Νέοι νικητές: 2014–2024, η πανδημία και ο δρόμος προς τη Σαμαρκάνδη

Μέρος Θ΄ και τελευταίο ενός αφιερώματος εννέα μερών στην ιστορία των Σκακιστικών Ολυμπιάδων. Σε αυτό το μέρος: Τρόμσο 2014, Μπακού 2016, Μπατούμι 2018, η ματαιωμένη Ολυμπιάδα του 2020, Τσενάι 2022, Βουδαπέστη 2024 — και η Σαμαρκάνδη του 2026.

Στα δέκα χρόνια που καλύπτει αυτό το τελευταίο μέρος, το χρυσό της Ολυμπιάδας πήγε σε τέσσερις διαφορετικές χώρες, τρεις από τις οποίες δεν το είχαν κερδίσει ποτέ πριν: Κίνα, Ουζμπεκιστάν και Ινδία — και οι ΗΠΑ, μετά από σαράντα χρόνια.

Δεν είναι μικρό πράγμα. Στα προηγούμενα οκτώ μέρη αυτού του αφιερώματος, οι νικητές μετριούνται στα δάχτυλα: Ουγγαρία, Πολωνία, ΗΠΑ, Γερμανία, Γιουγκοσλαβία, Σοβιετική Ένωση, Ρωσία, Ουκρανία, Αρμενία. Εννέα χώρες σε ογδόντα επτά χρόνια. Τέσσερις νέες, ή σχεδόν νέες, σε δέκα.

Η αιτία δεν είναι ότι το σκάκι έγινε πιο τυχαίο. Είναι ότι έγινε παγκόσμιο με τρόπο που δεν ήταν ποτέ: η Ασία, που μπήκε στους ολυμπιακούς πίνακες με το Ιράν και την Ινδία στη Μόσχα το 1956 και με την εικοστή θέση της Κίνας το 1978, κατέχει σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της κορυφής.

Και είναι η δεκαετία στην οποία ο θεσμός αντιμετώπισε, μέσα σε δύο χρόνια, μια πανδημία και έναν πόλεμο — και επιβίωσε και από τα δύο, χωρίς να χαθεί ούτε μία διοργάνωση από τον κύκλο.

Υπάρχει ακόμη ένα στοιχείο που κάνει αυτή τη δεκαετία διαφορετική από όλες τις προηγούμενες και δεν φαίνεται στους πίνακες: η ηλικία. Το χρυσό της Βουδαπέστης το πήρε ομάδα με μέσο όρο ηλικίας κάτω των είκοσι πέντε. Το χρυσό του Τσενάι το πήρε η νεότερη ομάδα μεταξύ των διεκδικητών. Το ατομικό χρυσό της πρώτης σκακιέρας στο Τσενάι πήγε σε έναν δεκαεξάχρονο. Οι μηχανές, το διαδίκτυο και η κατάρρευση του κόστους πρόσβασης στη γνώση άλλαξαν τη σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στη δύναμη — και το πρώτο μέρος του σκακιού όπου φάνηκε αυτή η αλλαγή ήταν, όπως πάντα, η Ολυμπιάδα.

Τρόμσο 2014: η Κίνα, και δύο άνθρωποι

Η τελετή έναρξης στο Τρόμσο, 1 Αυγούστου 2014.

Η 41η Ολυμπιάδα έγινε στη νορβηγική Αρκτική, από την 1η ως τις 14 Αυγούστου 2014, με 176 ομάδες και 877 παίκτες — 256 γκρανμαίτρ. Διευθυντής ήταν ο Ignatius Leong.

Κέρδισε η Κίνα — το πρώτο της χρυσό στην ανοιχτή διοργάνωση, τριάντα έξι χρόνια μετά την πρώτη της εμφάνιση στο Μπουένος Άιρες. Η Ουγγαρία πήρε το αργυρό και η Ινδία το χάλκινο, το πρώτο ολυμπιακό μετάλλιό της.

Το κινεζικό χρυσό δεν ήρθε από την πρώτη σκακιέρα. Το ατομικό χρυσό εκεί το πήρε ο Βούλγαρος Veselin Topalov με βαθμολογική απόδοση 2872, μπροστά από τον Άγγλο Michael Adams και τον Ολλανδό Anish Giri. Η υψηλότερη απόδοση ολόκληρης της διοργάνωσης ανήκε όμως στην τρίτη κινεζική σκακιέρα: ο Yu Yangyi έκανε 2912, και ο Ni Hua πήρε χάλκινο στην τέταρτη.

Είναι το ίδιο μοτίβο που διατρέχει ολόκληρο το αφιέρωμα, από τον Smyslov και τον Petrosian στις αναπληρωματικές σκακιέρες της Λειψίας ως τον Sargissian στη Δρέσδη: οι Ολυμπιάδες δεν κερδίζονται στην πρώτη σκακιέρα. Κερδίζονται στην τρίτη και στην τέταρτη, εκεί όπου η διαφορά ανάμεσα σε μια μεγάλη και σε μια μεσαία ομάδα είναι μεγαλύτερη.

Ο Αμερικανός Sam Shankland πήρε το χρυσό της αναπληρωματικής με 2831 — δύο χρόνια πριν γίνει μέλος της ομάδας που θα κέρδιζε στο Μπακού.

Ήταν, από αγωνιστική άποψη, μια κανονική Ολυμπιάδα. Το Τρόμσο όμως μένει στη μνήμη για άλλον λόγο.

Την τελευταία μέρα, δύο άνθρωποι πέθαναν.

Ο πρώτος ήταν ο Kurt Meier, γεννημένος στην Ελβετία, που έπαιζε στη δεύτερη σκακιέρα των Σεϋχελλών. Κατέρρευσε από καρδιακή προσβολή πάνω στη σκακιέρα, στη διάρκεια της παρτίδας του. Παρά την άμεση βοήθεια, πέθανε λίγες ώρες αργότερα στο νοσοκομείο.

Το ίδιο βράδυ, ένας ακόμη συμμετέχων βρέθηκε νεκρός στο δωμάτιό του στο ξενοδοχείο Radisson Blu: ο σαρανταεξάχρονος Alisher Anarkulov από το Ουζμπεκιστάν, ο οποίος αγωνιζόταν με την ομάδα της Διεθνούς Σκακιστικής Επιτροπής Κωφών. Η αστυνομία απέδωσε τον θάνατο σε φυσικά αίτια.

Δύο θάνατοι σε μία μέρα, σε μια διοργάνωση όπου κανείς δεν τρέχει και κανείς δεν σηκώνει βάρη. Η Ολυμπιάδα ολοκληρώθηκε, τα μετάλλια απονεμήθηκαν και η συζήτηση για το πόσο σωματικά απαιτητικό είναι ένα ενδεκαήμερο τουρνουά με πεντάωρες παρτίδες — συζήτηση που το σκάκι κάνει σπάνια — άνοιξε για λίγο και έκλεισε ξανά.

Μπακού 2016: σαράντα χρόνια μετά τη Χάιφα

Χάρτινες φιγούρες φυσικού μεγέθους της Hou Yifan και του Carlsen στον τοίχο των χορηγών, Μπακού 2016. Δίπλα, το «Gens una sumus».

Η 42η Ολυμπιάδα, με 180 ομάδες στο Αζερμπαϊτζάν, έδωσε στις ΗΠΑ το πρώτο τους χρυσό από τη Χάιφα του 1976 — δηλαδή από την Ολυμπιάδα που περιγράφηκε στο πέμπτο μέρος, εκείνη που κέρδισαν με απόντες τους μισούς αντιπάλους.

Αυτή τη φορά δεν έλειπε κανείς. Η αμερικανική ομάδα αποτελούνταν από τους Fabiano Caruana, Hikaru Nakamura, Wesley So, Ray Robson και Sam Shankland και μάζεψε 20 βαθμούς αγώνα στους 22 χωρίς να χάσει ούτε έναν αγώνα σε έντεκα γύρους. Η Ουκρανία τερμάτισε ισόβαθμη και έχασε το χρυσό στα κριτήρια· η Ρωσία πήρε το χάλκινο.

Η σύνθεση εκείνης της ομάδας λέει κάτι για την εποχή. Ο Caruana είχε αγωνιστεί ως το 2015 για την Ιταλία· ο So ως το 2014 για τις Φιλιππίνες. Η αμερικανική επιστροφή στην κορυφή χτίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, με αλλαγές ομοσπονδίας — μηχανισμός που το σκάκι γνωρίζει από την εποχή του Tartakower και του Najdorf, αλλά που στη σύγχρονη μορφή του γίνεται με συμβόλαια αντί για πολέμους.

Το αμερικανικό χρυσό έκλεισε επίσης έναν κύκλο σαράντα ετών που περιγράφηκε κομμάτι-κομμάτι στα προηγούμενα μέρη. Οι ΗΠΑ ήταν η κυρίαρχη δύναμη της δεκαετίας του 1930 με τέσσερα σερί χρυσά, έγιναν «χρόνιοι χάλκινοι» από τη δεκαετία του 1950 ως τη δεκαετία του 1990 —μετάλλιο σχεδόν σε κάθε διοργάνωση χωρίς ποτέ να ανέβουν στο πρώτο σκαλί— και επέστρεψαν στην κορυφή μόνο όταν η ομοσπονδία τους απέκτησε τρεις παίκτες του παγκόσμιου top-10 ταυτόχρονα.

Το Μπακού είχε και μια δεύτερη διάσταση, την οποία η ίδια η διοργανώτρια χώρα φρόντισε να υπογραμμίσει. Το Αζερμπαϊτζάν είχε αναδειχθεί μέσα σε είκοσι χρόνια σε σκακιστική δύναμη —με τον Mamedyarov, τον Radjabov και τον Gashimov να έχουν πάρει ατομικά μετάλλια στις προηγούμενες Ολυμπιάδες— και η ανάθεση ήταν αναγνώριση αυτής της ανόδου. Είναι το ίδιο μοντέλο που είδαμε στην Αρμενία και στη Γεωργία: μικρές μετασοβιετικές χώρες που επένδυσαν κρατικά στο σκάκι ως στοιχείο εθνικής ταυτότητας και το εξαργύρωσαν τόσο αγωνιστικά όσο και διοργανωτικά.

Στη γυναικεία διοργάνωση κέρδισε η Κίνα, με την Πολωνία δεύτερη και την Ουκρανία τρίτη.

Μπατούμι 2018: το νταμπλ

Το βάθρο στο Μπατούμι: η Κίνα με το κύπελλο, οι ΗΠΑ και η Ρωσία εκατέρωθεν.

Η 43η Ολυμπιάδα, με 185 ομάδες στη Γεωργία, έμεινε στην ιστορία για έναν λόγο: η Κίνα κέρδισε και τις δύο διοργανώσεις, ανοιχτή και γυναικεία.

Ήταν το πρώτο διπλό χρυσό εδώ και τριάντα δύο χρόνια — από το 1986, όταν το είχε κάνει τελευταία η Σοβιετική Ένωση στο Ντουμπάι. Η κινεζική γυναικεία ομάδα υπερασπίστηκε τον τίτλο που είχε κερδίσει στο Μπακού· η ανοιχτή επανέλαβε το Τρόμσο.

Οι ΗΠΑ πήραν το αργυρό της ανοιχτής και η Ρωσία το χάλκινο. Στη γυναικεία, η Ουκρανία και η Γεωργία.

Το Μπατούμι έχει και μια δεύτερη σημασία, γεωγραφική. Η Γεωργία είναι χώρα τεσσάρων εκατομμυρίων που είχε κερδίσει τρεις συνεχόμενες γυναικείες Ολυμπιάδες στη δεκαετία του 1990 και είχε δώσει στη Σοβιετική Ένωση τον πυρήνα της γυναικείας της ομάδας επί δεκαετίες. Το ότι διοργάνωσε μια Ολυμπιάδα 185 ομάδων —είκοσι δύο χρόνια μετά το Ερεβάν, δηλαδή στη δεύτερη καυκάσια διοργάνωση της περιόδου— δείχνει πόσο βαθιά είχε ριζώσει το σκάκι σε εκείνη τη γωνιά του κόσμου.

Τρεις μικρές μετασοβιετικές χώρες —Αρμενία, Γεωργία, Αζερμπαϊτζάν— φιλοξένησαν Ολυμπιάδες μέσα σε είκοσι δύο χρόνια, και οι δύο από αυτές κέρδισαν ολυμπιακό χρυσό στο ίδιο διάστημα.

Σαράντα χρόνια μετά την πρώτη κινεζική εμφάνιση στο Μπουένος Άιρες —όπου η ομάδα, χωρίς κανέναν γκρανμαίτρ, κέρδισε 3–1 την Ισλανδία στον πρώτο της γύρο και ο Liu Wenzhe διέλυσε τον Donner στον όγδοο— η Κίνα κρατούσε ταυτόχρονα και τα δύο κύπελλα.

Αξίζει να μετρηθεί αυτή η διαδρομή, γιατί είναι η ταχύτερη που έχει καταγραφεί. 1978: πρώτη εμφάνιση, εικοστή θέση, καμία διεθνής παρουσία. 1988: όγδοη θέση στη Θεσσαλονίκη, καλύτερη ως τότε. 1998: πέμπτη θέση στην Ελίστα ξεκινώντας από την τριακοστή πέμπτη της κατάταξης. 1998–2004: τέσσερα συνεχόμενα γυναικεία χρυσά. 2006: αργυρό στην ανοιχτή. 2014: χρυσό στην ανοιχτή. 2018: το νταμπλ.

Σαράντα χρόνια από το μηδέν στην κορυφή, με κρατικό σύστημα και χωρίς καμία σκακιστική παράδοση προηγούμενων γενεών. Είναι, ουσιαστικά, το σοβιετικό μοντέλο εφαρμοσμένο σαράντα χρόνια αργότερα, από χώρα που είχε τους πόρους να το κάνει.

Το ενδιαφέρον —και το μάθημα για όποιον σκέφτεται πώς χτίζεται σκακιστική δύναμη— είναι η σειρά: η Κίνα κέρδισε πρώτα στις γυναίκες και μετά στους άνδρες, με απόσταση δεκαέξι ετών. Το ίδιο μοτίβο θα επαναλαμβανόταν, αντεστραμμένο και συμπιεσμένο, στην Ινδία.

2020: η Ολυμπιάδα που δεν έγινε

Η 44η Ολυμπιάδα είχε προγραμματιστεί για το Χάντι-Μανσίσκ το 2020 και αναβλήθηκε λόγω της πανδημίας του COVID-19. Είναι η μοναδική φορά μετά τον 1950 που ο διετής κύκλος διακόπηκε.

Η FIDE απάντησε με κάτι που δεν είχε επιχειρηθεί ποτέ: την πρώτη διαδικτυακή Ολυμπιάδα στην ιστορία, τον Αύγουστο του 2020.

Το φορμάτ ήταν εξ ανάγκης διαφορετικό — μικτές ομάδες με υποχρεωτική συμμετοχή γυναικών και νέων, γρήγορος ρυθμός, παιχνίδι από τα σπίτια των παικτών. Και το φινάλε ήταν, με κάθε μέτρο, το πιο παράξενο που έχει δει ο θεσμός.

Στον τελικό, Ρωσία εναντίον Ινδίας, δύο Ινδοί παίκτες —ο Nihal Sarin και η Divya Deshmukh— έχασαν τη σύνδεσή τους εξαιτίας παγκόσμιας διακοπής λειτουργίας των διακομιστών της Cloudflare. Οι παρτίδες τους μηδενίστηκαν. Στην τρίτη σκακιέρα, η Humpy Koneru έχασε χρόνο για τον ίδιο λόγο.

Η Ινδία υπέβαλε ένσταση. Η FIDE έκρινε ότι η αιτία ήταν εκτός ελέγχου των παικτών και ανακήρυξε την Ινδία και τη Ρωσία συν-νικήτριες.

Το επεισόδιο δεν έχει σκακιστική σημασία και έχει τεράστια συμβολική. Ο θεσμός που είχε επιβιώσει από δύο παγκόσμιους πολέμους, από μποϊκοτάζ, από σχίσμα και από τη διάλυση της χώρας που τον κυριαρχούσε, βρέθηκε να ακυρώνει τον τελικό του επειδή έπεσε ένας πάροχος υποδομών διαδικτύου. Και το πρώτο χρυσό της Ινδίας —έστω μοιρασμένο, έστω διαδικτυακό— ήρθε έτσι.

Δύο πράγματα αξίζουν να κρατηθούν από εκείνον τον Αύγουστο.

Το πρώτο είναι ότι η διαδικτυακή Ολυμπιάδα δεν προσμετράται στην επίσημη αρίθμηση. Οι πίνακες της OlimpBase καταγράφουν το 2020 απλώς ως «ακυρώθηκε λόγω της πανδημίας COVID-19», και η 44η Ολυμπιάδα είναι εκείνη του Τσενάι. Η διαδικτυακή υπήρξε, αλλά δεν μετράει — όπως το Παρίσι του 1924, η Βουδαπέστη του 1926, το Μόναχο του 1936 και η Τρίπολη του 1976. Είναι η πέμπτη Ολυμπιάδα που έγινε χωρίς να μετρήσει και η μόνη που δεν έγινε πουθενά συγκεκριμένα παρά στον "αιθέρα" του διαδικτύου.

Το δεύτερο είναι το φορμάτ. Η διαδικτυακή Ολυμπιάδα ήταν η πρώτη μεγάλη διοργάνωση της FIDE με υποχρεωτικά μικτές ομάδες: κάθε αποστολή έπρεπε να περιλαμβάνει γυναίκες και νέους παίκτες. Δεν ήταν πειραματισμός για την πλάκα· ήταν λύση ανάγκης που έδειξε πώς θα μπορούσε να μοιάζει μια ενιαία Ολυμπιάδα αντί για δύο παράλληλες. Το ζήτημα δεν επανήλθε επισήμως, αλλά επανέρχεται σε κάθε συζήτηση για το μέλλον του θεσμού.

Τσενάι 2022: από τη Μόσχα στη Μαχαμπαλιπουράμ

Η γέφυρα Napier στο Τσενάι, βαμμένη στα σκακιστικά χρώματα για την Ολυμπιάδα.

Η ομάδα του Ουζμπεκιστάν στο Τσενάι: Vokhidov, Abdusattorov, Vakhidov, Yakubboev και Sindarov. Μέσος όρος ηλικίας κάτω από είκοσι.

Το γραμματόσημο των πέντε ρουπιών, με τη μασκότ Θάμπι.

Η 44η Ολυμπιάδα, μετά την αναβολή του 2020, προγραμματίστηκε ξανά για τη Μόσχα, από τις 26 Ιουλίου ως τις 8 Αυγούστου 2022.

Στις 24 Φεβρουαρίου 2022 η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία. Μέσα σε ημέρες η FIDE αφαίρεσε τη διοργάνωση από τη Ρωσία και τον Μάρτιο την ανέλαβε η Ινδία — συγκεκριμένα το Τσενάι, με τους αγώνες να γίνονται στη Μαχαμπαλιπουράμ.

Το ότι μια χώρα οργάνωσε Ολυμπιάδα 187 ομάδων και 920 παικτών σε τέσσερις μήνες είναι, από μόνο του, επίτευγμα συγκρίσιμο με τη Μόσχα των πενήντα πέντε ημερών του 1994. Παίχτηκαν 4.072 παρτίδες, με διευθυντή τον Bharat Singh Chauhan και αρχιδιαιτητή τον Γάλλο Laurent Freyd.

Η αφαίρεση μιας Ολυμπιάδας από χώρα λόγω πολέμου δεν είχε ξανασυμβεί με αυτή τη μορφή. Είχαν υπάρξει αποκλεισμοί ομάδων, αρνήσεις βίζας, μποϊκοτάζ και ένα σχίσμα — αλλά ποτέ μετακίνηση ολόκληρης της διοργάνωσης από τον ανατεθέντα διοργανωτή για λόγους διεθνούς δικαίου. Η ταχύτητα με την οποία έγινε λέει κάτι για το πόσο είχε αλλάξει η FIDE από την εποχή της Νίκαιας του 1974, όπου το αντίστοιχο ζήτημα λύθηκε με ανταλλαγή ψήφων σε συνέδριο αλλά και για τον πολιτικό συσχετισμό που επέτρεψε μια τέτοια απόφαση.

Και υπάρχει μια πικρή λεπτομέρεια: η Ρωσία δεν αγωνίστηκε στο Τσενάι, ούτε η Λευκορωσία. Ο πόλεμος αφαίρεσε από τους ολυμπιακούς πίνακες τη χώρα που τους κυριαρχούσε επί σαράντα χρόνια — για δεύτερη φορά μέσα σε τριάντα χρόνια και για εντελώς διαφορετικό λόγο από την πρώτη.

Και κέρδισε το Ουζμπεκιστάν.

Η διαδρομή αυτής της χώρας μέσα στο αφιέρωμα είναι από τις πιο συμμετρικές που υπάρχουν. Το 1992, στη Μανίλα, το Ουζμπεκιστάν εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως ανεξάρτητο κράτος, λίγους μήνες μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και τερμάτισε δεύτερο ανάμεσα σε 102 ομάδες — η μεγαλύτερη έκπληξη της εποχής. Δύο χρόνια αργότερα, στη Μόσχα, έπεσε στην εικοστή τρίτη θέση και το θαύμα φάνηκε να σβήνει.

Τριάντα χρόνια αργότερα, με τη νεότερη ομάδα ανάμεσα στους διεκδικητές, κέρδισε.

Η ουζμπεκική ομάδα του Τσενάι δεν είχε κανέναν παίκτη του τότε παγκόσμιου top-10 και κανέναν βετεράνο. Είχε τον δεκαεπτάχρονο Nodirbek Abdusattorov στην πρώτη σκακιέρα, τον συνονόματό του Nodirbek Yakubboev στη δεύτερη, τον δεκαεξάχρονο Javokhir Sindarov στην τρίτη και τον Jahongir Vakhidov στην τέταρτη. Ήταν, με κάθε μέτρο, η λιγότερο πιθανή πρωταθλήτρια από τις είκοσι πρώτες ομάδες του πίνακα.

Κέρδισε επειδή, στο σύστημα των βαθμών αγώνα και των έντεκα γύρων, η σταθερότητα αξίζει περισσότερο από τις κορυφές — και επειδή, όπως πάντα, οι κάτω σκακιέρες της έβγαλαν περισσότερα από τις κάτω σκακιέρες των αντιπάλων. 

Στη γυναικεία διοργάνωση κέρδισε η Ουκρανία, έξι μήνες μετά την εισβολή στη χώρα της, με τη Γεωργία δεύτερη και την Ινδία τρίτη. Το ουκρανικό αυτό χρυσό είναι, σε επίπεδο συμβολισμού, από τα ισχυρότερα αποτελέσματα ολόκληρης της ιστορίας του θεσμού.

Η παρτίδα που έκρινε το χρυσό

Στον τελευταίο γύρο, στις 9 Αυγούστου, το Ουζμπεκιστάν αντιμετώπισε την Ολλανδία. Στην πρώτη σκακιέρα ο Abdusattorov έκανε ισοπαλία με τον Giri. Ισοπαλία και στη δεύτερη, ισοπαλία και στην τρίτη.

Όλα κρίθηκαν στην τέταρτη, όπου ο Vakhidov έπαιζε με τα μαύρα απέναντι στον Max Warmerdam.

Το Ουζμπεκιστάν κέρδισε τον αγώνα 2½–1½ και μαζί την Ολυμπιάδα, με την Αρμενία δεύτερη και τη δεύτερη ινδική ομάδα —την Ινδία «Β», ομάδα εφήβων— τρίτη.

Ο Vakhidov πήρε και το ατομικό χρυσό της τέταρτης σκακιέρας, με απόδοση 2813. Δεν ήταν, δηλαδή, τυχερή μέρα: ήταν ο καλύτερος τέταρτος παίκτης της διοργάνωσης και η ομάδα του κέρδισε ακριβώς εκεί όπου ήταν ισχυρότερη.

Ο πίνακας που προέβλεψε τα επόμενα δύο χρόνια

Οι ατομικές επιδόσεις του Τσενάι διαβάζονται σήμερα σαν πρόβλεψη.

Στην πρώτη σκακιέρα, το χρυσό δεν πήγε στον Carlsen —που ήταν εκεί και πήρε το χάλκινο με 2816— ούτε στον Abdusattorov της πρωταθλήτριας ομάδας (2831). Πήγε σε έναν δεκαεξάχρονο που έπαιζε για τη δεύτερη ομάδα της χώρας του: ο Gukesh Dommaraju έκανε 2874 για την Ινδία «Β».

Δύο χρόνια αργότερα ο ίδιος άνθρωπος θα οδηγούσε την πρώτη ινδική ομάδα στο χρυσό της Βουδαπέστης και τρεις μήνες μετά από εκείνο θα γινόταν παγκόσμιος πρωταθλητής στα δεκαοκτώ, με διαφορά ο νεότερος της σκακιστικής ιστορίας.

Στη δεύτερη σκακιέρα το χρυσό πήρε ο Nihal Sarin —επίσης της Ινδίας «Β»— με 2788. Και δεύτερος, με 2781, τερμάτισε ο Έλληνας Νικόλας Θεοδώρου — αλλά αυτό αξίζει δική του παράγραφο, παρακάτω.

Την υψηλότερη απόδοση ολόκληρης της διοργάνωσης την είχε ο Άγγλος David Howell στην τρίτη σκακιέρα, με 2908.

Η Ινδία «Β» —τρίτη στην τελική κατάταξη, με δύο ατομικά χρυσά στις δύο πρώτες σκακιέρες— ήταν στην πραγματικότητα η ισχυρότερη ομάδα εφήβων που είχε δει ο θεσμός.

Βουδαπέστη 2024: το ινδικό νταμπλ

Ο Nodirbek Abdusattorov στη Βουδαπέστη, Σεπτέμβριος 2024.

Η 45η Ολυμπιάδα, με 188 ομάδες και 934 παίκτες, έγινε στη Βουδαπέστη — την πόλη που είχε φιλοξενήσει, ενενήντα οκτώ χρόνια νωρίτερα, το τετραμελές τουρνουά του 1926 από το οποίο ξεκίνησε το πρώτο μέρος αυτού του αφιερώματος.

Και την κέρδισε η Ινδία. Και στις δύο διοργανώσεις.

Στην ανοιχτή, το χρυσό σφραγίστηκε με νίκες των Gukesh, Rameshbabu Praggnanandhaa και Arjun Erigaisi. Στη γυναικεία, με νίκες των Harika Dronavalli, Rameshbabu Vaishali, Divya Deshmukh, Vantika Agrawal και Tania Sachdev.

Η ινδική σύνθεση περιλάμβανε δύο αδέρφια σε διαφορετικές διοργανώσεις — τον Praggnanandhaa στην ανοιχτή και τη Vaishali στη γυναικεία — που κέρδισαν χρυσό την ίδια μέρα. Είναι η δεύτερη φορά που οικογένεια σφραγίζει με αυτόν τον τρόπο μια Ολυμπιάδα, μετά τις αδελφές Polgár του 1988 και του 1990· η διαφορά είναι ότι τώρα το αδερφικό δίδυμο ήταν μοιρασμένο στις δύο διοργανώσεις αντί για συγκεντρωμένο στη μία.

Η ίδια η Divya Deshmukh, εξάλλου, ήταν μία από τις δύο παίκτριες που είχαν χάσει τη σύνδεσή τους στον διαδικτυακό τελικό του 2020. Τέσσερα χρόνια αργότερα κέρδισε ολυμπιακό χρυσό πάνω σε πραγματική σκακιέρα.

Είναι το πρώτο χρυσό της Ινδίας και στα δύο τμήματα και το δεύτερο νταμπλ μέσα σε έξι χρόνια μετά το κινεζικό του 2018. Οι ΗΠΑ πήραν το αργυρό της ανοιχτής και το Ουζμπεκιστάν το χάλκινο· στη γυναικεία, το Καζακστάν και οι ΗΠΑ.

Η επιλογή της Βουδαπέστης ως έδρας δεν ήταν τυχαία ούτε ασήμαντη για τους οικοδεσπότες. Η Ουγγαρία είναι η χώρα που κέρδισε τις δύο πρώτες Ολυμπιάδες της ιστορίας, που έχασε το χρυσό στα Σκόπια το 1972 με έναν βαθμό, που το ξανακέρδισε το 1978 μετά από πενήντα χρόνια, που ήταν πρώτη επί δεκατέσσερις γύρους στη Μάλτα το 1980 και τερμάτισε δεύτερη, και που το 2002 στο Μπλεντ έχασε μία μόνο παρτίδα σε πενήντα έξι και πάλι δεν κέρδισε.

Καμία άλλη ομοσπονδία δεν έχει τόσο συστηματικά καλή σχέση με τη δεύτερη θέση. Στη δική της Ολυμπιάδα, το 2024, η Ουγγαρία δεν ανέβηκε στο βάθρο.

Η ινδική διαδρομή, όπως και η ουζμπεκική, διατρέχει ολόκληρο το αφιέρωμα. Η Ινδία εμφανίστηκε πρώτη φορά στη Μόσχα το 1956, ως «εξωτική νεοφερμένη» — η χώρα όπου γεννήθηκε το παιχνίδι, τριάντα χρόνια μετά την ίδρυση του θεσμού. Το 1984 στη Θεσσαλονίκη ήταν ακόμη μια μεσαία δύναμη. Το 2004 στην Καλβιά έκανε την καλύτερη εμφάνιση της ιστορίας της με τον Viswanathan Anand στην πρώτη σκακιέρα και ομάδα που δεν τον ακολουθούσε. Το 2014 πήρε το πρώτο της μετάλλιο. Το 2020 μοιράστηκε ένα διαδικτυακό χρυσό με τη Ρωσία. Το 2022 διοργάνωσε Ολυμπιάδα σε τέσσερις μήνες και πήρε χάλκινο με την ομάδα των εφήβων της.

Το 2024 κέρδισε τα πάντα. Και τρεις μήνες αργότερα, ο δεκαοκτάχρονος Gukesh έγινε παγκόσμιος πρωταθλητής.

Η ταχύτητα της ινδικής ανόδου είναι πραγματικά αξιοσημείωτη. Η Κίνα χρειάστηκε σαράντα χρόνια από την πρώτη εμφάνιση ως το διπλό χρυσό. Η Ινδία εμφανίστηκε το 1956 και έμεινε δεκαετίες στη μέση του πίνακα — αλλά ο μετασχηματισμός της συνέβη μέσα σε μία δεκαετία: πρώτο μετάλλιο 2014, μοιρασμένο διαδικτυακό χρυσό 2020, διοργάνωση και χάλκινο 2022, διπλό χρυσό 2024, παγκόσμιος πρωταθλητής τον ίδιο χρόνο.

Ο μηχανισμός είναι επίσης διαφορετικός από τον κινεζικό. Δεν πρόκειται για κρατικό σύστημα επιλογής αλλά για κάτι πιο διάχυτο: ένα κύμα εφήβων που μεγάλωσαν με μηχανές και διαδικτυακή προπόνηση, σε μια χώρα όπου ο Anand είχε δείξει επί είκοσι χρόνια ότι είναι εφικτό. Η Ινδία «Β» του Τσενάι —Gukesh, Nihal Sarin, Praggnanandhaa— δεν ήταν δεύτερη ομάδα· ήταν η επόμενη πρώτη, δύο χρόνια νωρίτερα.

Και η γυναικεία πλευρά ακολούθησε αντί να προηγηθεί: το ινδικό γυναικείο χρυσό ήρθε την ίδια χρονιά με το ανοιχτό, όχι δεκαέξι χρόνια νωρίτερα όπως στην Κίνα.

Σαμαρκάνδη 2026

Το Ρεγκιστάν της Σαμαρκάνδης.

Η 46η Ολυμπιάδα πηγαίνει στο Ουζμπεκιστάν, τον Σεπτέμβριο του 2026 — στη χώρα που κέρδισε το 2022 και που είχε κάνει την πρώτη της εμφάνιση το 1992.

Παράλληλα, και για πρώτη φορά στην ίδια πόλη και τις ίδιες ημέρες, θα διεξαχθεί και η 3η Σκακιστική Ολυμπιάδα Ατόμων με Αναπηρία.

Αν κάποιος ήθελε μία μόνο εικόνα για το πού έφτασε ο θεσμός σε εκατό χρόνια, αυτή είναι μια χρήσιμη: η διοργάνωση που ξεκίνησε το 1927 με δεκαέξι ευρωπαϊκές ομάδες και εβδομήντα άνδρες, φιλοξενείται το 2026 στην κεντρική Ασία, με σχεδόν διακόσιες ομάδες, ταυτόχρονη γυναικεία διοργάνωση ίσου μεγέθους σκακιερών και μια τρίτη παράλληλη Ολυμπιάδα για παίκτες με αναπηρία.

Η επιλογή της Σαμαρκάνδης έχει και τη δική της συμμετρία. Είναι η πόλη που, στην κοινή φαντασία, σημαίνει «άκρη του δρόμου» — και βρίσκεται σε μια χώρα που πριν από το 1992 δεν υπήρχε καν στους ολυμπιακούς πίνακες, το 1992 τερμάτισε δεύτερη στην παρθενική της εμφάνιση, το 1994 κατέρρευσε στην εικοστή τρίτη θέση, και το 2022 κέρδισε.

Το Ουζμπεκιστάν είναι, με άλλα λόγια, η καθαρότερη περίπτωση όλου του αφιερώματος για το τι σημαίνει σκακιστική κληρονομιά. Η υποδομή που το έκανε δεύτερο το 1992 δεν ήταν δική του — ήταν σοβιετική, χτισμένη τις δεκαετίες που περιγράφηκαν στο τρίτο και στο τέταρτο μέρος. Χρειάστηκαν τριάντα χρόνια για να γίνει δική του.

Το ελληνικό νήμα

Ο Νικόλας Θεοδώρου.

Ο Αργύρης Κυθαρίδης στο Μπακού του 2016, με τη διαπίστευση διαιτητή τομέα στον λαιμό.

Η σημαντικότερη ελληνική στιγμή αυτής της δεκαετίας βρίσκεται στους πίνακες του Τσενάι και είναι εύκολο να προσπεραστεί.

Στη δεύτερη σκακιέρα της 44ης Ολυμπιάδας, ανάμεσα σε 187 ομάδες, ο Θεοδώρου τερμάτισε δεύτερος στον κόσμο με βαθμολογική απόδοση 2781, πίσω μόνο από τον Nihal Sarin. Είναι αργυρό ατομικό ολυμπιακό μετάλλιο — το δεύτερο ελληνικό ατομικό μετάλλιο που καταγράφεται σε αυτό το αφιέρωμα, μετά το χάλκινο του Κοτρωνιά στη Δρέσδη το 2008 και μάλιστα ένα σκαλί ψηλότερα.

Η σύμπτωση αξίζει προσοχή: και τα δύο ελληνικά ατομικά μετάλλια ήρθαν στη δεύτερη σκακιέρα, με απόδοση 2781 και οι δύο.

Το δεύτερο ελληνικό νήμα δεν είναι αγωνιστικό αλλά θεσμικό και είναι επίσης διπλό.

Αν συγκεντρώσει κανείς όλα όσα κατέγραψε αυτό το αφιέρωμα για την ελληνική παρουσία, το άθροισμα δεν είναι ασήμαντο. Ντεμπούτο το 1950 με μηδέν νίκες σε δεκαπέντε αγώνες και μία παρτίδα —του Μπουλαχάνη επί του Rossetto— που άλλαξε τη μάχη για το χρυσό. Νίκες επί της Ελβετίας το 1954 και το 1958, επί της Πολωνίας το 1970. Οι δεκατρείς ισοπαλίες του Παϊδούση στη Λειψία το 1960 — η υψηλότερη βαθμολογία που έχει σημειωθεί ποτέ σε Ολυμπιάδα χωρίς νίκη, ρεκόρ που στέκει μέχρι σήμερα και δεν μπορεί πια να σπάσει. Η νίκη του Γαβριλάκη επί του Marjanović μπροστά σε ελληνικό κοινό το 1984. Δύο Ολυμπιάδες διοργανωμένες, το 1984 και το 1988, από τις καλύτερες της δεκαετίας τους. Τέσσερις Έλληνες που έκριναν το χρυσό μιας Ολυμπιάδας στη Μάλτα το 1980. Ένα ατομικό χάλκινο το 2008 και ένα ατομικό αργυρό το 2022.

Δεν είναι ιστορία μεταλλίων ομάδας — η Ελλάδα δεν έχει ανέβει ποτέ σε ολυμπιακό βάθρο και δεν βρέθηκε ποτέ κοντά. Είναι όμως συνεχής παρουσία εβδομήντα έξι ετών, με στιγμές που μέτρησαν στην κορυφή.

Εκατό χρόνια, εννέα μέρη

Αξίζει, κλείνοντας, να δει κανείς τη διαδρομή συνολικά.

Το μέγεθος. Το 1927 στο Λονδίνο έπαιξαν 16 ομάδες και 70 άνθρωποι. Το 2024 στη Βουδαπέστη, 188 ομάδες και 934 άνθρωποι — και άλλες τόσες στη γυναικεία διοργάνωση. Ο θεσμός μεγάλωσε και το έκανε χωρίς να χάσει τη βασική του μορφή: εθνικές ομάδες, τέσσερις σκακιέρες, ένας γύρος τη μέρα.

Η γεωγραφία. Στα πρώτα χρόνια έπαιζαν σχεδόν αποκλειστικά Ευρωπαίοι. Το 1939 η Ολυμπιάδα βγήκε από την Ευρώπη· το 1964 έφτασε στην Ασία και την ίδια χρονιά, με το ντεμπούτο της Αυστραλίας, εκπροσωπήθηκαν για πρώτη φορά και οι πέντε ήπειροι. Τα τελευταία δέκα χρόνια, το χρυσό πήγε τρεις φορές στην Ασία.

Το χρήμα. Η Ολυμπιάδα κόστιζε το 1927 όσο μπορούσε να διαθέσει μια εθνική ομοσπονδία, το 1982 τρία εκατομμύρια ελβετικά φράγκα και το 1986 απαίτησε ένα εκατομμύριο δολάρια μόνο σε εισιτήρια για να συμπληρωθεί το πεδίο. Το κόστος είναι ο λόγος για τον οποίο η Ισπανία δεν διοργάνωσε το 1932 και η Μενόρκα αποσύρθηκε το 2004· είναι επίσης ο λόγος για τον οποίο, από τη δεκαετία του 2000 και μετά, τη διοργάνωση αναλαμβάνουν όλο και συχνότερα κράτη που θέλουν να δείξουν κάτι.

Η κυριαρχία. Υπήρξαν τρεις περίοδοι με προκαθορισμένο νικητή: οι ΗΠΑ 1931–1937, η Σοβιετική Ένωση 1952–1990 με δύο μόνο εξαιρέσεις, και η Ρωσία 1992–2002. Και υπάρχει η σημερινή, όπου δεν υπάρχει καμία.

Η πολιτική. Ο θεσμός χωρίστηκε μία φορά, το 1976. Δέχτηκε μποϊκοτάζ, αποκλεισμούς, αρνήσεις βίζας, αποβολές κρατών εν μέσω αγώνων και μία μετακίνηση διοργάνωσης λόγω εισβολής. Δεν σταμάτησε ποτέ για κανέναν από αυτούς τους λόγους — σταμάτησε μόνο δύο φορές: για έναν παγκόσμιο πόλεμο και για μια πανδημία.

Και σε αρκετές από αυτές τις κρίσεις σώθηκε από τους λάθος ανθρώπους για τους σωστούς λόγους: από τους Αργεντινούς που επέμειναν να συνεχιστεί το Μπουένος Άιρες την 1η Σεπτεμβρίου 1939, από τη Μάλτα που μεσολάβησε ανάμεσα στη Χάιφα και στην Τρίπολη, από τον Kasparov και τη ρωσική ομοσπονδία που έστησαν Ολυμπιάδα σε πενήντα πέντε μέρες, από την Ινδία που την έστησε σε τέσσερις μήνες.

Οι γυναίκες. Από τη Chaudé de Silans, μοναδική γυναίκα ανάμεσα σε 83 άνδρες στο Ντουμπρόβνικ του 1950, στη γυναικεία Ολυμπιάδα των δύο σκακιερών του 1957, στις τρεις του 1976, στις τέσσερις του 2008 και στη Judit Polgár που έπαιξε πρώτη σκακιέρα ανοιχτής εθνικής ομάδας το 1994. Η διαδρομή είναι αργή.

Το φορμάτ. Πουλ ως το 1950, όμιλοι και τελικά τμήματα ως το 1974, ελβετικό από το 1976. Δεκαπέντε γύροι στην αρχή, δεκατέσσερις για μισό αιώνα, έντεκα από το 2008. Βαθμοί παρτίδας ως το 2006, βαθμοί αγώνα από το 2008. Κάθε μία από αυτές τις αλλαγές έγινε επειδή ο θεσμός μεγάλωνε και δεν χωρούσε πια στο προηγούμενο κουτί του — και κάθε μία άλλαξε το τι σημαίνει «καλή ολυμπιακή ομάδα».

Και οι άνθρωποι. Ο Maróczy που σήκωσε πρώτος το κύπελλο το 1927 και ο Gukesh που το σήκωσε το 2024 απέχουν ενενήντα επτά χρόνια. Ανάμεσά τους χωράνε ο Rubinstein με 15/17, ο Alekhine με τη γάτα του, ο Przepiórka που εκτελέστηκε στο Palmiry, η Menchik που σκοτώθηκε από βόμβα, ο Najdorf που δεν γύρισε ποτέ σπίτι, ο Fischer που έφυγε από την αίθουσα κλαίγοντας στα δεκαεννιά του, οι τρεις αδελφές Polgár, ο Ivanchuk που κλότσησε μια κολόνα, και τέσσερις Έλληνες που ένα βράδυ στη Μάλτα αποφάσισαν ποιος παίρνει το χρυσό.

Και το ίδιο το παιχνίδι. Ίσως η πιο εντυπωσιακή σταθερά ολόκληρου του αφιερώματος είναι ότι, σε ενενήντα εννέα χρόνια, η μορφή του αγώνα δεν άλλαξε σχεδόν καθόλου. Τέσσερις σκακιέρες, ένας γύρος τη μέρα, δύο ομάδες η μία απέναντι στην άλλη. Άλλαξαν τα ρολόγια, οι έλεγχοι χρόνου, τα κριτήρια ισοβαθμίας, οι διακοπείσες που εξαφανίστηκαν όταν οι μηχανές τις κατέστησαν άχρηστες. Η βασική εικόνα —τέσσερις άνθρωποι σε μια σειρά τραπεζιών, με τη σημαία της χώρας τους μπροστά— είναι η ίδια στο Westminster Central Hall του 1927 και στη Βουδαπέστη του 2024.

Δεν είναι κακό ρεκόρ για μια διοργάνωση που ξεκίνησε ως πάρεργο ενός συνεδρίου.

Και ένα τελευταίο, για την ακρίβεια. Η Ολυμπιάδα του 1927 δεν λεγόταν Ολυμπιάδα· λεγόταν «Τουρνουά των Εθνών», και η ονομασία καθιερώθηκε επίσημα μόλις το 1952. Το κύπελλο που παραδόθηκε τότε στον Maróczy παραδόθηκε και στον Gukesh — είναι το ίδιο αντικείμενο, το κύπελλο Hamilton-Russell, που περνά από νικητή σε νικητή εδώ και ενενήντα εφτά χρόνια και επιστρέφεται κάθε δύο χρόνια για να δοθεί στον επόμενο.

Τον Σεπτέμβριο του 2026 θα το φέρει η Ινδία στη Σαμαρκάνδη και θα το παραδώσει σε όποιον κερδίσει.

Ενενήντα εννέα χρόνια, σαράντα πέντε επίσημες διοργανώσεις, τέσσερις ανεπίσημες, μία διαδικτυακή, δύο διακοπές. Δεκαέξι ομάδες έγιναν εκατόν ογδόντα οκτώ. Και το ίδιο ασημένιο κύπελλο, που ένας Βρετανός δικηγόρος δώρισε το 1926 σε μια FIDE δύο ετών, συνεχίζει να αλλάζει χέρια κάθε δύο χρόνια.

Εννέα μέρη, σαράντα πέντε επίσημες Ολυμπιάδες και τέσσερις ανεπίσημες, από το Παρίσι του 1924 ως τη Βουδαπέστη του 2024. Όλα τα αριθμητικά στοιχεία της σειράς προέρχονται από την OlimpBase, τη βάση δεδομένων που έχει φτιάξει και συντηρεί ουσιαστικά ένας άνθρωπος, ο Wojciech Bartelski, με τη βοήθεια εθελοντών ανταποκριτών από δεκάδες χώρες. Χωρίς αυτήν, το μεγαλύτερο μέρος όσων περιγράφηκαν εδώ —οι επιδόσεις των τέταρτων σκακιερών, τα ονόματα των αναπληρωματικών, οι μηδενισμοί, τα ανέκδοτα των διοργανώσεων και οι ελληνικές συμμετοχές του 1950— δεν θα ήταν προσβάσιμα σε καμία γλώσσα.

Αποδόσεις εικόνων

• Η τελετή έναρξης στο Τρόμσο, 2014 — Federació d'Escacs Valls d'Andorra, CC BY 2.0 (Commons)
• Μπακού 2016 — Nicat49, CC BY-SA 4.0 (Commons)
• Ο Αργύρης Κυθαρίδης στο Μπακού, 2016 — Ανδρέας Κοντοκάνης, CC BY-SA 2.0 (Commons.jpg))
• Το βάθρο του Μπατούμι, 2018 — Federació d'Escacs Valls d'Andorra, CC BY 2.0 (Commons_of_Chess_Olympiad_2018.jpg))
• Η γέφυρα Napier, Τσενάι 2022 — Srikanth Ramakrishnan, CC BY-SA 4.0 (Commons)
• Η ομάδα του Ουζμπεκιστάν, 2022 — Yoshlar ishlari agentligi, CC BY-SA 4.0 (Commons.jpg))
• Ινδικό γραμματόσημο, 2022 — India Post, GODL-India (Commons)
• Nodirbek Abdusattorov, Βουδαπέστη 2024 — MiroJP, CC BY-SA 4.0 (Commons.jpg))
• Νικόλας Θεοδώρου — Stefan64, CC BY-SA 3.0 (Commons)
• Το Ρεγκιστάν της Σαμαρκάνδης — Gustavo Jerónimo, CC BY 2.0 (Commons)

Πηγές

• OlimpBase — 41st Chess Olympiad, Tromsø 2014
• OlimpBase — 44th Chess Olympiad, Chennai 2022
• OlimpBase — Men's Chess Olympiads summary
• OlimpBase — Women's Chess Olympiads summary
• ChessBase — Deaths at the Chess Olympiad (Tromsø 2014)
• Chess.com — USA Wins First Olympic Gold In 40 Years (Baku 2016)
• Chess.com — Chess Olympiad 2018: China Wins Double Gold
• FIDE — India and Russia declared joint winners of the Online Chess Olympiad
• ESPN — India confirmed as 2022 Chess Olympiad hosts
• Chess.com — Budapest 2024: India Clinches Historic Double Gold

1. Οι σελίδες του Μπακού 2016, του Μπατούμι 2018 και της Βουδαπέστης 2024 στην OlimpBase είναι κενά πρότυπα — δεν έχουν συμπληρωθεί ημερομηνίες, αίθουσες, διαιτητές ή αριθμοί συμμετεχόντων, και τα αρχεία PGN τους δεν είναι διαθέσιμα (η προσπάθεια λήψης του 2024olm.zip επιστρέφει σφάλμα 404). Για τις τρεις αυτές διοργανώσεις χρησιμοποιήθηκαν ο συγκεντρωτικός πίνακας της OlimpBase για κατατάξεις και αριθμούς ομάδων, και δημοσιογραφικές πηγές για τα υπόλοιπα. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι αντίστοιχες ενότητες είναι συντομότερες.
2. Οι δύο θάνατοι στο Τρόμσο επιβεβαιώθηκαν από ανεξάρτητες πηγές. Ο Kurt Meier κατέρρευσε στη διάρκεια της παρτίδας του την τελευταία μέρα και πέθανε στο νοσοκομείο· ο Alisher Anarkulov βρέθηκε νεκρός στο δωμάτιό του το ίδιο βράδυ και η αστυνομία απέδωσε τον θάνατο σε φυσικά αίτια. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη σύνδεσης μεταξύ των δύο περιστατικών.
3. Η διαδικτυακή Ολυμπιάδα του 2020 δεν προσμετράται στην επίσημη αρίθμηση των Ολυμπιάδων και δεν εμφανίζεται στους πίνακες της OlimpBase, οι οποίοι καταγράφουν τη διοργάνωση του 2020 απλώς ως ακυρωθείσα. Αναφέρεται εδώ ως ξεχωριστό γεγονός.
4. Σφάλμα στον πίνακα της OlimpBase. Στον συγκεντρωτικό πίνακα των γυναικείων Ολυμπιάδων, η 45η διοργάνωση (Βουδαπέστη) καταχωρείται με έτος 2022 αντί για 2024· η 44η (Τσενάι) φέρει σωστά το 2022. Πρόκειται για τυπογραφικό λάθος της πηγής και διορθώνεται σιωπηρά εδώ.
5. Οι αλλαγές ομοσπονδίας του Caruana (από την Ιταλία) και του So (από τις Φιλιππίνες) αναφέρονται ως γενικά γνωστά στοιχεία της περιόδου μεταξύ άλλων αλλαγών ομοσπονδίας που προηγήθηκαν ή ακολούθησαν

Οι αναγνώσεις των σχεδίων στην παρατιθέμενη παρτίδα είναι ανθρώπινες και δεν προκύπτουν από έλεγχο με μηχανή.