Διπλή Ολυμπιάδα, μια ουγγρική ανατροπή και δύο κρίσιμοι τελευταίοι γύροι: 1976–1982

Μέρος Ε΄ ενός αφιερώματος εννέα μερών στην ιστορία των Σκακιστικών Ολυμπιάδων. Σε αυτό το μέρος: Χάιφα και Τρίπολη 1976, Μπουένος Άιρες 1978, Λα Βαλέτα 1980, Λουκέρνη 1982.

Έξι χρόνια, τέσσερις διοργανώσεις — και μέσα σε αυτές, τα δύο μοναδικά κενά στη σοβιετική κυριαρχία από το 1952 ως το 1990.

Η Σοβιετική Ένωση δεν κέρδισε το 1976 επειδή δεν πήγε. Δεν κέρδισε το 1978 επειδή έχασε. Το 1980 κέρδισε επειδή τέσσερις Έλληνες σε ένα τραπέζι στη Μάλτα κέρδισαν τέσσερις Σκωτσέζους και το 1982 κέρδισε με τη μεγαλύτερη διαφορά που είχε πετύχει από τη δεκαετία του '60.

Είναι επίσης η περίοδος όπου το φορμάτ αλλάζει οριστικά. Οι όμιλοι και τα τελικά τμήματα Α, Β, Γ και Δ που κυριαρχούσαν επί είκοσι πέντε χρόνια εξαφανίζονται· από τη Χάιφα και μετά η Ολυμπιάδα διεξάγεται με το ελβετικό σύστημα, όλοι σε μία αίθουσα, με τους πάντες να μπορούν θεωρητικά να συναντήσουν τους πάντες. Η αλλαγή ήταν σημαντική: έκανε πιθανά και τα δύο δράματα του 1978 και του 1980.

Και είναι η περίοδος όπου η πολιτική εμπλοκή φτάνει στο απόγειό της, με το μοναδικό σχίσμα που έχει γνωρίσει ο θεσμός.

Ο Gennadi Sosonko, που είχε φύγει από τη Σοβιετική Ένωση το 1972 και αγωνιζόταν για την Ολλανδία. Η φωτογραφία είναι από τη Λουκέρνη του 1982.

1976: δύο Ολυμπιάδες ταυτόχρονα

Πώς φτάσαμε εκεί

Το 1974, με το κόστος διοργάνωσης να έχει εκτοξευθεί, μόνο δύο χώρες κατέθεσαν υποψηφιότητα για την Ολυμπιάδα του 1976. Η σουηδική πρόταση —που περιλάμβανε κάλυψη των εξόδων κάθε ομάδας— απορρίφθηκε. Το Ισραήλ απορρίφθηκε επίσης, με το σκεπτικό ότι η ασφάλεια ήταν ανεπαρκής και ότι είχε ήδη διοργανώσει το 1964.

Στο έκτακτο συνέδριο του Μπέργκεν τον Μάρτιο του 1975 κρίθηκε κατάλληλη η υποψηφιότητα του Ιράν. Τον Μάιο ο πρόεδρος Max Euwe ανακοίνωσε ότι το Ιράν αποσύρθηκε και ζήτησε από τις ομοσπονδίες να απαντήσουν μέσα σε πολύ σύντομο διάστημα σε δύο ερωτήματα: να γίνει η Ολυμπιάδα στο Ισραήλ ή να ματαιωθεί; Και αν γίνει, θα στείλουν ομάδα;

Ο Euwe επισκέφθηκε το Ισραήλ τον Ιούνιο του 1975 και δήλωσε ότι δόθηκε κάθε εγγύηση ασφάλειας. Από τις 52 χώρες που απάντησαν, 34 ήταν υπέρ, 16 κατά, 2 απείχαν.

Με επιστολή της 28ης Μαρτίου 1976 η λιβυκή ομοσπονδία κατηγόρησε τον Euwe ότι έθεσε τα μέλη προ τετελεσμένου: οι λόγοι για τους οποίους είχε απορριφθεί το Ισραήλ δεν είχαν αλλάξει· τα μέλη ήταν 88, άρα οι 34 θετικές απαντήσεις δεν συνιστούσαν πλειοψηφία· η σύντομη προθεσμία εμπόδισε πολλές ομοσπονδίες να απαντήσουν και κάποιες παρέλαβαν την επιστολή αφού είχε λήξει· και τα ερωτήματα του προέδρου θα έπρεπε να περιλαμβάνουν το αν υπήρχε άλλος υποψήφιος διοργανωτής.

Όταν απορρίφθηκε και η υποψηφιότητα της Αλγερίας, την οποία στήριζαν οι αραβικές ομοσπονδίες, η Λιβύη αποφάσισε εξ ονόματος δεκαεπτά αραβικών κρατών να διοργανώσει αντι-Ολυμπιάδα τις ίδιες ακριβώς ημερομηνίες.

Χάιφα: το πρώτο ελβετικό

Ο Vladimir Liberzon, ένας από όσους έφυγαν από τη Σοβιετική Ένωση και έπαιξαν για το Ισραήλ. Άμστερνταμ, 1977.

Η 22η Ολυμπιάδα έγινε στο ξενοδοχείο Dan Carmel της Χάιφα, 26 Οκτωβρίου – 10 Νοεμβρίου 1976. Από τα 90 και πλέον μέλη της FIDE ήρθαν 48 ομάδες και 286 παίκτες. Η ασφάλεια ήταν αυστηρότερη από κάθε προηγούμενη φορά· κατά περιόδους έμοιαζε σαν ολόκληρος ο ισραηλινός στρατός να στρατοπεδεύει γύρω από τα ξενοδοχεία.

Έλειπε ολόκληρο το ανατολικό μπλοκ. Όταν στην τελετή έναρξης εμφανίστηκε η γιουγκοσλαβική σημαία, το κοινό ξέσπασε σε χειροκρότημα — μάταια, καθώς σήμαινε μόνο την παρουσία Γιουγκοσλάβων αντιπροσώπων στο συνέδριο της FIDE, όχι ομάδας στην Ολυμπιάδα.

Δύο πράγματα άλλαξαν εδώ για πάντα. Το πρώτο είναι το φορμάτ: ελβετικό σύστημα δεκατριών γύρων σε τέσσερις σκακιέρες. Το δεύτερο είναι λιγότερο ορατό αλλά εξίσου μόνιμο: για πρώτη φορά οι κληρώσεις έγιναν με τη βοήθεια υπολογιστή, χάρη σε ομάδα νεαρών Ισραηλινών προγραμματιστών υπό τον Almog Burstein. Οι κληρώσεις γίνονταν παράλληλα στο χέρι και από τη μηχανή· δεν βρέθηκε καμία απόκλιση.

Την απουσία των Σοβιετικών την κάλυψαν, κατά κάποιον τρόπο, πρώην Σοβιετικοί. Η έξοδος Ρωσοεβραίων σκακιστών από την ΕΣΣΔ ήταν ένα από τα σημαντικότερα φαινόμενα της εποχής: ο Genna Sosonko έπαιζε δεύτερη σκακιέρα για την Ολλανδία και κέρδισε το βραβείο καλύτερης ατομικής επίδοσης· το Ισραήλ είχε αποκτήσει τον Vladimir Liberzon και τον Roman Dzindzichashvili.

Το πιο τρανταχτό όνομα από όλα όμως δεν μπόρεσε να παίξει. Ο Viktor Korchnoi, μόνιμος κάτοικος Ολλανδίας εκείνη τη στιγμή, δεν πληρούσε ακόμη τις προϋποθέσεις διαμονής της FIDE. Λίγο αργότερα μετακόμισε στην Ελβετία και δεν εκπροσώπησε ποτέ την Ολλανδία σε Ολυμπιάδα — γεγονός που, όπως σημειώνει η OlimpBase, πιθανότατα κόστισε στους Ολλανδούς το χρυσό σε αυτή τη διοργάνωση.

Φαβορί ήταν οι ΗΠΑ, που δεν είχαν κερδίσει από τη Στοκχόλμη του 1937. Έλειπε φυσικά ο Fischer, αλλά έλειπε και ο Walter Browne, πρωταθλητής ΗΠΑ, ο οποίος διαφώνησε με τον τρόπο καθορισμού της σειράς σκακιερών: απαίτησε την πρώτη σκακιέρα ή τίποτα. Οι επιδόσεις του Robert Byrne στο Interzonal του Μπιλ όμως έκαναν αυτή την απαίτηση δύσκολο να γίνει δεκτή. Στη θέση του Browne μπήκε ο Kim Commons — και κέρδισε το βραβείο της έκτης σκακιέρας με πολύ υψηλό ποσοστό.

Η κούρσα ήταν από τις πιο συναρπαστικές που έχει δώσει το ελβετικό σύστημα και ξεκίνησε άσχημα για τα φαβορί. Στον πρώτο γύρο η Αγγλία μόλις που κέρδισε 2½–1½ τη Νέα Ζηλανδία και οι ΗΠΑ βρέθηκαν σε στιγμές να κινδυνεύουν με ένα 1–3 από το Ιράν πριν επικρατήσει η εμπειρία και γυρίσουν οι θέσεις. Στον δεύτερο, η Σκωτία αμύνθηκε υποδειγματικά απέναντι στους Ολλανδούς γκρανμαίτρ. Πρωτοπόροι μετά από δύο ημέρες ήταν η Ιταλία και οι Φιλιππίνες, με επτά βαθμούς η καθεμία.

Στον τρίτο γύρο η Αγγλία κέρδισε το δεύτερο φαβορί, την Αργεντινή, χάρη σε νίκη του Michael Stean στην τέταρτη σκακιέρα. Στον τέταρτο, η Ιταλία απέσπασε 2–2 από τους Αμερικανούς με τον Toth να κερδίζει τον Lubomir Kavalek. Και στον πέμπτο, μετά την ελεύθερη μέρα και μια εκδρομή στη Γαλιλαία, η Δυτική Γερμανία εξαφανίστηκε από τη διεκδίκηση χάνοντας 1–3 από τις Φιλιππίνες.

Στον έκτο γύρο, για πρώτη φορά στην ολυμπιακή ιστορία, η Αγγλία βρέθηκε πρώτη. Την επομένη πέρασε μπροστά η Ολλανδία, κερδίζοντας 3–1 το Ισραήλ ενώ η Αγγλία και οι ΗΠΑ αλληλοεξουδετερώνονταν: ο Tony Miles κέρδισε λαμπρά τον Kavalek, αλλά ο πρωτοεμφανιζόμενος Commons ισοφάρισε.

Στον ένατο γύρο Αγγλία και Ολλανδία ήρθαν 2-2. Και τότε η Ολλανδία, η πρώτη ομάδα που είχε εξαντλήσει όλους τους ισχυρούς αντιπάλους, κληρώθηκε με τη Χιλή, τη διέλυσε 3½–½ και άνοιξε διαφορά δύο βαθμών.

Και μετά κλονίστηκε. Στον ενδέκατο γύρο, ενώ οι Ολλανδοί έπαιζαν με τη Δυτική Γερμανία, οι Αμερικανοί συνέτριψαν 4–0 την Ελβετία. Στον προτελευταίο, η Ολλανδία άφησε 1½ βαθμό στον Καναδά.

Στον τελευταίο γύρο, ΗΠΑ και Ολλανδία ισοβαθμούσαν στους 33½ —με τους Ολλανδούς να έχουν καλύτερα κριτήρια— και η Αγγλία ήταν μισό βαθμό πίσω. Οι Αμερικανοί έπαιζαν με την Ουαλία, οι Ολλανδοί με τη Φινλανδία. Οι ΗΠΑ κέρδισαν 3½–½. Η Ολλανδία χρειαζόταν το ίδιο και όλα κρίθηκαν στην τελευταία παρτίδα: ο Frans Kuijpers, μετά από δεκατέσσερις ώρες παιχνιδιού, εγκατέλειψε την προσπάθεια και δέχτηκε ισοπαλία με τον Saren.

Οι ΗΠΑ πήραν το χρυσό, τριάντα εννέα χρόνια μετά τη Στοκχόλμη. Η Ολλανδία το αργυρό, η Αγγλία το χάλκινο — και οι δύο τελευταίες ήταν οι μόνες ομάδες που δεν έχασαν κανέναν αγώνα, ενώ οι πρωταθλητές είχαν χάσει από την Ολλανδία στον έκτο γύρο.

Υπάρχει και μια δυσάρεστη συνέχεια ως προς το αγωνιστικό σκέλος. Στο ολλανδικό περιοδικό Schakend Nederland του Δεκεμβρίου 1976 δημοσιεύτηκε άρθρο του Jules Welling που υπαινισσόταν ότι ο Ουαλός Cooper είχε δωροδοκηθεί για να δεχτεί ισοπαλία σε κερδισμένη θέση απέναντι στους Αμερικανούς. Η OlimpBase σημειώνει ότι η τελική θέση ήταν ελαφρώς καλύτερη για τα λευκά χωρίς απλή μέθοδο νίκης και ότι ο Cooper ήταν σε πίεση χρόνου.

Ο υψηλότερα βαθμολογημένος παίκτης της Ολυμπιάδας ήταν —παραδόξως, με απόντες όλους τους Σοβιετικούς— ο Σουηδός Ulf Andersson με 2585, πολύ μπροστά από τον Jan Timman και τους υπόλοιπους. Και ο Αργεντινός Miguel Quinteros ήταν ο μόνος που έπαιξε και τις δεκατρείς παρτίδες χωρίς ήττα.

Το αμερικανικό χρυσό της Χάιφα σηκώνει, βέβαια, το προφανές ερώτημα: τι αξίζει ένας τίτλος που κερδήθηκε με απόντες τους μισούς αντιπάλους; Η απάντηση είναι ότι η ίδια η ερώτηση περιγράφει την εποχή. Οι ΗΠΑ ήταν πράγματι η ισχυρότερη από τις παρούσες ομάδες, νίκησαν την Ολλανδία και την Αγγλία στην κατάταξη και το έκαναν χωρίς τον Fischer, χωρίς τον Browne και χωρίς τον Reshevsky. Ταυτόχρονα, η ομάδα που κέρδισε δεν είχε συναντήσει καμία από τις πέντε ισχυρότερες ομάδες του κόσμου που απουσίαζαν.

Ένα δεύτερο πράγμα που δείχνει η Χάιφα είναι πόσο είχε αλλάξει ο χάρτης χωρίς να αλλάξουν τα σύνορα. Ο Sosonko έπαιζε για την Ολλανδία, ο Liberzon και ο Dzindzichashvili για το Ισραήλ, ο Korchnoi δεν έπαιζε για κανέναν και σε δύο χρόνια θα έπαιζε για την Ελβετία. Στη γυναικεία διοργάνωση, όπως θα δούμε, το ισραηλινό χρυσό το έφερε μια πρώην Σοβιετική. Η μετανάστευση των Ρωσοεβραίων σκακιστών δεν ήταν απλώς ανθρώπινη ιστορία· ήταν αναδιανομή σκακιστικής ισχύος και οι Ολυμπιάδες την κατέγραψαν πριν από κάθε άλλον θεσμό.

Τέλος, από τον ενδέκατο γύρο, μια στιχομυθία που αξίζει να διασωθεί. Ο Βενεζουελάνος Calso Sánchez ρώτησε πριν την παρτίδα τον αντίπαλό του από το Γκέρνσεϊ, Eugene Lainé, πού βρίσκεται το Γκέρνσεϊ, καθώς δεν το είχε ακουστά. «Είμαστε διάσημοι για τον Victor Hugo», απάντησε ο Lainé. «Και σε ποια σκακιέρα παίζει;», ρώτησε ο Βενεζουελάνος.

Τρίπολη: η «Αντι-Ολυμπιάδα»

Στο Beach Hotel της Τρίπολης, από τις 24 Οκτωβρίου ως τις 15 Νοεμβρίου, διοργανωτής ήταν ο συνταγματάρχης Μουαμάρ Καντάφι.

Το όνομα της διοργάνωσης αξίζει προσοχή. Στο προωθητικό υλικό αναφερόταν ως «Ολυμπιάδα Εναντίον του Ισραήλ». Στο έμβλημα που τυπώθηκε στο πρόγραμμα, όμως, εμφανίστηκε ως «The Against Chess Olympiad»

Ήρθαν 38 ομάδες, στις οποίες περιλαμβάνονταν και τέσσερις «παρατηρητές». Καμία κομμουνιστική χώρα δεν εμφανίστηκε, παρότι κυκλοφορούσαν φήμες ότι θα ερχόταν η ΕΣΣΔ. Ήρθαν όμως και μέλη της FIDE: η Πορτογαλία, η Ιταλία —εκπροσωπούμενη στην πραγματικότητα από τον σκακιστικό σύλλογο του Παλέρμο— η Μάλτα, η Τουρκία και οι Φιλιππίνες. Οι Φιλιππίνες, η Ιταλία και η Ουρουγουάη ήταν οι μόνες χώρες που εμφανίστηκαν και στη Χάιφα και στην Τρίπολη.

Ο Καντάφι κάλυψε εισιτήρια και διαμονή για όλες τις αποστολές. Κάθε ομάδα είχε δικό της αυτοκίνητο με οδηγό και κάθε παίκτης έπαιρνε 8 δολάρια την ημέρα. Το επίπεδο ήταν χαμηλό: κανένας γκρανμαίτρ, ελάχιστοι διεθνείς μαΐτρ.

Το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο απρόβλεπτο. Κέρδισε το Ελ Σαλβαδόρ, με 38½ βαθμούς και αρχηγό τον δεκαεπτάχρονο Boris Pineda, παρά δύο ήττες σε ματς. Δεύτερη η Τυνησία με τον διεθνή μαΐτρ Slim Bouaziz —που είχε κερδίσει τους πρωταθλητές στην απευθείας αναμέτρηση— και τρίτο το Πακιστάν του Farooqi. Η οικοδεσπότρια Λιβύη τερμάτισε εικοστή τέταρτη.

Η πιο παράξενη αποστολή ήταν της Ουρουγουάης: πολιτικοί αντιφρονούντες που έτυχε να είναι ικανοί σκακιστές και δραπέτευαν από τη στρατιωτική δικτατορία της χώρας τους. Η πρώτη τους σκακιέρα, ο Lincoln Maiztegui Casas, θα γινόταν χρόνια αργότερα ένας από τους κορυφαίους δημοσιογράφους της Ουρουγουάης. Έχασαν τρεις αγώνες —δώδεκα παρτίδες— στα χαρτιά, επειδή έφτασαν αργοπορημένοι.

Οι συμμετέχουσες ομοσπονδίες αποφάσισαν στην Τρίπολη δύο πράγματα: να στείλουν επιστολή μομφής και καταδίκης στον Euwe και στο γραφείο της FIDE και να ζητήσουν έκτακτο συνέδριο το συντομότερο. Η διοργάνωση μετονομάστηκε αργότερα σε «Διεθνή Σκακιστική Ολυμπιάδα» και προσκλήθηκαν και γυναικείες ομάδες τριών παικτριών.

Η ίδια η FIDE συγκρότησε επιτροπή για να διερευνήσει το γεγονός, με ιδιαίτερη προσοχή στο μελλοντικό καθεστώς όσων συμμετείχαν. Στην πράξη δεν επιβλήθηκαν κυρώσεις, και το ζήτημα έσβησε — εν μέρει επειδή, δύο χρόνια αργότερα, όλοι ξαναβρέθηκαν στην ίδια αίθουσα στο Μπουένος Άιρες.

Το σχίσμα του 1976 παραμένει το μοναδικό στην ιστορία του θεσμού. Ούτε το 1980, όταν το Ισραήλ και η Λιβύη έπαιξαν κάτω από την ίδια στέγη στη Μάλτα, ούτε αργότερα βρέθηκε ξανά ο σκακιστικός κόσμος χωρισμένος σε δύο ταυτόχρονες Ολυμπιάδες. Τα εκατέρωθεν μποϋκοτάζ μεταφέρθηκαν στους κανονικούς Ολυμπιακούς, τους θερινούς του 1980 και του 1984.

Ως προς την οργάνωση, οι μαρτυρίες είναι θετικές. Τα έξοδα ταξιδιού καλύφθηκαν, το παραθαλάσσιο Beach Hotel διατέθηκε εξ ολοκλήρου στους παίκτες, μικρά λεωφορεία εξασφάλιζαν τη μεταφορά στην πόλη και κάθε αποστολή είχε δικό της ξεναγό. Ο Καντάφι υποδέχτηκε προσωπικά τους παίκτες, αρκετοί υπουργοί επισκέφθηκαν την αίθουσα και την τελετή έναρξης και την απονομή έκανε ο υπουργός Εσωτερικών και μέλος του Επαναστατικού Συμβουλίου, ταγματάρχης Khoweldi El Hamidi.

Το πιο ενδιαφέρον σχόλιο για την Τρίπολη το έγραψε ο Ümit Ünkan, αντιπρόεδρος της τουρκικής ομοσπονδίας, ο οποίος ήταν εκεί. Παρατήρησε ότι η διοργάνωση έδειξε πόσο γρήγορα εξαπλωνόταν το σκάκι σε χώρες που δεν ήταν καν μέλη της FIDE και ότι οι επιδόσεις του Αφγανιστάν, του Μπανγκλαντές και της Σρι Λάνκα —χωρών εκτός FIDE που δεν είχαν παίξει ποτέ σε Ολυμπιάδα— τράβηξαν την προσοχή. Έκλεισε με το ρητό της FIDE: Gens una sumus.

Μπουένος Άιρες 1978: πενήντα χρόνια μετά

Ο Jan Hein Donner τον Απρίλιο του 1978, λίγους μήνες πριν το Μπουένος Άιρες.

Η Ολυμπιάδα επέστρεψε στη Νότια Αμερική μετά από τριάντα εννέα χρόνια και μαζί επέστρεψε ολόκληρο το ανατολικό μπλοκ: 66 ομάδες, 388 παίκτες, 61 γκρανμαίτρ. Ήταν το δεύτερο ελβετικό, αλλά το πρώτο στο οποίο συμμετείχαν και οι δύο πλευρές.

Το φορμάτ επεκτάθηκε σε δεκατέσσερις γύρους, καθώς οι συμμετέχουσες χώρες ξεπερνούσαν τις πενήντα και το Buchholz αντικατέστησε τους βαθμούς αγώνα ως βασικό κριτήριο.

Οι αγώνες παίχτηκαν στους στενούς διαδρόμους του σταδίου της River Plate — στο ίδιο κτίριο όπου τέσσερις μήνες νωρίτερα η Αργεντινή είχε κερδίσει το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου νικώντας 3–1 την Ολλανδία στην παράταση. Τέλη Οκτωβρίου στο νότιο ημισφαίριο σημαίνει κορύφωση της άνοιξης και η ζέστη ταλαιπώρησε τους Ευρωπαίους.

Η ΕΣΣΔ ήρθε χωρίς τον Karpov και τον Tal, με τρεις νεοφερμένους. Η Αργεντινή, για μία ακόμη φορά, χωρίς τους καλύτερούς της: ο Najdorf, ο Panno και ο Quinteros δεν είχαν παίξει στο εθνικό πρωτάθλημα, τον μοναδικό προκριματικό.

Η κούρσα

Η Αγγλία πήρε την κορυφή στον δεύτερο γύρο. Στον πέμπτο, ο Miles κέρδισε τον Boris Spassky — και η Αγγλία πήρε το τιμητικό 2-2 από τους Σοβιετικούς. Στον έκτο, η νίκη του Spassky επί του Lajos Portisch έδωσε στους Σοβιετικούς τον αγώνα που έμοιαζε να κρίνει το χρυσό.

Έμοιαζε. Στον ένατο γύρο η ΕΣΣΔ έχασε από τη Δυτική Γερμανία, με τον Pfleger να κερδίζει τον Lev Polugaevsky. Στον δέκατο γλίτωσαν την ήττα από το Ισραήλ με δυσκολία. Μετά την ελεύθερη μέρα άφησαν δύο βαθμούς στη Σουηδία.

Η μεγάλη έκπληξη του πρώτου μισού ήταν η Δανία, που στον έκτο γύρο διέλυσε τον Καναδά αφήνοντάς του μισό βαθμό και ανέβηκε στη δεύτερη θέση — για να ισοπεδωθεί στον ένατο από τους Αμερικανούς με 4–0 και να πέσει στη δέκατη όγδοη. Η Κούβα, η πιο ασταθής ομάδα της διοργάνωσης, κέρδισε τη Δυτική Γερμανία 3–1, μετά διέλυσε την Ολλανδία, μετά έχασε, μετά κέρδισε τις Φιλιππίνες. Η Πολωνία ανέδειξε νέο αστέρι, τον Andrzej Kuligowski και κέρδισε την Αγγλία.

Στους δύο τελευταίους γύρους τα μετάλλια είχαν κριθεί ως προς τα ονόματα των χωρών — ΕΣΣΔ, Ουγγαρία, ΗΠΑ — αλλά όχι ως προς τη σειρά. Στον προτελευταίο, οι Ούγγροι έσβησαν τις ισραηλινές ελπίδες αλλά παραχώρησαν τρεις ισοπαλίες, οι Σοβιετικοί κέρδισαν 3–1 τον Καναδά και οι Αμερικανοί γλίτωσαν την ήττα από τους Πολωνούς με δυσκολία.

Πριν τον τελευταίο γύρο προηγούνταν η Ουγγαρία.

Οι Σοβιετικοί κατάφεραν μία μόνο νίκη σε έναν άχρωμο τελευταίο αγώνα με την Ολλανδία. Οι Ούγγροι δεν άφησαν την ευκαιρία της ζωής τους: συνέτριψαν 3–1 τη Γιουγκοσλαβία.

Η Ουγγαρία κέρδισε το πρώτο της ολυμπιακό χρυσό από το 1928 — πενήντα χρόνια — και το κύπελλο Hamilton-Russell επέστρεψε στη Βουδαπέστη μετά από μισό αιώνα.

Η σημασία αυτού του αποτελέσματος δύσκολα υπερεκτιμάται. Ήταν η πρώτη φορά από το 1952 που η Σοβιετική Ένωση έχασε τον τίτλο σε διοργάνωση όπου συμμετείχε. Δεν υπήρχε μποϊκοτάζ, δεν υπήρχαν απόντες αντίπαλοι, δεν υπήρχε τεχνικό κριτήριο: η ουγγρική ομάδα ήταν καλύτερη επί δεκατέσσερις γύρους και το απέδειξε στον τελευταίο. Ήταν επίσης, όπως θα αποδεικνυόταν, η μοναδική τέτοια φορά σε σαράντα χρόνια — από το 1952 ως τη διάλυση της ΕΣΣΔ, καμία άλλη ομάδα δεν κέρδισε Ολυμπιάδα στην οποία έπαιζαν οι Σοβιετικοί. Το πέτυχε με τον Portisch (πάνω από 70% παρά δύο ήττες), τον Zoltán Ribli και τον Gyula Sax. Οι ΗΠΑ πήραν το χάλκινο, χάρη κυρίως στον James Tarjan και το 9½/11 του.

Το άλλο ντεμπούτο

Στον όγδοο γύρο συνέβη κάτι που τότε καταγράφηκε ως μια τρανταχτή έκπληξη και σήμερα διαβάζεται ως προφητεία: ο Liu Wenzhe της Κίνας διέλυσε τον γκρανμαίτρ Jan Hein Donner. Η Κίνα, στην πρώτη της Ολυμπιάδα, είχε ήδη ξεκινήσει κερδίζοντας 3–1 την Ισλανδία, με τον Qi Jingxuan να νικά τον γκρανμαίτρ Guðmundur Sigurjónsson. Τερμάτισε εικοστή.

Η κινεζική εμφάνιση του 1978 αξίζει περισσότερα από μια αναφορά, γιατί είναι από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου η αρχή ενός φαινομένου είναι ορατή τη στιγμή που συμβαίνει. Η Κίνα δεν είχε παίξει ποτέ σε Ολυμπιάδα. Δεν είχε γκρανμαίτρ, δεν είχε διεθνή παρουσία και το σκάκι εκεί ήταν, ως το 1975, δραστηριότητα με ελάχιστη κρατική στήριξη σε σύγκριση με το ξιανγκτσί. Στον πρώτο της κιόλας ολυμπιακό γύρο κέρδισε 3–1 μια Ισλανδία με γκρανμαίτρ στην πρώτη σκακιέρα και στον όγδοο ο Liu Wenzhe διέλυσε έναν από τους πιο έμπειρους γκρανμαίτρ της Δυτικής Ευρώπης. Η εικοστή θέση σε 66 ομάδες, στην πρώτη προσπάθεια, ήταν προειδοποίηση που λίγοι διάβασαν σωστά.

Και μια υποσημείωση με βαρύ επίλογο: η ομάδα του Ιράν δήλωσε συμμετοχή και δεν εμφανίστηκε ποτέ. Λίγους μήνες αργότερα, μέσα στο 1979, ο Αγιατολάχ Khomeini απαγόρευσε το σκάκι στη νεοσύστατη Ισλαμική Δημοκρατία.

Δύο στατιστικά κλείνουν τη διοργάνωση: οι δύο ομάδες με τις περισσότερες νίκες ήταν η Σρι Λάνκα και η Συρία, με 24 η καθεμία· και έξι παίκτες έφτασαν τους 10 βαθμούς χωρίς κανείς να τους ξεπεράσει — μοναδική περίπτωση σε ολυμπιακό ελβετικό δεκατεσσάρων γύρων.

Λα Βαλέτα 1980: τέσσερις Έλληνες

Το μικρότερο κράτος

Η Βαλέτα την εποχή της Ολυμπιάδας, Νοέμβριος 1980.

Η ανάθεση της 24ης Ολυμπιάδας στη Μάλτα ήταν μία ανταμοιβή. Μετά το σχίσμα Χάιφα–Τρίπολη, εκπρόσωπος της Μάλτας είχε αναλάβει διαμεσολάβηση ανάμεσα στον Βρετανό Harry Golombek και στη Λιβύη. Το μικρότερο κράτος-μέλος της FIDE πήρε τη μεγαλύτερη διοργάνωσή της.

Τα εμπόδια ήταν κυρίως οικονομικά. Η εταιρεία Festa Ltd ανέλαβε δωρεάν διαμονή και διατροφή για όλους τους παίκτες· ο εθνικός οργανισμός τουρισμού και οι μεγάλες τοπικές τράπεζες κάλυψαν τα υπόλοιπα· και οι εγγυήσεις της μαλτέζικης κυβέρνησης έπεισαν τελικά τη FIDE.

Η αίθουσα ήταν το Mediterranean Conference Centre, κτίριο του 1574 χτισμένο από τους Ιππότες του Αγίου Ιωάννη — η Sacra Infermeria, ένα από τα αποτελεσματικότερα νοσοκομεία της Ευρώπης στην εποχή του. Βομβαρδίστηκε βαριά στον Δεύτερο Παγκόσμιο και επισκευάστηκε μερικώς για να χρησιμοποιηθεί ως όπερα, αντικαθιστώντας το Βασιλικό Θέατρο Όπερας που καταστράφηκε στις πρώτες αεροπορικές επιδρομές και δεν ξαναχτίστηκε ποτέ.

Ήρθαν 82 ομάδες και 483 παίκτες. Και για πρώτη φορά στην ιστορία βρέθηκαν κάτω από την ίδια στέγη το Ισραήλ και η Λιβύη, η ΕΣΣΔ και η Κίνα.

Η σοβιετική αποστολή ήταν: Karpov, Polugaevsky, Tal, Geller, Balashov και ένας δεκαεπτάχρονος από το Μπακού, ο Garry Kasparov. Ο Petrosian απουσίαζε εμφανώς. Η Ουγγαρία υπερασπιζόταν τον τίτλο της με τους Portisch, Ribli, Sax, Csom, Faragó και Pintér. Ο Korchnoi και ο Robert Hübner έλειπαν, προετοιμαζόμενοι για τον ματς διεκδικητών μεταξύ τους.

Δεκατέσσερις γύροι στην κορυφή

Η αίθουσα των γυναικών στη Μάλτα. Το κτίριο ήταν το παλιό νοσοκομείο των Ιωαννιτών και στον τοίχο κρέμονταν οι πινακίδες κάθε ομάδας.

Ο δεκαεπτάχρονος Kasparov στην πρώτη του Ολυμπιάδα, Μάλτα 1980.

Η ουγγρική ομάδα έκανε κάτι που δεν είχε γίνει ποτέ: βρισκόταν πρώτη από τον πρώτο γύρο ως τον τελευταίο.

Οι Σοβιετικοί δεν έπαιρναν μπρος. Ο Karpov αρρώστησε μετά τον δεύτερο γύρο και έμεινε εκτός· μόλις συνήλθε επέστρεψε και η ομάδα άρχισε να ανεβαίνει. Ο Serracino-Inglott, ο διοργανωτής που κατέγραψε την Ολυμπιάδα, θυμάται ότι ο Karpov «έδειχνε πάντα ήρεμος και χαμογελούσε στις παρτίδες του» και ότι ο Tal και ο Geller, παρότι πιο έμπειροι, «βρήκαν παρηγοριά σε αυτόν και εναπόθεσαν την πίστη τους στη μεγαλοφυΐα του».

Λίγο πριν τον τελευταίο γύρο, η ΕΣΣΔ είχε φτάσει την Ουγγαρία. Και στον τελευταίο γύρο και οι δύο ομάδες κέρδιζαν με το ίδιο σκορ.

Το τραπέζι της Ελλάδας

Έτσι η προσοχή ολόκληρης της αίθουσας μετατοπίστηκε σε ένα τραπέζι που δεν διεκδικούσε τίποτα: Ελλάδα – Σκωτία.

Ο λόγος ήταν το Buchholz. Οι βαθμοί που θα έβγαζαν οι αντίπαλοι της Ουγγαρίας και της ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια της διοργάνωσης καθόριζαν τα κριτήρια και το ελληνικό αποτέλεσμα έμπαινε ακριβώς σε αυτόν τον υπολογισμό. Αν κέρδιζαν οι Έλληνες, οι Σοβιετικοί έπαιρναν το χρυσό χωρίς μπαράζ.

Στην πρώτη σκακιέρα έπαιζε ο Γιώργος Μακρόπουλος με τα μαύρα, απέναντι στον Stephen Swanson.

Η Ελλάδα κέρδισε τη Σκωτία 3½–½. Δεν ήταν μόνο ο Μακρόπουλος: ο Χρύσανθος Πούντσας κέρδισε τον Colin McNab στην τρίτη σκακιέρα, ο Γιώργος Τρικαλιώτης τον Gerald Bonner στην τέταρτη, και ο Σπύρος Σκέμπρης έφερε ισοπαλία με τον Timothy Upton στη δεύτερη. Τρεις νίκες και μία ισοπαλία — το μέγιστο που μπορούσαν να προσφέρουν χωρίς να κερδίσουν και τις τέσσερις.

Είναι, μέχρι σήμερα, η στιγμή με τη μεγαλύτερη επίδραση που έχει ασκήσει ελληνική σκακιστική ομάδα στην κορυφή μιας διεθνούς διοργάνωσης. Η Ελλάδα βοήθησε να κερδίσει η Σοβιετική Ένωση, με τη βοήθεια ενός δεκαεπτάχρονου Σοβιετικού που θα γινόταν παγκόσμιος πρωταθλητής πέντε χρόνια αργότερα.

Το Buchholz αθροίζει τους βαθμούς των αντιπάλων σου, οπότε κάθε ομάδα που έπαιξε ποτέ με τη Σοβιετική Ένωση ή με την Ουγγαρία συνεισέφερε, με κάθε της βαθμό μέχρι το τέλος, στα κριτήρια των δύο διεκδικητών. Οι Έλληνες είχαν παίξει με τους Σοβιετικούς. Οι Σκωτσέζοι όχι.

Η OlimpBase καταγράφει τη σκηνή που ακολούθησε: ο Tal και ο Geller αγκαλιάστηκαν με δάκρυα στα μάτια όταν έγινε φανερό ότι οι Έλληνες κέρδιζαν και ότι το μπαράζ δεν θα χρειαζόταν.

Υπάρχει και μια λεπτομέρεια που κάνει την ιστορία ακόμη πιο περίεργη. Η παρτίδα είχε διακοπεί και στην ανάλυση της διακοπής,  θρύλος λέει ότι τους Έλληνες βοήθησε ο Kasparov, άλλη εκδοχή αναφέρει κυρίως τον Geller. Οι Σκωτσέζοι δεν δέχτηκαν καμία βοήθεια από ουγγρικής πλευράς· δήλωσαν μάλιστα μετά τη διοργάνωση ότι θα την είχαν αρνηθεί, θεωρώντας αθέμιτη τη συνδρομή τρίτου.

Η Ουγγαρία, πρώτη επί δεκατέσσερις γύρους, τερμάτισε δεύτερη.

Δύο υποσημειώσεις της Μάλτας

Ισλανδία – ΕΣΣΔ. Δεξιά με το κόκκινο ο Karpov, απέναντί του ο πρόεδρος της FIDE Friðrik Ólafsson. Στις πινακίδες, ο δεκαεπτάχρονος Kasparov είναι ακόμη γραμμένος ως IM.

Το συνέδριο της FIDE έγινε στο ίδιο κτίριο, 4–7 Δεκεμβρίου, με 71 αντιπροσώπους και πρόεδρο τον Friðrik Ólafsson — τον ίδιο άνθρωπο που είχε κερδίσει το ατομικό χρυσό της πρώτης σκακιέρας στη Βάρνα δεκαοκτώ χρόνια νωρίτερα. Έγιναν δεκτές ως νέα μέλη η Αντίγκουα, το Μπρουνέι, η Αίγυπτος, η Κένυα, η Σενεγάλη και η Ζιμπάμπουε, ανεβάζοντας τον αριθμό των ομοσπονδιών στις 114. Και αναγνωρίστηκε ο πρώτος διεθνής διαιτητής της Μάλτας: ο Serracino-Inglott, δηλαδή ο ίδιος ο διοργανωτής.

Στη βαθμολογία της Μάλτας λείπουν επίσης δύο βαθμοί και υπάρχει εξήγηση. Στον τελευταίο γύρο η Ουγκάντα απουσίαζε,και οι αντίπαλοί της Ανγκολέζοι πήραν ρεπό δύο bye· το Μονακό έφυγε νωρίς και η Ιορδανία πήρε νίκη άνευ αγώνος και στις τέσσερις σκακιέρες. Ασυνέπεια που δεν διορθώθηκε ποτέ.

Η πιο περίεργη καταχώριση όμως αφορά τον πρώτο γύρο. Η Ρουμανία έφτασε καθυστερημένα και κληρώθηκε τεχνητά με τη Μάλτα «Β». Είναι η μοναδική περίπτωση στην ιστορία των Ολυμπιάδων όπου δύο χώρες πήραν 2–2 άνευ αγώνος χωρίς να βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση.

Λουκέρνη 1982: τα δύο Κ

Ο Anatoly Karpov στη Λουκέρνη, Νοέμβριος 1982.

Η 25η Ολυμπιάδα έγινε στην Ελβετία, δεκατέσσερα χρόνια μετά το Λουγκάνο. Δήλωσαν 94 ομάδες, αριθμός ρεκόρ· η Γκάμπια και η Μαυριτανία δεν εμφανίστηκαν, οπότε έπαιξαν 92 ομάδες και 545 παίκτες — 62 γκρανμαίτρ, 93 διεθνείς μαΐτρ. Διαιτητής ξανά ο Lothar Schmid και βοηθός των διοργανωτών ένας υπολογιστής ονόματι «Mephisto CVC».

Η σοβιετική σύνθεση απαντούσε στο βασικό ερώτημα πριν καν αρχίσει η διοργάνωση: Karpov και Kasparov στις δύο πρώτες σκακιέρες, με Polugaevsky, Beliavsky και Tal πίσω τους.

Ο πρώτος γύρος έδωσε μια μοναδικότητα: το μόνο 1–0 στην ιστορία των Ολυμπιάδων, στον αγώνα Γουατεμάλα–Σενεγάλη, όπου επτά από τους οκτώ παίκτες που δικαιούνταν να παίξουν απουσίαζαν.

Την πρωτιά την πήραν πρώτοι οι Αμερικανοί, διαλύοντας 4–0 τη Γαλλία στον δεύτερο γύρο ενώ η ΕΣΣΔ άφηνε μισό πόντο στη Χιλή. Την κράτησαν μία μέρα: στον τρίτο γύρο η Σοβιετική Ένωση τους κέρδισε άνετα.

Η ΕΣΣΔ πήρε τότε την κορυφή και δεν την άφησε. Στον τέταρτο, απέναντι στη Γιουγκοσλαβία, μετά τη διακοπή των παρτίδων πρότεινε πακέτο για 2–2· οι Γιουγκοσλάβοι αρνήθηκαν, υπερεκτιμώντας τις πιθανότητές τους και έχασαν 2½–1½.

Η παρτίδα του δέκατου γύρου

Ο Garry Kasparov στον αγώνα ΕΣΣΔ – Αγγλίας, Λουκέρνη 1982.

Στον δέκατο γύρο η Σοβιετική Ένωση συνάντησε την οικοδεσπότρια Ελβετία, της οποίας πρώτη σκακιέρα ήταν ο Korchnoi — ο άνθρωπος που είχε διαφύγει από την ΕΣΣΔ έξι χρόνια νωρίτερα και είχε παίξει δύο αγώνες τίτλου με τον Karpov. Απέναντί του κάθισε ο δεκαεννιάχρονος Kasparov.

Η ΕΣΣΔ κέρδισε 4–0. Τον επόμενο χρόνο, στον ημιτελικό των υποψηφίων στο Λονδίνο, ο Kasparov θα διέλυε τον Korchnoi με τέσσερις νίκες έναντι μίας και έξι ισοπαλίες.

Τα υπόλοιπα της Λουκέρνης

Η πορεία των Σοβιετικών προς τα εκεί είχε περάσει από αρκετά εμπόδια. Στον πέμπτο γύρο η Τσεχοσλοβακία —η αποκάλυψη της διοργάνωσης— κράτησε τους Σοβιετικούς στο 2½–1½, με τον Ľubomír Ftáčnik να κερδίζει τον Polugaevsky. Στον έβδομο, η Ολλανδία απέσπασε ισοπαλία από την ΕΣΣΔ. Στον ένατο, η Αγγλία υπέκυψε με μοναδικό επιζώντα τον Jonathan Speelman. Και στον δέκατο ήρθε το 4–0 επί της Ελβετίας.

Στα υπόλοιπα τραπέζια η Ρουμανία έζησε εφιάλτη: ο Florin Gheorghiu έχασε από τον Leow της Σιγκαπούρης και αργότερα γρήγορα από τον Liu της Κίνας. Η Φινλανδία, με δύο γκρανμαίτρ στη σύνθεσή της, έχασε 0–4 από τη Χιλή και 1–3 από την Αλβανία. Η Ουγγαρία έχασε από την Αργεντινή με τον Portisch να ηττάται εύκολα από τον Quinteros.

Η Σοβιετική Ένωση κέρδισε τελικά με 6½ βαθμούς διαφορά, διαφορά που δεν είχε ξαναδεί από τα μέσα της δεκαετίας του '60. Η Τσεχοσλοβακία πήρε ένα εντελώς απρόσμενο αργυρό, παίζοντας ουσιαστικά με πέντε παίκτες —ο δεύτερος αναπληρωματικός της αγωνίστηκε μία φορά— με μοναδικό ολίσθημα ένα 2–2 με τη Σκωτία. Οι ΗΠΑ πήραν ξανά χάλκινο, όπως συνήθως.

Η Πολωνία τερμάτισε έβδομη ενώ η βαθμολογική της απόδοση αντιστοιχούσε στη δέκατη όγδοη θέση — η πιο καθαρή απόδειξη του πόσο διαφορετικό είναι το ελβετικό σύστημα από το πουλ. Ένα από τα κλειδιά ήταν η νίκη του Aleksander Sznapik επί του Korchnoi.

Και ένα στιγμιότυπο που περιγράφει τέλεια τη λογική του ελβετικού: στον προτελευταίο γύρο, η Βουλγαρία και η Κούβα έφεραν 2–2 με αμοιβαίο φόβο ότι η νίκη θα σήμαινε κλήρωση με τη Σοβιετική Ένωση στον τελευταίο γύρο. Τελικά η Δανία κέρδισε "απρόσεκτα" 3–1 τις Φιλιππίνες και έπεσε πάνω στους Σοβιετικούς.

Στα ατομικά, η Λουκέρνη ανέδειξε ονόματα από παντού. Ο νεαρός Franco Ocampos της Παραγουάης πήρε το χρυσό της πρώτης σκακιέρας. Ο Φιλιππινέζος Rico Mascariñas έκανε 7½/9. Ο Νορβηγός Simen Agdestein εμφανίστηκε για πρώτη φορά — ο ίδιος άνθρωπος που θα έπαιζε και στην εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της χώρας του. Και ο Σενεγαλέζος P. Sakho έχασε την πρώτη του παρτίδα άνευ αγώνος, έχασε και τη δεύτερη από παίκτη της Μάλτας, και μετά έκανε 11½/12 — αρκετά για ασημένιο μετάλλιο στη σκακιέρα του.

Από τα ταξιδιωτικά χρονικά: η ομάδα της Ουγκάντα εμφανίστηκε στο Λουγκάνο αντί για τη Λουκέρνη — παρότι δεν είχε συμμετάσχει στην Ολυμπιάδα του 1968 — και έφτασε μόλις μετά τον πρώτο γύρο. Οι Κενυάτες χάθηκαν ανάμεσα στη Ζυρίχη και τη Βέρνη, έχασαν δύο γύρους και η οργανωτική επιτροπή τους επέτρεψε γενναιόδωρα να ενταχθούν καθυστερημένα.

Η διοργάνωση κόστισε τρία εκατομμύρια ελβετικά φράγκα και παίχτηκαν περίπου 250.000 κινήσεις: κόστος περίπου έντεκα φράγκα ανά κίνηση.

Στη Λουκέρνη έκλεισε και η θητεία του Ólafsson στην προεδρία της FIDE. Εκλέχθηκε ο Florencio Campomanes από τις Φιλιππίνες. Και ανακοινώθηκε ότι η Ολυμπιάδα του 1984 θα γινόταν στη Θεσσαλονίκη.

Οι γυναίκες: η συγχώνευση και η διαδοχή

Η Nana Alexandria και η Nona Gaprindashvili στη Μάλτα, 1980.

Το 1976 έγινε η αλλαγή που περίμενε το σκάκι γυναικών επί είκοσι χρόνια. Από τη Χάιφα και μετά, η γυναικεία Ολυμπιάδα διεξάγεται πάντα στην ίδια πόλη και τις ίδιες ημερομηνίες με την ανοιχτή — μετά τη μοναδική πρόβα των Σκοπίων το 1972. Ταυτόχρονα το φορμάτ μεγάλωσε από δύο σε τρεις σκακιέρες.

Και η πρώτη συγχωνευμένη διοργάνωση έδωσε το μοναδικό γυναικείο χρυσό που δεν πήρε η ΕΣΣΔ σε ολόκληρη την περίοδο 1957–1986 — για τον ίδιο λόγο που δεν το πήρε και στους άνδρες: δεν ήταν εκεί.

Κέρδισε το Ισραήλ, με την Αγγλία δεύτερη και την Ισπανία τρίτη. Και η πρώτη σκακιέρα των νικητριών, με 7½/8 (93,8%), ήταν η Alla Kushnir — η ίδια Kushnir που είχε παίξει επί χρόνια στη δεύτερη σοβιετική σκακιέρα δίπλα στη Nona Gaprindashvili και η οποία είχε μεταναστεύσει στο Ισραήλ. Η απουσία του ανατολικού μπλοκ φαίνεται και στους τίτλους: σε 90 παίκτριες υπήρχε μία γυναίκα γκρανμαίτρ και έξι διεθνείς μαιτρ.

Το 1978 στο Μπουένος Άιρες η ΕΣΣΔ επέστρεψε και κέρδισε, με την Ουγγαρία δεύτερη και τη Δυτική Γερμανία τρίτη· το πεδίο είχε ήδη μεγαλώσει σε 32 ομάδες. Στη Μάλτα το 1980 έφτασαν τις 42 και στη Λουκέρνη το 1982 τις 45 — η γυναικεία Ολυμπιάδα σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε έξι χρόνια, ακολουθώντας την ανοιχτή.

Στη Μάλτα η σοβιετική νίκη ήταν άνετη, με μόνη αντίσταση —και πάλι ασθενική— από την Ουγγαρία. Ο διοργανωτής το κατέγραψε λιτά: οι Σοβιετικοί κέρδισαν σε όλα τα μέτωπα.

Το ενδιαφέρον στη Μάλτα δεν είναι ποιος κέρδισε αλλά η σειρά των σκακιερών. Στην πρώτη σοβιετική σκακιέρα καθόταν η Maia Chiburdanidze —η νέα παγκόσμια πρωταθλήτρια, που είχε πάρει τον τίτλο δύο χρόνια νωρίτερα— με 11½/13, δηλαδή 88,5%. Στη δεύτερη καθόταν η Gaprindashvili, με 79,2%.

Δύο Γεωργιανές, στις δύο πρώτες σκακιέρες της Σοβιετικής Ένωσης, με τη διάδοχο μπροστά από την προκάτοχο. Η Gaprindashvili είχε γίνει το 1978 η πρώτη γυναίκα στην ιστορία που έλαβε τον πλήρη τίτλο του γκρανμαίτρ, και στους ολυμπιακούς πίνακες της Μάλτας εμφανίζεται ως «GM» — όχι «WGM» — ανάμεσα σε 27 διεθνείς μαιτρ γυναικών.

Τι άλλαξε σε έξι χρόνια

Το πρώτο και προφανές είναι το μέγεθος. Από τις 48 ομάδες της Χάιφα —αριθμός τεχνητά μικρός λόγω του μποϊκοτάζ— στις 92 της Λουκέρνης. Ο θεσμός σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε έξι χρόνια και το ελβετικό σύστημα ήταν η μόνη μορφή που μπορούσε να τον χωρέσει.

Το δεύτερο είναι ότι το ελβετικό άλλαξε το ίδιο το είδος του δράματος. Στον πουλ η κορυφή συναντιέται νωρίς και το τέλος είναι συνήθως διαδικαστικό. Στο ελβετικό, όπου το Buchholz μετράει τους βαθμούς όλων των αντιπάλων σου, το χρυσό μπορεί να κριθεί σε ένα τραπέζι όπου δεν παίζει κανείς διεκδικητής — όπως έγινε στη Μάλτα. Είναι ένα σύστημα που αναδεικνύει το βάθος ενός τουρνουά αντί για τη στενή του κορυφή και για τον λόγο αυτόν έδωσε στις μικρές ομοσπονδίες μια σημασία που δεν είχαν ποτέ.

Το τρίτο είναι ότι η σοβιετική κυριαρχία αποδείχθηκε μεν διακοπτόμενη αλλά πολύ μακριά από το τέλος της. Δύο απώλειες σε έξι χρόνια και οι δύο εξηγήσιμες: το 1976 απουσία, το 1978 μια πραγματική ήττα από ουγγρική ομάδα σε κορυφαία φόρμα. Το 1982, με τον Karpov και τον Kasparov στις δύο πρώτες σκακιέρες, η διαφορά επέστρεψε στα επίπεδα της δεκαετίας του '60 — και θα έμενε εκεί ως τη διάλυση της χώρας.

Υπάρχει και μια τέταρτη αλλαγή, τεχνική στην εμφάνιση και βαθιά στις συνέπειες: η μηχανή μπήκε στην αίθουσα. Το 1976 ο υπολογιστής έκανε τις κληρώσεις παράλληλα με τους ανθρώπους, ως έλεγχος. Το 1982 ο «Mephisto CVC» ήταν μέρος της οργάνωσης. Δεν πρόκειται για τη μηχανή που παίζει —αυτό θα ερχόταν αργότερα— αλλά για τη μηχανή που διαχειρίζεται· και χωρίς αυτήν, μια διοργάνωση 92 ομάδων με ελβετικό σύστημα και Buchholz απλώς δεν υπολογίζεται σε λογικό χρόνο.

Και ένα πέμπτο, που μετριέται σε ανθρώπους αντί για βαθμούς: η γεωγραφία άλλαξε οριστικά. Στη Λουκέρνη ο νεότερος παίκτης ήταν ένας δωδεκάχρονος από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και ο μεγαλύτερος ένας εβδομηνταπεντάχρονος από το Γκέρνσεϊ. Στην Τρίπολη έπαιξαν το Αφγανιστάν, το Μπανγκλαντές και η Σρι Λάνκα, χώρες που δεν ήταν καν μέλη της FIDE. Στο Μπουένος Άιρες εμφανίστηκε η Κίνα και κέρδισε γκρανμαίτρ από τον πρώτο κιόλας γύρο. Ο θεσμός είχε πάψει προ πολλού να είναι ευρωπαϊκός και τώρα έπαυε να είναι και δυτικός.

Το τελευταίο και ίσως το πιο μόνιμο, είναι ότι η πολιτική έφτασε στα όριά της και υποχώρησε. Το 1976 ο θεσμός σχίστηκε στα δύο. Το 1980, στη μικρότερη χώρα-μέλος, το Ισραήλ και η Λιβύη έπαιξαν κάτω από την ίδια στέγη, όπως και η ΕΣΣΔ και η Κίνα. Δεν είναι τυχαίο ότι η Μάλτα πήρε τη διοργάνωση ακριβώς επειδή είχε μεσολαβήσει.

Και για την ιστορία που ενδιαφέρει έναν Έλληνα αναγνώστη: το ελληνικό σκάκι, που στο τρίτο μέρος έκανε ντεμπούτο τελευταίο στους δεκαέξι και στο τέταρτο πάλευε στα τελικά τμήματα Γ, βρέθηκε το 1980 να αποφασίζει ποιος παίρνει το χρυσό μιας Ολυμπιάδας. Τέσσερα χρόνια αργότερα θα διοργάνωνε την Ολυμπιάδα.

Και μετά θα τη διοργάνωνε ξανά. Η ανακοίνωση έγινε στη Λουκέρνη, στο ίδιο συνέδριο που άλλαξε πρόεδρο: η επόμενη Ολυμπιάδα θα πήγαινε στη Θεσσαλονίκη — «τη ρίζα όλων των σύγχρονων αθλημάτων και όχι μόνο», όπως το διατύπωσε η OlimpBase.

Ανάμεσα όμως στη Λουκέρνη και στη Θεσσαλονίκη υπάρχει μια χρονολογική εκκρεμότητα που αξίζει να δηλωθεί ρητά, γιατί αφορά τη δομή αυτού του αφιερώματος. Οι δύο ελληνικές Ολυμπιάδες, του 1984 και του 1988, εξετάζονται μαζί στο έβδομο μέρος, ώστε να μπορούν να συγκριθούν μεταξύ τους. Το έκτο μέρος, που ακολουθεί, καλύπτει το Ντουμπάι του 1986 και ό,τι ήρθε μετά: το Νόβι Σαντ του 1990, τη Μανίλα του 1992, τη Μόσχα του 1994 και το Ερεβάν του 1996 — δηλαδή τη δεκαετία κατά την οποία η Σοβιετική Ένωση κέρδισε τις τελευταίες της Ολυμπιάδες και στη συνέχεια έπαψε να υπάρχει, διαλυόμενη σε δεκαπέντε ομάδες που από το 1992 και μετά κατέβαιναν χωριστά.

Ο πίνακας του 1992 στη Μανίλα είναι, από αυτή την άποψη, το πιο εύγλωττο έγγραφο ολόκληρης της σειράς: εκεί όπου επί σαράντα χρόνια υπήρχε μία γραμμή, εμφανίζονται ξαφνικά η Ρωσία, η Ουκρανία, η Γεωργία, η Αρμενία, η Λετονία, η Λιθουανία, η Εσθονία, το Ουζμπεκιστάν και οι υπόλοιπες.

Αυτό είναι το θέμα του έκτου μέρους.

Αποδόσεις εικόνων

• Gennadi Sosonko, Λουκέρνη 1982 — Krtschil, CC BY-SA 4.0 (Commons.jpg))
• Vladimir Liberzon, 1977 — Hans Peters / Anefo, CC0 (Commons)
• Η Βαλέτα το 1980 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Η αίθουσα της Μάλτας, 1980 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Garry Kasparov, Μάλτα 1980 — Gerhard Hund, CC BY-SA 3.0 (Commons)
• Ισλανδία – ΕΣΣΔ, Μάλτα 1980 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Anatoly Karpov, Λουκέρνη 1982 — Krtschil, CC BY-SA 4.0 (Commons.jpg))
• Garry Kasparov, Λουκέρνη 1982 — Krtschil, CC BY-SA 4.0 (Commons.jpg))
• Alexandria και Gaprindashvili, Μάλτα 1980 — MBIHund, CC BY 3.0 (Commons)
• Jan Hein Donner, 1978 — Bert Verhoeff / Anefo, CC0 (Commons)

Πηγές

• OlimpBase — 22nd Chess Olympiad, Haifa 1976
• OlimpBase — «The Against Chess Olympiad», Tripoli 1976
• OlimpBase — 23rd Chess Olympiad, Buenos Aires 1978
• OlimpBase — 24th Chess Olympiad, La Valletta 1980
• OlimpBase — 25th Chess Olympiad, Lucerne 1982
• OlimpBase — 7th Women's Chess Olympiad, Haifa 1976
• OlimpBase — 9th Women's Chess Olympiad, La Valletta 1980
• R. Keene & D. Levy, Haifa Chess Olympiad 1976 (βάση της ανταπόκρισης για τη Χάιφα)
• Mario Serracino-Inglott, προσωπική καταγραφή της Ολυμπιάδας της Μάλτας (OlimpBase)
• Ümit Ünkan, αντιπρόεδρος Τουρκικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας, ανταπόκριση από την Τρίπολη (OlimpBase)

1. Η βοήθεια του Kasparov στους Έλληνες δεν είναι δική μας εικασία: καταγράφεται ρητά στο σχόλιο που συνοδεύει την παρτίδα Swanson–Makropoulos μέσα στο ίδιο το αρχείο PGN της OlimpBase, μαζί με τη δήλωση των Σκωτσέζων ότι θα είχαν αρνηθεί αντίστοιχη ουγγρική βοήθεια.
2. Το όνομα της διοργάνωσης της Τρίπολης. Η OlimpBase καταγράφει ότι στο προωθητικό υλικό χρησιμοποιήθηκε ο τίτλος «Against Israel Olympiad», ενώ στο έμβλημα του προγράμματος τυπώθηκε «The Against Chess Olympiad». Η δεύτερη μορφή είναι αυτή που έχει επικρατήσει στα αρχεία.
3. Οι αριθμοί συμμετοχής στη Μάλτα. Η αφήγηση του διοργανωτή αναφέρει 83 έθνη· ο πίνακας της OlimpBase καταγράφει 82 ομάδες συμπεριλαμβανομένης της Μάλτας «Β». Υιοθετήθηκε ο πίνακας.
4. Η υπόθεση Cooper (Χάιφα 1976) αναφέρεται ως δημοσιευμένος υπαινιγμός συγκεκριμένου άρθρου, όχι ως τεκμηριωμένο γεγονός· η ίδια η πηγή σημειώνει ότι η θέση δεν ήταν απλά κερδισμένη και ότι ο παίκτης ήταν σε έλλειψη χρόνου.
5. Τα περί συνεδρίων και υποψηφιοτήτων 1974–1976 προέρχονται από την τουρκική ανταπόκριση που φιλοξενεί η OlimpBase, γραμμένη από συμμετέχοντα στην πλευρά της Τρίπολης. Τα αριθμητικά της (52 απαντήσεις, 34–16–2, 88 μέλη) δεν κατέστη δυνατόν να διασταυρωθούν με ανεξάρτητη πηγή.