Η άνοδος της Αρμενίας και της Ουκρανίας και το τέλος των δεκατεσσάρων γύρων: 1998–2012

Μέρος Η΄ ενός αφιερώματος εννέα μερών στην ιστορία των Σκακιστικών Ολυμπιάδων. Σε αυτό το μέρος: Ελίστα 1998, Κωνσταντινούπολη 2000, Μπλεντ 2002, Καλβιά 2004, Τορίνο 2006, Δρέσδη 2008, Χάντι-Μανσίσκ 2010, Κωνσταντινούπολη 2012.

Δεκαπέντε χρόνια, οκτώ Ολυμπιάδες και μια κατανομή χρυσών μεταλλίων που κανείς δεν θα προέβλεπε το 1996: Ρωσία τρεις φορές, Αρμενία τρεις, Ουκρανία δύο.

Η Αρμενία είναι μία χώρα τριών εκατομμυρίων κατοίκων. Στα χρόνια που περιγράφονται εδώ κέρδισε τρεις Ολυμπιάδες, όσες η Ουγγαρία σε ολόκληρη την ιστορία της και το έκανε με ουσιαστικά την ίδια πεντάδα παικτών.

Είναι επίσης η περίοδος στην οποία ο θεσμός άλλαξε σχήμα για δεύτερη φορά. Το 1976 είχε περάσει από τους ομίλους στο ελβετικό. Το 2008, στη Δρέσδη, έκανε κάτι εξίσου ριζικό: έπαψε να μετράει βαθμούς παρτίδων και άρχισε να μετράει μόνο τους βαθμούς αγώνα, ενώ ταυτόχρονα συρρικνώθηκε από δεκατέσσερις γύρους σε έντεκα. Ό,τι σήμερα θεωρείται αυτονόητο για μια Ολυμπιάδα — ότι ένα 2½–1½ αξίζει όσο ένα 4–0 — είναι απόφαση αυτής της περιόδου.

Και είναι η περίοδος στην οποία το σκάκι απέκτησε ελέγχους ντόπινγκ, με όλα τα παράδοξα που αυτό συνεπάγεται.

Ελίστα 1998: η Πόλη του Σκακιού που δεν ήταν έτοιμη

Το κεντρικό κτίριο της Πόλης του Σκακιού στην Ελίστα. Η φωτογραφία είναι του 2009, έντεκα χρόνια μετά την Ολυμπιάδα.

Η 33η Ολυμπιάδα δόθηκε στην Ελίστα, πρωτεύουσα της αυτόνομης δημοκρατίας της Καλμυκίας, κατόπιν προσωπικού αιτήματος του Kirsan Ilyumzhinov — ο οποίος ήταν ταυτόχρονα πρόεδρος της FIDE και πρόεδρος της Καλμυκίας. Υποσχέθηκε να χτίσει το συγκρότημα «Πόλη του Σκακιού» ως χώρο διεξαγωγής. Οι επικριτές του -μεταξύ άλλων- υποστήριξαν ότι το παλάτι ολοκληρώθηκε με ξένα κονδύλια που προορίζονταν για τη βιομηχανική και αγροτική ανάπτυξη της φτωχής Καλμυκίας.

Η τελετή έναρξης έγινε στην ώρα της. Τίποτε άλλο δεν έγινε στην ώρα του. Οι παίκτες έφτασαν και διαπίστωσαν ότι το κτίριο δεν ήταν έτοιμο: ο προτεινόμενος χώρος ήταν περιτριγυρισμένος από σκαλωσιές και έλειπαν πολλά παράθυρα. Η διοργάνωση συντομεύτηκε από δεκατέσσερις σε δεκατρείς γύρους -ο πρώτος γύρος αναβλήθηκε- και οι δυσκολίες κράτησαν μέρες.

Η Ρωσία παρέταξε τέσσερις ομάδες — πράγμα που ο κανονισμός της FIDE δεν επιτρέπει, «αλλά ποιος νοιάζεται», σχολιάζει η OlimpBase. Η «Γ» ήταν στην πραγματικότητα η Καλμυκία και η «Δ» η νεανική ομάδα.

Χωρίς κανένα από τα τρία Κ —Karpov, Kasparov, Kramnik— η Ρωσία παρέμενε φαβορί με αρχηγό τον Peter Svidler. Η Αγγλία ήρθε με μέσο όρο 2661, τον υψηλότερο στην ιστορία της.

Η κούρσα κρίθηκε την τελευταία μέρα. Οι ΗΠΑ είχαν προηγηθεί για μεγάλο μέρος της διαδρομής και έφτασαν στον τελευταίο γύρο με μισό βαθμό μπροστά. Η Ρωσία διέλυσε 3½–½ την Ολλανδία —με τον Svidler να κερδίζει τον Jan Timman μετά από άμυνα σε κατώτερη θέση, ώσπου ο Ολλανδός έσπασε και έστησε έναν αξιωματικό— και οι Αμερικανοί έμειναν στο 2–2 με την Κίνα. Χρυσό στη Ρωσία, ασημένιο στις ΗΠΑ.

Η Ουκρανία πήρε το χάλκινο στα κριτήρια, μπροστά από ένα Ισραήλ που βρισκόταν τριακοστό με τρεις γύρους να απομένουν και τελείωσε με 10/12. Στην τελευταία σκακιέρα των Ουκρανών, ένας δεκατετράχρονος ονόματι Ruslan Ponomariov έκανε 7/9.

Τρία πράγματα από την Ελίστα αξίζουν να μείνουν. Η πολυδιαφημισμένη ζωντανή ηλεκτρονική μετάδοση δεν λειτούργησε, με αποτέλεσμα να μη σωθούν παρτίδες παρά μόνο μεμονωμένες, από ανταποκρίσεις δημοσιογράφων. Η ιστοσελίδα της διοργάνωσης έγινε, απ' όσο γνωρίζουμε, η πρώτη σκακιστική σελίδα στην ιστορία που δέχτηκε επίθεση χάκερ: όποιος συνδεόταν έβλεπε μαύρη οθόνη με το μήνυμα «hacked to Kasparov».

Και η ομάδα των Βερμούδων δεν ήρθε. Κανονικά αυτό δεν θα το πρόσεχε κανείς — αλλά το Bermuda Party, το μεγαλύτερο κοινωνικό γεγονός κάθε Ολυμπιάδας από το 1984, δεν έγινε. Οι παίκτες το θυμούνται.

Η Ελίστα αξίζει μια δεύτερη ματιά, γιατί συμπυκνώνει όλα όσα θα χαρακτήριζαν την επόμενη δεκαπενταετία. Ένας πρόεδρος της FIDE που ήταν ταυτόχρονα αρχηγός κράτους ανέθεσε στον εαυτό του τη διοργάνωση και έχτισε για λογαριασμό της ένα κτίριο που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει εντός χρόνου. Η τεχνολογία που θα άλλαζε το σκάκι —η ζωντανή μετάδοση— εμφανίστηκε, υποσχέθηκε τα πάντα και απέτυχε. Η πρώτη κυβερνοεπίθεση στην ιστορία του σκακιού συνέβη εκεί. Και η Ρωσία, χωρίς τους τρεις καλύτερους παίκτες της, κέρδισε ούτως ή άλλως.

Η νεανική διάσταση είναι επίσης χαρακτηριστική. Δύο έφηβοι σφράγισαν τη διοργάνωση: ο δεκατετράχρονος Ponomariov με 7/9 για την Ουκρανία, και ο Boris Avrukh που πήρε ατομικό χρυσό στη δεύτερη αναπληρωματική σκακιέρα του Ισραήλ κατά την απίστευτη ανάκαμψη της ομάδας από την τριακοστή θέση. Η Κίνα, κατατεταγμένη τριακοστή πέμπτη, τερμάτισε πέμπτη — τρίτη μεγάλη ένδειξη μέσα σε είκοσι χρόνια, μετά το 1978 και το 1988.

Ισταμπούλ 2000: πρόβα για τους Ολυμπιακούς

Η 34η Ολυμπιάδα έγινε στην Ισταμπούλ με 126 ομάδες και 768 παίκτες, ανάμεσά τους 197 γκρανμαίτρ. Οι διοργανωτές δεν έκρυβαν τον σκοπό: η Τουρκία διεκδικούσε τους Θερινούς Ολυμπιακούς του 2008 και η Σκακιστική Ολυμπιάδα ήταν, ουσιαστικά, μια δοκιμή.

Η Ρωσία —χωρίς Kasparov, Kramnik, Bareev και Karpov— κέρδισε ξανά, με τον Alexander Morozevich να παίρνει το τρόπαιο της υψηλότερης βαθμολογικής απόδοσης και τον νεαρό Alexander Grischuk δίπλα του. Ο Alexander Khalifman, παγκόσμιος πρωταθλητής της FIDE εκείνη τη στιγμή, έκανε 50% στην πρώτη σκακιέρα.

Το ασημένιο πήγε στη Γερμανία — «μία από τις πιο απροσδόκητες εκπλήξεις που έχει δει ο θεσμός». Το χάλκινο στην Ουκρανία, με δύο βαθμούς Buchholz, χάρη στον Vasyl Ivanchuk και στον Ponomariov, ο οποίος στα δεκαεπτά του πήρε ατομικό χρυσό.

Οι ΗΠΑ τερμάτισαν εικοστές έκτες και η Ολλανδία τριακοστή τρίτη.

Δύο περιστατικά ξεχωρίζουν. Το πρώτο είναι διοικητικό και σχεδόν κωμικό: λίγα λεπτά αφού είχαν αρχίσει όλες οι παρτίδες του δεύτερου γύρου, ανακοινώθηκε ότι υπήρχε πρόβλημα με τα συστήματα ζωντανής μετάδοσης και ζητήθηκε από όλους να επαναφέρουν τα κομμάτια στην αρχική θέση και να ξαναρχίσουν. Οι παίκτες υπάκουσαν με μείγμα κατάπληξης και ευθυμίας και περίμεναν είκοσι λεπτά. Οι διαιτητές ήταν οι μόνοι που ανησυχούσαν, γιατί δεν υπάρχει κανόνας για το τι γίνεται αν κάποιος αλλάξει τις κινήσεις του — και πράγματι, σε έναν γυναικείο αγώνα προέκυψε διαφωνία με ψιθύρους και παράθεση παρτιδόφυλλων.

Το δεύτερο είναι ιστορικό. Για πρώτη φορά δύο γυναίκες έπαιξαν στις επτά κορυφαίες ανδρικές ομάδες: η Judit Polgár στην τρίτη σκακιέρα της Ουγγαρίας —υποβιβασμός για εκείνη— και η 21 ετών τότε Antoaneta Stefanova στην έκτη της ισχυρής Βουλγαρίας.

Μπλεντ 2002: το 9/9 και το πρώτο τεστ

Η αίθουσα του Μπλεντ, Οκτώβριος 2002.

Το Μπλεντ της Σλοβενίας —μικρή πόλη με λίμνη, νησάκι και τις Άλπεις στο βάθος— χαρακτηρίστηκε από τους περισσότερους συμμετέχοντες η καλύτερη Ολυμπιάδα των τελευταίων ετών, παρά τη σχετικά μικρή αίθουσα για 132 χώρες (134 ομάδες με τις δύο επιπλέον σλοβενικές).

Ήρθαν όλοι. Η Ρωσία παρουσιάστηκε με μέσο όρο 2734 και τον Kasparov στην πρώτη σκακιέρα.

Κέρδισε — έκτο συνεχόμενο κύπελλο Hamilton-Russell — και ο Kasparov έκανε 7½/9 με βαθμολογική απόδοση 2933, την υψηλότερη της διοργάνωσης.

Η Ουγγαρία πήρε το ασημένιο με στατιστική που αξίζει προσοχή: έχασε μία μόνο παρτίδα σε πενήντα έξι, με έντεκα νίκες σε αγώνες (μεταξύ των οποίων επί της Ρωσίας), δύο ισοπαλίες και μία ήττα από την Τσεχία. Είχε δηλαδή το καλύτερο ρεκόρ αγώνων της διοργάνωσης — αλλά κέρδιζε με 2½–1½ ενώ η Ρωσία μάζευε βαθμούς παρτίδας. Με το σύστημα που θα ίσχυε έξι χρόνια αργότερα, η Ουγγαρία θα είχε κερδίσει.

Το χάλκινο πήγε στην Αρμενία, ένατη στην κατάταξη εκκίνησης, με τρεις μεγάλες νίκες στους τελευταίους τέσσερις γύρους και τον Vladimir Akopian να κάνει 2827 στην πρώτη σκακιέρα. Ήταν η πρώτη ένδειξη.

Και στο κάτω μέρος του πίνακα, ο Robert Gwaze της Ζιμπάμπουε έκανε 9/9. Είναι ο δεύτερος άνθρωπος στην ιστορία που σημείωσε απόλυτο σκορ σε εννέα παρτίδες Ολυμπιάδας· ο πρώτος ήταν ο Alexander Alekhine το 1930.

Το Μπλεντ όμως μένει στην ιστορία για κάτι άλλο: ήταν η πρώτη Ολυμπιάδα με έλεγχο ντόπινγκ. Όλοι οι παίκτες πέρασαν.

Ο λόγος για τον οποίο το σκάκι υιοθέτησε αντιντόπινγκ πρωτόκολλο δεν ήταν ότι υπήρχε πρόβλημα ντόπινγκ. Ήταν ότι η FIDE επιδίωκε την αναγνώριση του σκακιού ως ολυμπιακού αθλήματος και η συμμόρφωση με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Αντιντόπινγκ αποτελεί προϋπόθεση για κάθε ομοσπονδία που θέλει να καθίσει σε εκείνο το τραπέζι. Το τίμημα ήταν να υποβάλλονται οι σκακιστές στις ίδιες διαδικασίες με τους δρομείς και τους αρσιβαρίστες. Οι συνέπειες φάνηκαν δύο χρόνια αργότερα στην Καλβιά και έξι χρόνια αργότερα στη Δρέσδη.

Στο ίδιο συνέδριο της FIDE στο Μπλεντ επικυρώθηκε επίσημα και η «Συμφωνία της Πράγας», που προέβλεπε τη συγχώνευση των δύο ανταγωνιστικών παγκόσμιων στεμμάτων μέσω αγώνα επανένωσης τον Νοέμβριο του 2003 και τον τερματισμό μιας διαμάχης που είχε αρχίσει το 1993. Το σχέδιο απέτυχε πλήρως και η επανένωση θα αργούσε άλλα τέσσερα χρόνια.

Καλβιά 2004: η Ουκρανία, και ένα επεισόδιο στην τελετή λήξης

Η αίθουσα Palladium του καζίνο, με τις κορυφαίες ομάδες πάνω στη σκηνή.

Η 36η Ολυμπιάδα είχε αρχικά ανατεθεί στη Μενόρκα, η οποία αποσύρθηκε δέκα μήνες πριν την έναρξη για οικονομικούς λόγους. Την ανέλαβε η Καλβιά της Μαγιόρκα.

Το ημερολόγιο δεν βοήθησε: η Ολυμπιάδα συνέπεσε με τον αγώνα τίτλου Kramnik–Lékó και με ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά τουρνουά της χρονιάς. Ο Kramnik και ο Lékó απουσίασαν, οι βοηθοί τους ήρθαν καθυστερημένα, ο Kasparov δεν ήρθε καθόλου και η Judit Polgár είχε μόλις γεννήσει. Ανάμεσα σε όσους εντάχθηκαν καθυστερημένα ήταν και ένας νεαρός Νορβηγός ονόματι Magnus Carlsen.

Κέρδισε η Ουκρανία — το πρώτο της χρυσό — με τον Ponomariov και τον Ivanchuk και έναν δεκατετράχρονο στη σύνθεση. Η Ρωσία πήρε το αργυρό και η Αρμενία, για δεύτερη συνεχόμενη φορά, το χάλκινο.

Η Ινδία έκανε την καλύτερη εμφάνιση της ιστορίας της με τον Viswanathan Anand στην πρώτη σκακιέρα — ο Anand έκανε ό,τι έπρεπε, αλλά η υπόλοιπη ομάδα δεν έφτανε ακόμη. Θα χρειάζονταν άλλα είκοσι χρόνια για να αλλάξει αυτό. Η Κούβα, κατατεταγμένη εικοστή, ήταν η αποκάλυψη· το 4–0 της επί της Σλοβενίας ήταν η μεγαλύτερη έκπληξη της διοργάνωσης βάσει Elo. Ο Γεωργιανός Baadur Jobava κέρδισε δύο ατομικά χρυσά. Και η Αγγλία με την Ουγγαρία τερμάτισαν και οι δύο τριακοστές — η χειρότερη επίδοση στην ιστορία τους.

Η Καλβιά τελείωσε με σκηνές που δεν έχουν επαναληφθεί. Στην τελετή λήξης, ο αντιπρόεδρος της FIDE Zurab Azmaiparashvili, προσπαθώντας να τραβήξει την προσοχή των διοργανωτών στη σκηνή, ακινητοποιήθηκε στο πάτωμα από άνδρες της ασφάλειας και οδηγήθηκε στο κρατητήριο, όπου έμεινε σαράντα οκτώ ώρες. Ο ίδιος υποστήριξε ότι δέχτηκε βάναυση επίθεση χωρίς λόγο· η ισπανική αστυνομία ότι η συμπεριφορά του προκάλεσε την οργή των διοργανωτών και του προσωπικού ασφαλείας.

Η ουκρανική νίκη της Καλβιά αξίζει μια στάση, γιατί είναι από τα καθαρότερα παραδείγματα του πώς χτίζεται ολυμπιακή ομάδα σε δεκαπέντε χρόνια. Το 1992, στη Μανίλα, η Ουκρανία εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως ανεξάρτητο κράτος. Το 1998 στην Ελίστα πήρε χάλκινο με έναν δεκατετράχρονο στην τελευταία σκακιέρα. Το 2000 στην Κωνσταντινούπολη ξαναπήρε χάλκινο, με τον ίδιο άνθρωπο πια σε ηλικία δεκαεπτά ετών να παίρνει ατομικό χρυσό. Το 2004 κέρδισε — και ο Ponomariov ήταν εικοσιενός.

Δίπλα του, στη σύνθεση εκείνης της χρυσής ομάδας, υπήρχε ένα ακόμη παιδί, δεκατεσσάρων ετών. Ήταν ο Sergey Karjakin, ο νεότερος γκρανμαίτρ στην ιστορία του σκακιού εκείνη τη στιγμή. Έξι χρόνια αργότερα θα κέρδιζε ατομικό χρυσό στο Χάντι-Μανσίσκ — με ρωσική σημαία.

Και υπήρξε ένα δεύτερο επεισόδιο, λιγότερο θεαματικό: στον τελευταίο γύρο η Γεωργία έχασε ½–3½ από την Αρμενία. Κυκλοφόρησαν φήμες για στημένο αγώνα, η ισραηλινή ομοσπονδία κατέθεσε επίσημη διαμαρτυρία για παραβίαση των κανόνων ευ αγωνίζεσθαι και η υπόθεση δεν είχε συνέχεια.

Τέλος, στην Καλβιά τιμωρήθηκαν για πρώτη φορά παίκτες επειδή αρνήθηκαν να υποβληθούν σε έλεγχο ντόπινγκ. Οι βαθμοί του γνωστού blogger Shaun Press της Παπούας Νέας Γουινέας και του Bobby Miller των Βερμούδων αφαιρέθηκαν από τα σύνολα των ομάδων τους, ρίχνοντας την Παπούα από την 117η στην 126η θέση και τις Βερμούδες από την 123η στην 124η.

Τορίνο 2006: το πρώτο αρμενικό χρυσό

Το Τορίνο, Ιούνιος 2006.

Ο δεκαεξάχρονος Sergey Karjakin στο Τορίνο, Μάιος 2006.

Η 37η Ολυμπιάδα, στην αίθουσα Oval του Τορίνο, ήταν η μεγαλύτερη ως τότε: 148 ομάδες, 873 παίκτες, 246 γκρανμαίτρ, σε ελβετικό δεκατριών γύρων.

Και την κέρδισε η Αρμενία.

Ήταν το πρώτο χρυσό μιας χώρας τριών εκατομμυρίων κατοίκων, χάλκινης το 2002 και το 2004, με ομάδα που η ίδια η OlimpBase είχε περιγράψει τέσσερα χρόνια νωρίτερα ως «χωρίς λάμψη αλλά ισχυρή». Η Κίνα πήρε το αργυρό και οι ΗΠΑ το χάλκινο.

Η διαδρομή είναι αξιοσημείωτη στη συνέπειά της: χάλκινο, χάλκινο, χρυσό. Μια ομάδα που ανέβαινε κάθε δύο χρόνια, μέχρι που δεν είχε πού αλλού να ανέβει. Στην ιστορία του θεσμού, οι περισσότεροι νέοι νικητές έρχονται είτε από πολιτική ανακατάταξη (η Ρωσία το 1992) είτε από μια εξαιρετική γενιά που εμφανίζεται μαζί (η Ουγγαρία το 1978). Η αρμενική περίπτωση δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Το ασημένιο της Κίνας, από την άλλη, ήταν το καλύτερο αποτέλεσμα ανοιχτής κινεζικής ομάδας ως τότε — και ερχόταν τη στιγμή που η γυναικεία της ομάδα είχε ήδη κερδίσει τέσσερις συνεχόμενες Ολυμπιάδες. Η ασυμμετρία αυτή, με τη γυναικεία ομάδα μιας χώρας να προηγείται κατά μία γενιά της ανοιχτής, είναι σπάνια· η Κίνα είναι το κύριο παράδειγμά της στη σύγχρονη εποχή.

Την υψηλότερη βαθμολογική απόδοση του Τορίνο είχε ο Kramnik με 2847, μπροστά από τον Κινέζο Wang Yue (2837) και τον Γάλλο Etienne Bacrot (2833) — και όμως καμία από τις τρεις αυτές ομάδες δεν κέρδισε.

Οι πίνακες ατομικών μεταλλίων του Τορίνο, εξάλλου, δείχνουν κάτι που χάνεται εύκολα: τα χρυσά των σκακιερών πήγαν σχεδόν όλα σε παίκτες μικρών ομοσπονδιών, οι οποίοι έπαιζαν κάθε γύρο απέναντι σε αντιπάλους του δικού τους επιπέδου και μάζευαν βαθμούς. Ο Πακιστανός Gillani πήρε την πρώτη σκακιέρα με 87,5%, ο Al-Qudaimi της Υεμένης έκανε 7/7 στην πρώτη αναπληρωματική, και ο Phiri της Ζάμπια 94,3% στη δεύτερη. Ήταν η τελευταία Ολυμπιάδα με αυτό το σύστημα: από τη Δρέσδη και μετά τα ατομικά μετάλλια απονέμονται με βάση τη βαθμολογική απόδοση, ακριβώς για να μη συμβαίνει αυτό. Χάθηκε έτσι μια διαδικασία που έδινε χρώμα και ορατότητα σε σκακιστές από μικρότερες -σκακιστικά- χώρες. Θα ήταν καλύτερο να υπάρχουν μετάλλια απόδοσης και ξεχωριστά μετάλλια ποσοστών. Έτσι κι αλλιώς το κόστος των μεταλλίων είναι αμελητέο.

Δρέσδη 2008: η αλλαγή του συστήματος

Ο Vladimir Akopian στη Δρέσδη, Νοέμβριος 2008.

Η 38η Ολυμπιάδα άλλαξε τους κανόνες περισσότερο από κάθε άλλη μετά το 1976.

Πρώτον, τον αριθμό των γύρων: από δεκατέσσερις σε έντεκα. Δεύτερον και σημαντικότερο, το κριτήριο κατάταξης: πρώτα οι βαθμοί αγώνα, μετά τα υπόλοιπα. Επί ογδόντα χρόνια η Ολυμπιάδα μετρούσε βαθμούς παρτίδας, δηλαδή ανταμείβε τη συντριβή· από τη Δρέσδη και μετά ανταμείβει τη νίκη, όποιο κι αν είναι το σκορ. Τρίτον, ο χρόνος: 90 λεπτά για 40 κινήσεις συν 30 λεπτά, με προσαύξηση 30 δευτερολέπτων από την πρώτη κίνηση. Και τέταρτον, απαγόρευση πρότασης ισοπαλίας πριν την 30ή κίνηση — η ίδια θεραπεία που είχε δοκιμαστεί ανεπιτυχώς στη Βάρνα το 1962, τώρα με άλλο όνομα.

Στη Δρέσδη καταγράφηκαν 109 μηδενισμένες παρτίδες, με διαφορά ο μεγαλύτερος αριθμός στην ιστορία του θεσμού. Ο λόγος ήταν ο διαβόητος zero tolerance κανονισμός πάνω στο χρόνο άφιξης του παίκτη στη σκακιέρα -ένας κανονισμός που μόνο κάποιος που δεν έχει παίξει ποτέ αγωνιστικό σκάκι στη ζωή του θα μπορούσε να σκαρφιστεί.

Αξίζει να εξηγηθεί γιατί η αλλαγή του βαθμολογικού κριτηρίου είναι μεγαλύτερη απ' όσο ακούγεται. Με βαθμούς παρτίδας, η βέλτιστη στρατηγική είναι να συντρίβεις τους αδύναμους: η διαφορά ανάμεσα στο 4–0 και στο 2½–1½ απέναντι σε μια μικρή ομοσπονδία είναι ενάμισι βαθμός, όσο και η διαφορά ανάμεσα στη νίκη και στην ήττα απέναντι σε αντίπαλο της κατηγορίας σου. Γι' αυτό οι μεγάλες ομάδες έπαιζαν με πλήρη σύνθεση απέναντι σε ουραγούς και γι' αυτό, όπως φάνηκε στο Ζίγκεν το 1970, ο τίτλος κρινόταν συχνά από τα σκορ απέναντι στους τελευταίους του πίνακα.

Με βαθμούς αγώνα, η συντριβή δεν αποδίδει τίποτα παραπάνω από τη μικρή νίκη. Η βέλτιστη στρατηγική γίνεται να ξεκουράζεις παίκτες στους εύκολους αγώνες και να παρατάσσεις την καλύτερη δυνατή σύνθεση στους δύσκολους — δηλαδή ακριβώς αυτό που κάνει μια ομάδα με βάθος αλλά χωρίς υπερ-αστέρια.

Η Αρμενία κέρδισε ξανά, με τον Gabriel Sargissian να κάνει στην τρίτη σκακιέρα βαθμολογική απόδοση 2869 — την υψηλότερη ολόκληρης της διοργάνωσης — και τον Akopian 2813 στη δεύτερη. Το Ισραήλ πήρε το αργυρό και οι ΗΠΑ το χάλκινο μετά από έναν δραματικό τελευταίο γύρο.

Και στη δεύτερη σκακιέρα, με απόδοση 2781, τρίτος στον κόσμο, τερμάτισε ο Βασίλης Κοτρωνιάς.

Η τελευταία παρτίδα του Ivanchuk

Στις 25 Νοεμβρίου 2008, τελευταία μέρα της Ολυμπιάδας, η Ουκρανία αντιμετώπισε τις ΗΠΑ διεκδικώντας μετάλλιο. Στην πρώτη σκακιέρα ο Ivanchuk έπαιξε με τον Gata Kamsky.

Το πλαίσιο έχει σημασία για να καταλάβει κανείς τι ακολούθησε. Ο Ivanchuk ήταν εκείνη τη στιγμή ένας από τους πέντε ισχυρότερους παίκτες του κόσμου, με 2786 rating, και η Ουκρανία —χρυσή το 2004— διεκδικούσε ξανά μετάλλιο στον τελευταίο γύρο. Ο Kamsky, με 2729, ήταν αντίπαλος που ο Ουκρανός θα περίμενε τουλάχιστον να κρατήσει.

Η Ουκρανία έχασε ½–3½ και μαζί ένα μετάλλιο.

Ό,τι ακολούθησε

Ο Ivanchuk βγήκε από την αίθουσα, κλότσησε μια τσιμεντένια κολόνα στο φουαγιέ, χτύπησε με τις γροθιές του έναν πάγκο στην καφετέρια και εξαφανίστηκε στη γκαρνταρόμπα.

Η ουκρανική ομάδα είχε επιλεγεί εκείνη τη μέρα για έλεγχο ντόπινγκ. Διαιτητής προσπάθησε να τον οδηγήσει στον χώρο της δειγματοληψίας. Κανείς δεν κατάφερε ούτε να τον συγκρατήσει ούτε να τον πείσει.

Η άρνηση συμμετοχής σε έλεγχο επισύρει, στο αντιντόπινγκ πλαίσιο που το σκάκι είχε υιοθετήσει έξι χρόνια νωρίτερα στο Μπλεντ, ποινή δύο ετών. Ένας από τους κορυφαίους παίκτες του κόσμου κινδύνευσε να χάσει δύο χρόνια καριέρας επειδή, αμέσως μετά από μια ήττα που κόστισε μετάλλιο στη χώρα του, δεν ήταν σε θέση να δώσει δείγμα ούρων.

Η Επιτροπή Ακρόασης Ντόπινγκ της FIDE αποφάσισε ομόφωνα ότι δεν θα υποστεί ποινή. Ο λόγος ήταν διαδικαστικός -και βολικός: δεν υπήρξε -υποτίθεται- ορισμένος Υπεύθυνος Ελέγχου Ντόπινγκ παρών σε εκείνον τον αγώνα.

Η υπόθεση Ivanchuk παραμένει το καθαρότερο επιχείρημα στη συζήτηση για το αν έχει νόημα να εφαρμόζεται στο σκάκι το αντιντόπινγκ πρωτόκολλο των Ολυμπιακών Αγώνων — μια συζήτηση που ξεκίνησε επειδή η FIDE ήθελε το σκάκι να αναγνωριστεί ως ολυμπιακό άθλημα.

Το επιχείρημα υπέρ των ελέγχων είναι ότι, χωρίς αυτούς, καμία ομοσπονδία δεν γίνεται δεκτή στο ολυμπιακό οικοδόμημα. Το επιχείρημα κατά είναι πιο απλό: δεν υπάρχει γνωστή ουσία που να βελτιώνει την ποιότητα των σκακιστικών αποφάσεων και οι ουσίες που θα μπορούσαν θεωρητικά να βοηθήσουν —διεγερτικά συγκέντρωσης— δεν βρίσκονται στον κατάλογο για λόγους που αφορούν άλλα αθλήματα.

Ό,τι κι αν πιστεύει κανείς για αυτό, η εικόνα της Δρέσδης είναι δύσκολο να ξεχαστεί: ένας από τους μεγαλύτερους παίκτες της γενιάς του, συντετριμμένος μετά από μια ήττα που κόστισε μετάλλιο, να τον κυνηγά ένας διαιτητής με ένα δοχείο.

Χάντι-Μανσίσκ 2010 και Ισταμπούλ 2012

Η καρφίτσα της 39ης Ολυμπιάδας. Τα μαμούθ είναι το έμβλημα του Χάντι-Μανσίσκ.

Η είσοδος παικτών και διαιτητών στην Ισταμπούλ, 2012.

Η 39η Ολυμπιάδα, με 149 ομάδες στη δυτική Σιβηρία, έδωσε στην Ουκρανία το δεύτερο χρυσό της, με τη Ρωσία δεύτερη και το Ισραήλ τρίτο.

Και έδωσε επίσης τον επίλογο μιας ιστορίας. Δύο χρόνια μετά τη Δρέσδη, στην πρώτη σκακιέρα της χρυσής ουκρανικής ομάδας, ο Vasyl Ivanchuk κέρδισε το ατομικό χρυσό με βαθμολογική απόδοση 2890, μπροστά από τον Levon Aronian της Αρμενίας με 2888. Ο άνθρωπος που το 2008 είχε βγει από την αίθουσα κλοτσώντας κολόνες και είχε κινδυνέψει με διετή αποκλεισμό, ήταν το 2010 η καλύτερη πρώτη σκακιέρα του κόσμου σε μια Ολυμπιάδα που κέρδισε η χώρα του.

Την υψηλότερη απόδοση όλης της διοργάνωσης την είχε πάντως ο Ισραηλινός Emil Sutovsky στη δεύτερη σκακιέρα, με 2895· και ο Karjakin —ο δεκατετράχρονος της Καλβιά, τώρα με ρωσική σημαία— πήρε το χρυσό της τέταρτης με 2859.

Η 40ή Ολυμπιάδα, στην Τουρκία, ήταν η μεγαλύτερη ως τότε: 157 ομάδες και 779 παίκτες, με 239 γκρανμαίτρ, σε έντεκα γύρους. Κέρδισε ξανά η Αρμενία — τρίτο χρυσό σε επτά χρόνια — με τη Ρωσία δεύτερη και την Ουκρανία τρίτη.

Στα ατομικά ξεχώρισαν ο Aronian με χρυσό στην πρώτη σκακιέρα (2849), ο Τσέχος David Navara στη δεύτερη με 2869, και ο Αζέρος Shakhriyar Mamedyarov στην τρίτη με 2880 — την υψηλότερη απόδοση της διοργάνωσης.

Και ένα στοιχείο που περνά απαρατήρητο: από το 2006 απονέμεται και το Τρόπαιο Nona Gaprindashvili, στη χώρα με το καλύτερο συνδυασμένο αποτέλεσμα ανοιχτής και γυναικείας διοργάνωσης. Στο Τορίνο το πήρε η Κίνα, στη Δρέσδη η Ουκρανία, στο Χάντι-Μανσίσκ και στην Κωνσταντινούπολη η Ρωσία. Είναι ενδεικτικό ότι η Αρμενία, με τρία χρυσά στην ανοιχτή, δεν το κέρδισε ποτέ: η γυναικεία της ομάδα δεν είχε αντίστοιχο βάθος.

Οι γυναίκες: η Κίνα, μετά η Γεωργία, μετά η Ρωσία

Η γυναικεία Ολυμπιάδα αυτής της περιόδου έχει τρεις καθαρές φάσεις.

Πρώτα η Κίνα: χρυσό στην Ελίστα το 1998, στην Ισταμπούλ το 2000, στο Μπλεντ το 2002 και στην Καλβιά το 2004 — τέσσερις συνεχόμενοι τίτλοι, με τη γενιά που είχε αρχίσει να χτίζεται από τα χρόνια της Xie Jun, παγκόσμιας πρωταθλήτριας από το 1991.

Η κινεζική σειρά είναι, σε απόλυτους όρους, η δεύτερη μεγαλύτερη στην ιστορία της γυναικείας Ολυμπιάδας μετά τη σοβιετική — και σημειώθηκε σε πεδίο πολλαπλάσιο εκείνου που αντιμετώπιζαν οι Σοβιετικές τη δεκαετία του '60.

Έπειτα η διασπορά: Ουκρανία στο Τορίνο το 2006, Γεωργία στη Δρέσδη το 2008, Ρωσία στο Χάντι-Μανσίσκ το 2010 και στην Ισταμπούλ το 2012.

Η γεωργιανή νίκη της Δρέσδης έχει ιδιαίτερη σημασία: ήταν η τέταρτη γεωργιανή Ολυμπιάδα μετά το 1992, το 1994 και το 1996, αλλά ήρθε δώδεκα χρόνια μετά την τελευταία — δηλαδή μετά από μια ολόκληρη ανανέωση γενιάς, με τη γενιά της Chiburdanidze να έχει παραδώσει τη σκυτάλη. Λίγες χώρες έχουν καταφέρει να κερδίσουν γυναικεία Ολυμπιάδα με δύο εντελώς διαφορετικές ομάδες.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η κινεζική κυριαρχία της περιόδου 1998–2004 προήλθε από την ίδια λογική που είχε δώσει στη Σοβιετική Ένωση τα δικά της σαράντα χρόνια: κρατικό σύστημα, μαζική βάση, συστηματική προπόνηση από μικρή ηλικία. Η διαφορά είναι ότι η Κίνα το έκανε ξεκινώντας από το μηδέν σε είκοσι χρόνια — από τη δωδέκατη θέση της πρώτης της εμφάνισης στο Μπουένος Άιρες το 1978.

Στη Δρέσδη του 2008, εξάλλου, η γυναικεία Ολυμπιάδα πέρασε επιτέλους από τις τρεις σκακιέρες στις τέσσερις, εξισώνοντας τη μορφή της με την ανοιχτή διοργάνωση πενήντα ένα χρόνια μετά το Emmen.

Η διαδρομή αυτού του αριθμού λέει μόνη της την ιστορία της γυναικείας Ολυμπιάδας. Δύο σκακιέρες από το 1957 ως το 1974 — δηλαδή δύο γυναίκες ανά χώρα, χωρίς αναπληρωματική στην αρχή. Τρεις από το 1976, όταν η διοργάνωση συγχωνεύτηκε με την ανοιχτή. Τέσσερις από το 2008. Χρειάστηκαν πενήντα ένα χρόνια για να θεωρηθεί ότι μια γυναικεία εθνική ομάδα δικαιούται τον ίδιο αριθμό σκακιερών με μια ανοιχτή.

Στο ίδιο διάστημα, εξάλλου, η γυναικεία διοργάνωση μεγάλωσε από 21 ομάδες στο Emmen σε πάνω από 120. Είναι, σε απόλυτους αριθμούς, η ταχύτερη ανάπτυξη που έχει καταγραφεί σε οποιοδήποτε τμήμα του θεσμού.

Γιατί η Αρμενία

Ο Levon Aronian στην Κωνσταντινούπολη, Σεπτέμβριος 2012.

Πρώτον, η αρμενική ομάδα ήταν σταθερή. Ο Akopian, ο Aronian, ο Sargissian, ο Smbat Lputian, ο Karen Asrian έπαιζαν μαζί για χρόνια, στις ίδιες σκακιέρες, σε κάθε διοργάνωση. Οι αντίπαλοί τους άλλαζαν συνθέσεις ανάλογα με το ποιος ήταν διαθέσιμος· η Αρμενία κατέβαινε πάντα με την ίδια ομάδα.

Δεύτερον, η δύναμή τους ήταν κατανεμημένη. Στη Δρέσδη το χρυσό δεν το έφερε η πρώτη σκακιέρα αλλά η τρίτη — ο Sargissian, με την υψηλότερη απόδοση της Ολυμπιάδας. Είναι ακριβώς η δομή που έδινε στους Σοβιετικούς τα μετάλλια πενήντα χρόνια νωρίτερα, σε μικρογραφία.

Τρίτον, το νέο σύστημα τούς ταίριαζε. Από το 2008 μετρούν οι βαθμοί αγώνα και η Αρμενία ήταν ομάδα που κέρδιζε αγώνες με 2½–1½ αντί να συντρίβει αδύναμους. Με το παλιό σύστημα, όπως έδειξε η ουγγρική περίπτωση του 2002, τέτοιες ομάδες τερμάτιζαν δεύτερες.

Και τέταρτον, το σκάκι στην Αρμενία δεν ήταν χόμπι αλλά κρατική προτεραιότητα, με τη διδασκαλία του να μπαίνει στα σχολεία και τους πρωταθλητές να αντιμετωπίζονται ως εθνικά πρόσωπα.

Υπάρχει ωστόσο και μια πέμπτη παράμετρος, την οποία η αρμενική περίπτωση φωτίζει καλύτερα από κάθε άλλη: σε ένα ελβετικό έντεκα γύρων, η διαφορά ανάμεσα στην καλύτερη ομάδα του κόσμου και στην τρίτη καλύτερη είναι μικρότερη. Έντεκα αγώνες είναι λίγοι. Μια κακή μέρα σε μια σκακιέρα, μια άβολη κλήρωση, μια νίκη περισσότερη ενός αντιπάλου που  — και η κατάταξη αλλάζει.

Αυτό δεν μειώνει το αρμενικό επίτευγμα· εξηγεί όμως γιατί η περίοδος 1998–2012 έχει τρεις διαφορετικούς νικητές αντί για έναν, ενώ η περίοδος 1952–1990 είχε ουσιαστικά έναν. Ο θεσμός έγινε μεγαλύτερος, συντομότερος και πιο ισοπεδωτικός ταυτόχρονα και το αποτέλεσμα είναι ότι μια χώρα τριών εκατομμυρίων μπορεί πλέον να κερδίσει — αρκεί να έχει έξι πολύ καλούς παίκτες που παίζουν μαζί για δέκα χρόνια.

Τι έμεινε

Δεκαπέντε χρόνια, και τρεις μόνιμες αλλαγές.

Η πρώτη είναι το μέγεθος: από 110 ομάδες στην Ελίστα σε 157 στην Κωνσταντινούπολη, και από 171 γκρανμαίτρ σε 239. Ο θεσμός έφτασε στο πρακτικό του όριο και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο συρρικνώθηκε σε έντεκα γύρους: όχι επειδή έγινε λιγότερο σημαντικός, αλλά επειδή δεν χωρούσε αλλιώς.

Η δεύτερη είναι το κριτήριο. Η μετάβαση στους βαθμούς αγώνα το 2008 άλλαξε το τι σημαίνει καλή ολυμπιακή ομάδα: έπαψε να ανταμείβεται όποιος συντρίβει τους αδύναμους και άρχισε να ανταμείβεται όποιος κερδίζει τους ίσους. Δεν είναι σύμπτωση ότι η Αρμενία κέρδισε αμέσως δύο από τις τρεις πρώτες Ολυμπιάδες του νέου συστήματος.

Και η τρίτη είναι το αντιντόπινγκ, που μπήκε στο σκάκι το 2002 ως τίμημα για τη διεκδίκηση ολυμπιακής αναγνώρισης και το οποίο μέσα σε έξι χρόνια είχε ήδη αφαιρέσει βαθμούς από δύο μικρές ομάδες και είχε φέρει έναν από τους κορυφαίους παίκτες του κόσμου ένα διαδικαστικό σφάλμα μακριά από διετή αποκλεισμό.

Αξίζει να σημειωθεί ότι σε καμία από αυτές τις περιπτώσεις δεν βρέθηκε ουσία. Ο Press, ο Miller και ο Ivanchuk τιμωρήθηκαν ή κινδύνευσαν να τιμωρηθούν όχι επειδή πήραν κάτι, αλλά επειδή δεν έδωσαν δείγμα. Σε είκοσι χρόνια ελέγχων, το σκάκι δεν έχει παρουσιάσει περίπτωση παίκτη που ενισχύθηκε φαρμακευτικά — έχει όμως παρουσιάσει αρκετές περιπτώσεις παικτών που μπλέχτηκαν στη διαδικασία.

Υπάρχει τέλος και μια τέταρτη αλλαγή, λιγότερο ορατή αλλά ίσως η σημαντικότερη για όποιον παρακολουθεί σκάκι σήμερα: η Ολυμπιάδα έγινε γεγονός που το βλέπεις. Στην Ελίστα το 1998 η ζωντανή μετάδοση υποσχέθηκε τα πάντα και απέτυχε, με αποτέλεσμα να χαθούν οι περισσότερες παρτίδες της διοργάνωσης. Στην Ισταμπούλ το 2000 μια βλάβη στο σύστημα ανάγκασε ολόκληρο γύρο να ξαναρχίσει από την αρχή. Δέκα χρόνια αργότερα, κάθε παρτίδα κάθε σκακιέρας μεταδιδόταν ζωντανά και ο πίνακας ενημερωνόταν σε πραγματικό χρόνο.

Η συνέπεια δεν ήταν μόνο θεαματική αλλά και αγωνιστική. Με τις παρτίδες ορατές και τα αρχεία διαθέσιμα την ίδια νύχτα, η προετοιμασία απέναντι σε συγκεκριμένο αντίπαλο έγινε ακριβής επιστήμη — και η δυνατότητα cheating, που ως τότε ήταν θεωρητική, έγινε πραγματικό διοικητικό πρόβλημα. Οι ανιχνευτές μετάλλων που είχαν μπει στο Ερεβάν το 1996 για λόγους ασφαλείας θα ξαναέμπαιναν σύντομα, για εντελώς άλλον λόγο.

Και μια τελευταία παρατήρηση, που αφορά το ποιοι κερδίζουν πλέον. Στις οκτώ Ολυμπιάδες αυτού του κειμένου, τα είκοσι τέσσερα μετάλλια μοιράστηκαν σε οκτώ χώρες: Ρωσία, Αρμενία, Ουκρανία, ΗΠΑ, Κίνα, Γερμανία, Ισραήλ, Ουγγαρία. Στις οκτώ Ολυμπιάδες της περιόδου 1952–1966 τα αντίστοιχα μετάλλια είχαν μοιραστεί σε έξι, με τη Σοβιετική Ένωση να κερδίζει και τις οκτώ.

Η διαφορά δεν είναι τεράστια σε αριθμούς, αλλά είναι ποιοτική: τότε το ερώτημα ήταν ποιος παίρνει το ασημένιο· τώρα το ερώτημα είναι ποιος παίρνει το χρυσό. Τρεις διαφορετικές χώρες βρέθηκαν στο ανώτατο σκαλί από το 1992 ως το 2012 — Ρωσία, Ουκρανία, Αρμενία — και πριν από αυτές η Ουγγαρία και οι ΗΠΑ. Ο θεσμός έπαψε επιτέλους να έχει προκαθορισμένο νικητή, εξήντα χρόνια αφότου απέκτησε έναν.

Το ένατο και τελευταίο μέρος καλύπτει τα χρόνια από το Τρόμσο του 2014 ως τη Βουδαπέστη του 2024 — και το ταξίδι προς τη Σαμαρκάνδη.

Αποδόσεις εικόνων

• Η Πόλη του Σκακιού, Ελίστα — JialiangGao, CC BY-SA 3.0, φωτογραφία του 2009 (Commons)
• Η αίθουσα του Μπλεντ, 2002 — Andrej Jakobčič, CC BY-SA 3.0 (Commons)
• Η αίθουσα Palladium, Καλβιά 2004 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Τορίνο 2006 — Marco Bonavoglia, CC BY-SA 2.5 (Commons)
• Sergey Karjakin, Τορίνο 2006 — Simone Romanelli, public domain (Commons)
• Vladimir Akopian, Δρέσδη 2008 — Frank Hoppe, public domain (Commons)
• Η καρφίτσα του Χάντι-Μανσίσκ, 2010 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Levon Aronian, Κωνσταντινούπολη 2012 — Sarah Hund, CC BY-SA 3.0 (Commons)
• Η είσοδος των παικτών, Κωνσταντινούπολη 2012 — Stefan64, CC BY-SA 3.0 (Commons)
• Γιώργος Μακρόπουλος, 2012 — Stefan64, CC BY-SA 3.0 (Commons)

Πηγές

• OlimpBase — 33rd Chess Olympiad, Elista 1998
• OlimpBase — 34th Chess Olympiad, Istanbul 2000
• OlimpBase — 35th Chess Olympiad, Bled 2002
• OlimpBase — 36th Chess Olympiad, Calvià 2004
• OlimpBase — 37th Chess Olympiad, Turin 2006
• OlimpBase — 38th Chess Olympiad, Dresden 2008
• OlimpBase — 39th Chess Olympiad, Khanty-Mansiysk 2010
• OlimpBase — 40th Chess Olympiad, Istanbul 2012
• ChessBase — Olympiad Dresden: The Ivanchuk Files
• Chess.com — Ivanchuk Escapes Doping Ban
• Ανταποκρίσεις των Alexander Baburin, Mark Crowther, Malcolm Pein, Arvind Aaron, Michael Rahal και άλλων (μέσω OlimpBase)