Η τελευταία δεκαετία μιας αυτοκρατορίας: 1986–1996

Μέρος ΣΤ΄ ενός αφιερώματος εννέα μερών στην ιστορία των Σκακιστικών Ολυμπιάδων. Σε αυτό το μέρος: Ντουμπάι 1986, Νόβι Σαντ 1990, Μανίλα 1992, Μόσχα 1994, Ερεβάν 1996. Οι δύο Ολυμπιάδες της Θεσσαλονίκης, του 1984 και του 1988, εξετάζονται χωριστά στο έβδομο μέρος.

Το 1986 η Σοβιετική Ένωση κέρδισε την Ολυμπιάδα του Ντουμπάι. Το 1990 κέρδισε εκείνη του Νόβι Σαντ. Το 1992 δεν υπήρχε.

Ανάμεσα σε αυτές τις τρεις προτάσεις χωράει ολόκληρο το κείμενο. Είναι η δεκαετία στην οποία ο θεσμός φτάνει στο απόγειο του μεγέθους του —από 108 σε 124 ομάδες— και ταυτόχρονα χάνει τον άξονα γύρω από τον οποίο περιστρεφόταν σαράντα χρόνια. Στη Μανίλα του 1992, εκεί όπου επί δεκαετίες υπήρχε μία γραμμή στον πίνακα, εμφανίστηκαν ξαφνικά δεκαπέντε.

Και το αποτέλεσμα δεν ήταν αυτό που περίμεναν όλοι. Η διάλυση της ΕΣΣΔ δεν άνοιξε τον θεσμό στη Δύση· τον άνοιξε στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες. Στη Μανίλα και τα τρία μετάλλια πήγαν σε χώρες που δεν υπήρχαν ως ανεξάρτητα κράτη τρία χρόνια νωρίτερα.

Είναι επίσης η δεκαετία στην οποία η σοβιετική κυριαρχία σπάει πρώτα στις γυναίκες και σπάει από τρεις αδελφές.

Ντουμπάι 1986: το εκατομμύριο για τα εισιτήρια

Ντουμπάι 1986. Αριστερά ο πύργος του Trade Centre, δεξιά η αίθουσα των αγώνων και μπροστά η έρημος.

Η σκακιστική ομοσπονδία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων ιδρύθηκε το 1976 και είχε περίπου δύο χιλιάδες εγγεγραμμένους παίκτες όταν ανέλαβε την Ολυμπιάδα. Διεθνή εμπειρία δεν είχε καμία, πέρα από τη συμμετοχή της στην Παναραβική Ομοσπονδία.

Δέκα χρόνια αργότερα, πολλοί από τους παίκτες που πέρασαν από το Dubai Trade Centre τη χαρακτήρισαν την καλύτερα οργανωμένη Ολυμπιάδα που είχε γίνει ποτέ, συγκρίσιμη μόνο με την Αβάνα του 1966. Οι οικοδεσπότες ξόδεψαν πάνω από μισό εκατομμύριο λίρες μόνο για τον καλλωπισμό του χώρου.

Το ζητούμενο δεν ήταν να εντυπωσιάσουν τον κόσμο· ήταν να τον πείσουν να έρθει. Λίγες εβδομάδες πριν την έναρξη δεν διαγραφόταν κανένα ρεκόρ συμμετοχών. Οι διοργανωτές τότε διέθεσαν ένα εκατομμύριο δολάρια σε δωρεάν αεροπορικά εισιτήρια για όσους δίσταζαν ή δυσκολεύονταν. Ο αριθμός εκτοξεύθηκε σε ρεκόρ: 108 ομάδες και 641 παίκτες.

Ποιος δεν ήρθε και γιατί

Η είσοδος της αίθουσας, στα αραβικά και στα αγγλικά.

Το Ισραήλ, τυπικά σε εμπόλεμη κατάσταση με τα περισσότερα αραβικά κράτη, δεν μπορούσε να συμμετάσχει. Σε ένδειξη αλληλεγγύης αποσύρθηκαν η Σουηδία, η Νορβηγία, η Δανία και η Ολλανδία. Ατομικά αρνήθηκαν να έρθουν ο Korchnoi, ο Hübner και ο Lobron.

Ο κανονισμός της FIDE έδινε τότε στην οργανωτική επιτροπή το δικαίωμα να μην προσκαλέσει μία επιλεγμένη χώρα. Στο συνέδριο του Ντουμπάι οι αμερικανικές αρχές ζήτησαν την κατάργηση αυτού του άρθρου, απειλώντας με αποχώρηση της ομάδας τους ενώ αυτή προηγούνταν στη βαθμολογία. Το αίτημα απορρίφθηκε. Η μόνη τροποποίηση που ψηφίστηκε ήταν ότι στο εξής η οργανωτική επιτροπή χρειάζεται πλειοψηφία 75% για να ασκήσει αυτό το δικαίωμα.

Η κούρσα

Ο Garry Kasparov ηγήθηκε της σοβιετικής ομάδας για πρώτη φορά ως εν ενεργεία παγκόσμιος πρωταθλητής, με τον Anatoly Karpov δίπλα του.

Οι Σοβιετικοί πήραν 11 βαθμούς από τους πρώτους 12 και μετά κόλλησαν. Στους πέντε αγώνες τους απέναντι στους πέντε κοντινότερους αντιπάλους έβγαλαν ακριβώς 50%.

Η πορεία ήταν πιο περιπετειώδης από όσο υποδηλώνει το τελικό σκορ. Στον δεύτερο γύρο, με τον Kasparov και τον Karpov να κάνουν ντεμπούτο, η ΕΣΣΔ παραχώρησε τον πρώτο της μισό βαθμό όταν ο Reyes του Περού κράτησε ισόπαλο τον Artur Yusupov σε είκοσι έξι κινήσεις. Επικεφαλής εκείνη τη στιγμή ήταν μία τετράδα χωρών που περιλάμβανε την Ινδονησία - η οποία στον τρίτο γύρο κέρδισε 2½–1½ τη Δυτική Γερμανία - πρακτική απόδειξη της ανάπτυξης του σκακιού στη Νοτιοανατολική Ασία.

Η Αγγλία, ευνοημένη από την κλήρωση στον πρώτο γύρο όταν το Πουέρτο Ρίκο δεν εμφανίστηκε, τράβηξε στον δεύτερο τον χειρότερο δυνατό λαχνό: Σκωτία. Το 2½–1½ που έβγαλε την έριξε προσωρινά στη δωδέκατη θέση.

Στον έβδομο γύρο η Ισλανδία κατάφερε να ισοφαρίσει τη Σοβιετική Ένωση στις διακοπές, αφού είχε βρεθεί πίσω 1½–½. Στα μισά της διαδρομής πρωτοπόροι ήταν η Ουγγαρία και οι ΗΠΑ.

Στον πέμπτο γύρο ο Karpov έχασε από τον Ljubojević — η πρώτη του ήττα σε Ολυμπιάδα από το 1972. Στον όγδοο έχασε ο Kasparov και η ΕΣΣΔ ηττήθηκε από τις ΗΠΑ· την ίδια μέρα η Αγγλία διέλυσε 4–0 την Ισλανδία και πήρε σημαντικό προβάδισμα.

Το επεισόδιο της Ισπανίας

Στον δέκατο γύρο η Αγγλία, πρωτοπόρος, έχασε 3½–½ από την Ισπανία. Αυτό που ακολούθησε ήταν από τις πιο άσχημες διαμάχες της δεκαετίας.

Στόχος των κατηγοριών ήταν ο Tamas Georgadze, Σοβιετικός γκρανμαίτρ που ήταν προπονητής και αρχηγός της ισπανικής ομάδας και ο οποίος είχε παρατηρηθεί να συνομιλεί εκτενώς τόσο με Σοβιετικούς όσο και με Ισπανούς παίκτες. Σύμφωνα με το Reuters, ο Άγγλος Tony Miles ρώτησε τον Kasparov αν η ισπανική ομάδα δεχόταν εξωτερική βοήθεια και έλαβε «ένα αμήχανο νεύμα». Ο Murray Chandler ανέφερε ότι ο Zoltán Ribli του είπε πως άκουσε τον Georgadze να συζητά μια κίνηση με Ισπανό παίκτη στον οποίο ο John Nunn είχε προτείνει ισοπαλία· μετά τη συζήτηση ο Ισπανός αρνήθηκε την ισοπαλία και κέρδισε.

Το τέλος

Ο Kasparov -αριστερά- με τον Rafael Vaganian μέσα στην αίθουσα, Ντουμπάι 1986.

Στον τελευταίο γύρο η Σοβιετική Ένωση συνέτριψε 4–0 την Πολωνία και πήρε το χρυσό. Υπάρχουν σοβαρές υποψίες —άλυτες μέχρι σήμερα— ότι οι Πολωνοί δέχτηκαν πίεση να μην ενοχλήσουν τους Σοβιετικούς για προφανείς πολιτικούς λόγους.

Η σκηνή που έμεινε από το Ντουμπάι δεν είναι η απονομή. Είναι το βροντερό χειροκρότημα των θεατών όταν ο Πολωνός Schmidt εγκατέλειψε απέναντι στον Kasparov, αποτέλεσμα που εξασφάλισε το σοβιετικό χρυσό και οι σκηνές σχεδόν λατρείας που ακολούθησαν.

Η Αγγλία πήρε το αργυρό—την καλύτερη επίδοση στην ιστορία της— και οι ΗΠΑ το χάλκινο, όπως συνήθως.

Η αγγλική δεύτερη θέση αξίζει σχόλιο, γιατί δεν ήταν σύμπτωση. Η ομάδα του 1986 ήταν σχεδόν η ίδια με εκείνη που είχε παίξει δύο χρόνια νωρίτερα και υστερούσε από τη Σοβιετική Ένωση κατά εκατό βαθμούς Elo μέσο όρο. Παρ' όλα αυτά βρέθηκε καθαρά πρώτη στον όγδοο και στον ένατο γύρο και έχασε τον τίτλο κυρίως εξαιτίας του δέκατου. Είχε τις ευκαιρίες της και τις κατέστρεψε η Ισπανία.

Για μια χώρα που είχε πρωτοβρεθεί στην κορυφή ολυμπιακού πίνακα μόλις το 1976 στη Χάιφα και που το 1966 είχε τερματίσει εικοστή πρώτη —χειρότερη επίδοσή της ως τότε— η περίοδος 1976–1990 είναι η πιο εντυπωσιακή άνοδος που έχει κάνει δυτικοευρωπαϊκή ομοσπονδία. Στο Ντουμπάι, στο Νόβι Σαντ και στη Μόσχα η Αγγλία ήταν κάθε φορά μία κακή τελευταία μέρα μακριά από κάτι μεγαλύτερο.

Οι τρίτες θέσεις των ΗΠΑ, αντίθετα, είχαν γίνει θεσμός: χάλκινο στη Λουκέρνη το 1982, χάλκινο στο Ντουμπάι το 1986, αργυρό στο Νόβι Σαντ το 1990, χάλκινο στο Ερεβάν το 1996 — και η ίδια η OlimpBase τους αποκαλεί, χωρίς κακία, «χρόνιους τρίτους».

Τρεις υποσημειώσεις

Η πρώτη είναι τεχνική και προφητική. Οι διοργανωτές είχαν σχεδιάσει να γίνουν οι κληρώσεις με υπολογιστή και είχαν ελέγξει σχολαστικά ότι το μηχάνημα αντέχει έως εκατό ομάδες — όσες είχαν παίξει ποτέ σε Ολυμπιάδα. Οι εκπρόθεσμες εγγραφές ανέβασαν τον αριθμό στις 108. Όταν του ζητήθηκε να κάνει την κλήρωση, ο υπολογιστής εμφάνισε μηνύματα υπερφόρτωσης και αρνήθηκε. Οι διοργανωτές έκαναν την κλήρωση στο χέρι.

Η δεύτερη αφορά τα Elo. Πολλοί κορυφαίοι γκρανμαίτρ αρνούνταν να παίξουν σε ομαδικές διοργανώσεις για να μην επηρεαστεί η ατομική τους βαθμολογία. Ως συμβιβασμό, ο πρόεδρος της επιτροπής προσόντων εξέδωσε κατάλογο γκρανμαίτρ που ζήτησαν τα αποτελέσματά τους να μην προσμετρηθούν: Kasparov, Karpov, Yusupov, Sokolov, Spassky, Nunn, Ribli, Gheorghiu, Yasser Seirawan, Kavalek. Ανάμεσα σε εκείνους που δεν ενδιαφέρθηκαν ήταν οι Portisch, Sax, Miles, Georgiev, Jonathan Speelman, Jansa και Schmidt.

Η τρίτη είναι ένα δώρο. Ο πρώην παγκόσμιος πρωταθλητής Vassily Smyslov συνέθεσε ειδικό σκακιστικό πρόβλημα/σπουδή, αφιερωμένο στους διοργανωτές και στους συμμετέχοντες της 27ης Ολυμπιάδας.

Νόβι Σαντ 1990: η τελευταία φορά

Το γιουγκοσλαβικό γραμματόσημο του Νόβι Σαντ. Δεκαέξι μήνες αργότερα η χώρα που το τύπωσε δεν υπήρχε.

Η 29η Ολυμπιάδα παραλίγο να μη γίνει. Τον Ιούλιο ο σκανδιναβικός Τύπος έγραφε ότι πιθανότατα θα ματαιωνόταν: η γιουγκοσλαβική οικονομία κατέρρεε και η διεύθυνση της διοργάνωσης είχε αντικατασταθεί πέντε μήνες πριν την έναρξη.

Έγινε, με 108 ομάδες και 636 παίκτες — και με έναν αριθμό τιτλούχων που δείχνει πόσο είχε αλλάξει το τοπίο: 103 γκρανμαίτρ, έναντι 59 στο Ντουμπάι τέσσερα χρόνια νωρίτερα.

Για πρώτη φορά η διοργανώτρια χώρα είχε δικαίωμα σε τρεις ομάδες και οι τρεις τα πήγαν καλά: η Γιουγκοσλαβία «Α» τερμάτισε πέμπτη, η «Β» δέκατη τρίτη και η «Γ» εικοστή έκτη.

Η Σοβιετική Ένωση κέρδισε χωρίς Kasparov, χωρίς Karpov, χωρίς Valery Salov και χωρίς Rafael Vaganian. Ο Yusupov έφτασε καθυστερημένος και ο Beliavsky ήταν άρρωστος σχεδόν μία εβδομάδα. Η διαφορά στο τέλος ήταν 3½ βαθμοί.

Το ασημένιο κρίθηκε στην τελευταία μέρα και η Αγγλία το έχασε με τρόπο που την στοίχειωσε για χρόνια. Προηγούνταν έναν βαθμό των ΗΠΑ και είχε ευκολότερο αντίπαλο, την Κούβα. Ο Nigel Short, χωρίς φόρμα και αυτοπεποίθηση, σπατάλησε τα λευκά και συμφώνησε ισοπαλία σε δεκατέσσερις κινήσεις· ο Speelman ακόμη γρηγορότερα· ο Nunn έχανε ήδη. Οι ΗΠΑ, που αντιμετώπιζαν μια Βουλγαρία η οποία δεν είχε χάσει με 3–1 από κανέναν πλην της ΕΣΣΔ επί μία δεκαετία, τους πρόλαβαν και πήραν το μετάλλιο στα κριτήρια.

Η Δυτική Γερμανία, σχολιάζει η πηγή, «δεν ενδιαφερόταν καθόλου να παίξει σκάκι»: ο Hübner και ο Lobron είχαν και οι δύο πιθανότητες για ατομικό χρυσό και δέχτηκαν γρήγορες ισοπαλίες, ενώ η προσπάθεια για νίκη στην τρίτη σκακιέρα ξεκίνησε με το 1.e4 e5 2.a3 και τελείωσε ισόπαλη σε δεκαεπτά κινήσεις.

Στα καλά της διοργάνωσης: ο Beliavsky έπαιξε αυτό που πολλοί θεώρησαν την καλύτερη παρτίδα της Ολυμπιάδας και ο Jan Timman κέρδισε επιτέλους τον Ljubojević στην ενδέκατη τους συνάντηση.

Η κούρσα των χαμηλότερων θέσεων έδωσε τη δική της παραξενιά. Η Κολομβία εκτινάχθηκε στην πέμπτη θέση διαλύοντας 4–0 τον Καναδά και ο Gonzáles κέρδισε τον Evgeny Bareev σε μια από τις πιο συζητημένες παρτίδες. Η Ινδία κέρδισε 3–1 την Ουγγαρία — και η πηγή το χαρακτηρίζει λάθος, γιατί το βραβείο για τη νίκη ήταν να κληρωθεί με τη Σοβιετική Ένωση στον επόμενο γύρο. Η Ουγγαρία, χωρίς τον Portisch, τον Sax και τον Pintér, ήταν σκιά του εαυτού της.

Η Τσεχοσλοβακία τερμάτισε τέταρτη κερδίζοντας και τους τέσσερις τελευταίους αγώνες της με το ίδιο ακριβώς σκορ, 2½–1½. Η Κίνα και η Γιουγκοσλαβία «Α» ισοβάθμησαν στους 33 και οι οικοδεσπότες πήραν την πέμπτη θέση στο Buchholz. Και δύο άνθρωποι πέρασαν και τις δεκατέσσερις παρτίδες τους χωρίς ήττα: ο Ľubomír Ftáčnik για την Τσεχοσλοβακία και ο Predrag Nikolić για τη Γιουγκοσλαβία.

Το Νόβι Σαντ έχει και δύο καταχωρίσεις που δεν αφορούν τη σκακιέρα. Ο πρόεδρος της FIDE Florencio Campomanes επανεξελέγη στο συνέδριο — λίγες εβδομάδες αφού είχε γλιτώσει παρά τρίχα τον θάνατο σε τροχαίο, στο οποίο σκοτώθηκε ο πρόεδρος της σκακιστικής ομοσπονδίας της Ουγκάντα που καθόταν δίπλα του. Ο Campomanes παρακολούθησε την Ολυμπιάδα φορώντας γύψο στον αυχένα. Και ο διευθυντής της διοργάνωσης, Janoš Kubat, ήταν ο άνθρωπος που δύο χρόνια αργότερα θα οργάνωνε τη ρεβάνς Fischer–Spassky στο Σβέτι Στέφαν του Μαυροβουνίου.

Η επόμενη Ολυμπιάδα προγραμματίστηκε για το Πουέρτο Ρίκο, με το Ντουμπάι και τη Θεσσαλονίκη ως εναλλακτικές. Καμία από τις τρεις δεν τη φιλοξένησε.

Και μια τελευταία γραμμή, την οποία η OlimpBase γράφει χωρίς συναισθηματισμό: το Νόβι Σαντ ήταν η τελευταία εμφάνιση της Σοβιετικής Ένωσης και της Ανατολικής Γερμανίας σε Ολυμπιάδα.

Κανείς δεν το ήξερε τη στιγμή που συνέβαινε. Η ΕΣΣΔ κέρδισε τη διοργάνωση, όπως έκανε ανελλιπώς από το 1952 με δύο μόνο εξαιρέσεις και έφυγε από το Νόβι Σαντ με το κύπελλο Hamilton-Russell και ένα προβάδισμα 3½ βαθμών. Δεκατρείς μήνες αργότερα δεν υπήρχε. Και η ίδια η πόλη που τη φιλοξένησε θα βρισκόταν, μέσα σε λίγα χρόνια, σε μια χώρα που κι εκείνη είχε πάψει να υπάρχει με τη μορφή που είχε.

Τρεις αδελφές

Judit, Zsuzsa και Zsófia Polgár με τον πατέρα τους László, 1989. Έναν χρόνο πριν το Νόβι Σαντ.

Στη γυναικεία διοργάνωση του Νόβι Σαντ η Σοβιετική Ένωση έχασε ξανά — και το «ξανά» έχει σημασία.

Το Σοβιετικό σερί στη γυναικεία Ολυμπιάδα ήταν, από το 1957, απόλυτο: κέρδισε σε κάθε διοργάνωση, με μοναδική εξαίρεση εκείνη που μποϊκόταρε. Έσπασε δύο χρόνια νωρίτερα, στη Θεσσαλονίκη του 1988 — γεγονός που θα αφηγηθούμε στο έβδομο μέρος. Το Νόβι Σαντ ήταν η επιβεβαίωση: η ίδια ομάδα, το ίδιο αποτέλεσμα, δεύτερο συνεχόμενο ουγγρικό χρυσό.

Και η ομάδα αυτή είχε στις τρεις σκακιέρες της τρεις αδελφές — την Zsuzsa (είκοσι ενός ετών), τη Zsófia (δεκαέξι) και τη Judit (δεκατεσσάρων). Και οι τρεις πήραν το ατομικό χρυσό της σκακιέρας τους. Μια ομάδα που σαρώνει και τα τρία ατομικά μετάλλια των σκακιερών της είναι ήδη σπάνιο πράγμα· μια ομάδα όπου οι τρεις αυτές παίκτριες είναι αδελφές δεν έχει προηγούμενο:

Στη δεύτερη σκακιέρα, πίσω από τη δεκατετράχρονη Judit, τερμάτισε η Nona Gaprindashvili.

Το παράδοξο είναι ότι στην απευθείας αναμέτρηση η Ουγγαρία έχασε. Στον τέταρτο γύρο η ΕΣΣΔ επικράτησε 2–1: η Alisa Galliamova κέρδισε τη Zsófia και η Gaprindashvili την Judit. Η μία ουγγρική νίκη ήρθε από την πρώτη σκακιέρα, όπου η Zsuzsa κέρδισε τη Maia Chiburdanidze — την εν ενεργεία παγκόσμια πρωταθλήτρια.

Η καλύτερη επίδοση της γυναικείας διοργάνωσης ανήκε πάντως σε μια Σοβιετική: η Ketevan Arakhamia έκανε 12/12 στην αναπληρωματική σκακιέρα, με βαθμολογική απόδοση 2935 — η υψηλότερη ολόκληρης της διοργάνωσης, ανδρικής και γυναικείας. Το επώνυμό της, όπως και τα περισσότερα ονόματα της σοβιετικής γυναικείας ομάδας εκείνων των χρόνων, είναι γεωργιανό.

Αξίζει μια παρατήρηση για το τι σήμαινε αυτή η ουγγρική ομάδα. Οι τρεις αδελφές δεν ήταν προϊόν κρατικού συστήματος επιλογής όπως οι Σοβιετικές και οι Κινέζες αντίπαλές τους· ήταν προϊόν ενός ιδιωτικού παιδαγωγικού πειράματος του πατέρα τους, ο οποίος υποστήριζε ότι η ιδιοφυΐα καλλιεργείται αντί να γεννιέται και επέλεξε το σκάκι ως πεδίο απόδειξης. Στο Νόβι Σαντ το πείραμα κέρδισε ολυμπιακό χρυσό απέναντι στο ισχυρότερο κρατικό σύστημα του κόσμου, για δεύτερη συνεχόμενη φορά.

Η μικρότερη από τις τρεις, εξάλλου, δεν θα έμενε πολύ στη γυναικεία διοργάνωση. Τέσσερα χρόνια αργότερα, στη Μόσχα, η Judit Polgár θα καθόταν στην πρώτη σκακιέρα της ανοιχτής ουγγρικής ομάδας.

Μανίλα 1992: δεκαπέντε γραμμές αντί για μία

Ο χώρος των αγώνων στη Μανίλα, 1992.

Ο εικοσιδυάχρονος Viswanathan Anand στη Μανίλα, 1992.

Η Xie Jun στη Μανίλα, με το διαπιστευτήριο της διοργάνωσης στον λαιμό.

Η 30ή Ολυμπιάδα, τον Ιούνιο του 1992 στο Διεθνές Συνεδριακό Κέντρο των Φιλιππίνων, είναι το πρώτο επίσημο διαπίστευμα του μετασοβιετικού σκακιού.

Ήρθαν 102 ομάδες και 617 παίκτες, ανάμεσά τους 117 γκρανμαίτρ. Και εκεί όπου επί σαράντα χρόνια υπήρχε μία εγγραφή, εμφανίστηκαν η Ρωσία, η Ουκρανία, η Γεωργία, η Αρμενία, το Ουζμπεκιστάν, η Λευκορωσία, το Καζακστάν, η Λετονία, η Λιθουανία, η Εσθονία, η Μολδαβία, το Αζερμπαϊτζάν, το Τατζικιστάν, το Τουρκμενιστάν και το Κιργιστάν.

Το αποτέλεσμα απάντησε στο μεγάλο ερώτημα της εποχής — «τώρα που διαλύθηκε η ΕΣΣΔ, ποιος κερδίζει;» — με τον λιγότερο αναμενόμενο τρόπο. Κέρδισε η Ρωσία. Δεύτερο το Ουζμπεκιστάν. Τρίτη η Αρμενία.

Αξίζει να σταθεί κανείς στο τι σήμαινε αυτό διοικητικά. Δεκαπέντε νέες ομοσπονδίες έπρεπε να γίνουν δεκτές στη FIDE, να βαθμολογηθούν, να κληρωθούν και να ταξιδέψουν, όλα μέσα σε λίγους μήνες. Παράλληλα η Γιουγκοσλαβία διαλυόταν και εκείνη, η Τσεχοσλοβακία ετοιμαζόταν να χωριστεί στα δύο, και η Γερμανία είχε μόλις ενοποιηθεί — η Ανατολική Γερμανία εξαφανίστηκε από τους πίνακες μετά το Νόβι Σαντ. Ο χάρτης του θεσμού ξαναγράφτηκε ολόκληρος μέσα σε δύο χρόνια.

Το ουζμπεκικό ασημένιο ήταν η μεγαλύτερη έκπληξη στην ιστορία του θεσμού από την εποχή της Δανίας του 1927: μια χώρα που έπαιζε την πρώτη της Ολυμπιάδα, λίγους μήνες μετά την ανεξαρτησία της, τερμάτισε δεύτερη ανάμεσα σε 102 ομάδες. Δεν επρόκειτο για τυχαίο αποτέλεσμα ενός ελβετικού: το Ουζμπεκιστάν κληρονόμησε μια πραγματική σκακιστική υποδομή που ως το 1991 μετρούσε ως σοβιετική και τριάντα χρόνια αργότερα θα κέρδιζε την Ολυμπιάδα στο Τσενάι.

Η Μανίλα είχε επίσης μια οικοδεσπότρια που σκεφτόταν πονηρά. Οι Φιλιππίνες δεν έβαλαν όλους τους καλύτερους παίκτες τους στην ομάδα «Α»: δύο ισχυροί διεθνείς μαΐτρ, ο Rico Mascariñas και ο Rubén Rodríguez, τοποθετήθηκαν στη «Β» και στη «Γ» αντίστοιχα, κυνηγώντας νόρμα γκρανμαίτρ απέναντι σε ασθενέστερους αντιπάλους. Απέτυχαν και οι δύο.

Η Μανίλα άφησε και μια δικαστική ουρά. Ο Campomanes, πρώην πλέον πρόεδρος της FIDE και εμπνευστής της διοργάνωσης, καταδικάστηκε το 2003 σε φυλάκιση ενός έτους και δέκα μηνών, με το σκεπτικό ότι δεν απέδωσε λογαριασμό για κρατικά κονδύλια 238.745 δολαρίων που του είχαν εμπιστευθεί για τη διεξαγωγή της. Το 2004 η ποινή μετατράπηκε σε πρόστιμο 6.000 πέσος —περίπου 150 δολάρια— χωρίς φυλάκιση, για λόγους επιείκειας λόγω της ηλικίας του. Ο ίδιος δεν δέχτηκε την ετυμηγορία και προσέφυγε στο Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο τον Δεκέμβριο του 2006 έκρινε ότι, μη όντας δημόσιος λειτουργός, δεν έφερε ποινική ευθύνη.

Μόσχα 1994: πενήντα πέντε μέρες

Η Ολυμπιάδα του 1994 είχε ανατεθεί στη Θεσσαλονίκη και ματαιώθηκε.

Λίγες εβδομάδες πριν την προγραμματισμένη έναρξη, δεν φαινόταν να υπάρχει ανθρώπινο χέρι που να μπορεί να τη σώσει. Σε έκτακτη συνεδρίαση του Προεδρικού Συμβουλίου της FIDE, η ρωσική ομοσπονδία κάλυψε το κενό. Ο Kasparov μαζί με τον πρόεδρο της ρωσικής ομοσπονδίας Andrei Makarov αποφάσισαν να τη διοργανώσουν και τα κατάφεραν σε πενήντα πέντε ημέρες: εξασφάλισαν εγγύηση ενός εκατομμυρίου ελβετικών φράγκων, αίθουσα και διαμονή στο ξενοδοχείο «Cosmos».

Η οργάνωση ήταν κακή και όλοι το είπαν: αποπνικτική και στενή αίθουσα, κακή φιλοξενία, ανεπαρκής πληροφόρηση. Η επιλογή όμως, όπως το διατυπώνει η πηγή, ήταν ανάμεσα στο πρόχειρο και στο τίποτα.

Ήρθαν 124 ομάδες, ρεκόρ για την εποχή, και 716 παίκτες με περίπου 145 γκρανμαίτρ. Από τις μεγάλες χώρες έλειπε μόνο η Σουηδία.

Η Ρωσία κατέβηκε με τον Kasparov και τον Vladimir Kramnik, χωρίς τον Karpov που βρισκόταν σε σύγκρουση με τους διοργανωτές. Και η Ουγγαρία έκανε κάτι πρωτοφανές: τοποθέτησε στην πρώτη σκακιέρα την Judit Polgár — πρώτη φορά στην ιστορία των Ολυμπιάδων που γυναίκα ηγείται εθνικής ομάδας στην ανοιχτή διοργάνωση.

Η Ρωσία κέρδισε. Το ασημένιο όμως πήγε στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη — μια χώρα που εκείνη τη στιγμή βρισκόταν στο τρίτο έτος πολέμου και πολιορκίας. Το χάλκινο πήγε στη Ρωσία «Β», τη νεανική ομάδα με επικεφαλή τον Alexander Morozevich.

Οι πρώτοι γύροι έδωσαν τα συνηθισμένα του ελβετικού: 36 ομάδες ισοβάθμησαν με 4/4 μετά τον πρώτο γύρο· το Βιετνάμ κράτησε ισόπαλη την Ουκρανία· η Λιθουανία ήταν η μόνη με 8/8 μετά τον δεύτερο· και η Judit Polgár έχασε γρήγορα από τον Πολωνό Kuczyński στη δεύτερη μέρα.

Στη μέση της διαδρομής η κατάταξη ήταν χαοτική με τρόπο που μόνο το ελβετικό παράγει: πρωτοπόροι κατά καιρούς βρέθηκαν η Ολλανδία, η Λιθουανία, η Εσθονία, η Γιουγκοσλαβία και —επί μία μέρα— η νεανική Ρωσία «Β». Ο Kasparov είχε άθλια αρχή, με 3½/7.

Ο δωδέκατος γύρος έφερε μια αναμέτρηση που προκάλεσε γκρίνια: Ρωσία «Α» εναντίον Ρωσίας «Β», τέσσερις ισοπαλίες, και παράπονα για έλλειψη αγωνιστικού πνεύματος. Την ίδια μέρα η Αγγλία διέλυσε 3½–½ την Ολλανδία και βρέθηκε πρώτη, μισό βαθμό μπροστά.

Στον δέκατο τρίτο έχασε ξανά την ευκαιρία της. Στην κορυφαία αναμέτρηση, η Ρωσία την κέρδισε 1–3: ο Kasparov νίκησε τον Short —η παρτίδα που, όπως γράφτηκε, τον λύτρωσε για ολόκληρη τη διοργάνωση— και ο Julian Hodgson έχασε με τα λευκά από τον Sergei Tiviakov.

Στον τελευταίο γύρο η Ρωσία σφράγισε τον τίτλο με 3½–½ επί της Γερμανίας. Η Βοσνία έφερε 2-2 με τη Βουλγαρία και αυτό αρκούσε για το αργυρό, ενώ το Αγγλία–Ρωσία «Β» έληξε 2–2 μετά από σκληρή μάχη: οι Άγγλοι έπεσαν στην τέταρτη θέση και οι Ρώσοι έφηβοι κράτησαν ένα ιστορικό χάλκινο.

Δύο ατομικές επιδόσεις ξεχωρίζουν. Ο Seirawan, μετά από φρικτό ξεκίνημα, έκανε επτά συνεχόμενες νίκες και πήρε το βραβείο της τέταρτης σκακιέρας με 8½/10 — παρότι η αμερικανική ομάδα σημείωσε το χειρότερο αποτέλεσμά της από το 1972. Και ο Αργεντινός Daniel Cámpora έκανε 7½/9 με βαθμολογική απόδοση 2776, από τις υψηλότερες ολόκληρης της διοργάνωσης.

Το ουζμπεκικό θαύμα της Μανίλας, εν τω μεταξύ, είχε ήδη σβήσει: η ασημένια ομάδα του 1992 τερμάτισε εικοστή τρίτη.

Τέλος, στο συνέδριο της FIDE που έγινε παράλληλα, ο Campomanes επανεξελέγη πρόεδρος και ανακοίνωσε μαζί με τον Kasparov —ηγέτη της αντίπαλης Professional Chess Association— συμφωνία για αγώνα επανένωσης του παγκόσμιου τίτλου το 1996. Οι δύο οργανισμοί σχεδίαζαν μέχρι τότε χωριστούς αγώνες τίτλου μετά το σχίσμα του 1993.

Ερεβάν 1996: το αντίθετο της Μόσχας

Το αρμενικό γραμματόσημο της 32ης Ολυμπιάδας, Σεπτέμβριος 1996.

Η ανάθεση της 32ης Ολυμπιάδας στην Αρμενία ήταν αμφιλεγόμενη. Πέρα από τα ζητήματα ασφάλειας στον Καύκασο, πολλοί αμφέβαλλαν αν μια χώρα σε τόσο κακή οικονομική κατάσταση μπορούσε να τη σηκώσει.

Το αποτέλεσμα ήταν από τις καλύτερα οργανωμένες διοργανώσεις της περιόδου και η σύγκριση που έκαναν όλοι ήταν με τη Μόσχα δύο χρόνια νωρίτερα: ένθετες σκακιέρες, ευδιάκριτα κομμάτια, ψηφιακά ρολόγια, καλά φωτισμένη αίθουσα με άπλετο χώρο, τυπωμένα bulletin υψηλής ποιότητας — όλα όσα έλειπαν από το «Cosmos».

Η αίθουσα ήταν το Αθλητικό και Συναυλιακό Συγκρότημα του Ερεβάν, σε λόφο στα περίχωρα της πόλης, περιτριγυρισμένο από ένα εκατομμύριο δέντρα φυτεμένα στη μνήμη των θυμάτων της Αρμενικής γενοκτονίας. Οι διοργανωτές ήταν εξαιρετικά προσεκτικοί με την ασφάλεια: οι παίκτες περνούσαν από ανιχνευτές μετάλλων τύπου αεροδρομίου.

Ήρθαν 114 ομάδες και 665 παίκτες, με 171 γκρανμαίτρ — τριπλάσιοι από το Ντουμπάι δέκα χρόνια νωρίτερα.

Ο πρώτος γύρος καθυστέρησε μία ώρα ενώ οι διοργανωτές προσπαθούσαν να διαπιστώσουν ποιες ομάδες είχαν φτάσει. Η υπομονή τους ήταν αξιοσημείωτη: η ομάδα του Αφγανιστάν εμφανίστηκε στα μισά της διοργάνωσης, της επιτράπηκε να παίξει και παρ' όλα αυτά δεν τερμάτισε τελευταία. Η Αρμενία «Γ» εντάχθηκε στον δεύτερο γύρο για να διατηρηθεί ζυγός αριθμός ομάδων και η Συρία και η Αίγυπτος μπήκαν επίσης εκ των υστέρων.

Η Σταχτοπούτα και το Buchholz

Η μεγάλη ιστορία του Ερεβάν ήταν η Κίνα. Κατατάχθηκε τριακοστή στην εκκίνηση και σε κάποια φάση βρέθηκε πρώτη. Το φινάλε την πρόδωσε — 7 βαθμοί στους τελευταίους τέσσερις γύρους, ποσοστό 43,7% — και τερμάτισε δέκατη τρίτη, δηλαδή περίπου εκεί που την τοποθετούσε η βαθμολογία της. Ήταν όμως άλλη μια προειδοποίηση, δεκαοκτώ χρόνια μετά την πρώτη κινεζική εμφάνιση.

Η Ρωσία, με Kasparov και Kramnik, κέρδισε άνετα. Ο Kasparov έκανε 7/9 χωρίς ήττα· ο Kramnik έκανε εννέα ισοπαλίες σε ισάριθμες παρτίδες.

Το αργυρό το πήρε η Ουκρανία, η οποία παραδόξως άφησε δύο από τις πέντε συνολικές ήττες της σε έναν αγώνα με την Πορτογαλία που κατέληξε σε εντυπωσιακή ισοπαλία. Ο Vassily Ivanchuk και ο αναπληρωματικός Savchenko ήταν τα δυνατά της σημεία.

Το χάλκινο κρίθηκε με τον σκληρότερο δυνατό τρόπο. Πριν τον τελευταίο γύρο, τέσσερις ομάδες ισοβαθμούσαν στους 31½: Αρμενία, ΗΠΑ, Αγγλία και Γεωργία, με άλλες επτά έναν βαθμό πίσω. Οι ΗΠΑ κέρδισαν 2½–1½ τη Γεωργία μετά από εξοντωτικό αγώνα, η Αγγλία πήρε επίσης 2½. Και οι δύο τερμάτισαν στους 34 βαθμούς — και η ρουλέτα του Buchholz έδειξε τους Αμερικανούς, με διαφορά μισού βαθμού.

Η αγγλική απογοήτευση είχε συγκεκριμένη αιτία. Η ομάδα έχασε μόνο έναν αγώνα σε όλη τη διοργάνωση, από τον κακό τους δαίμονα την Ισπανία. Ο Matthew Sadler έκανε 10½/13 και πήρε ατομικό χρυσό. Και οι δύο όμως αναπληρωματικοί της δεν κέρδισαν ούτε μία παρτίδα.

Η οικοδεσπότρια Αρμενία τερμάτισε πέμπτη, με τον Vladimir Akopian, τον Vaganian και τον Smbat Lputian να παίζουν σταθερά. Ήταν καλή θέση για μια χώρα τεσσάρων εκατομμυρίων — και, όπως θα φαινόταν δέκα χρόνια αργότερα, μόνο η αρχή.

Στον αντίποδα, η Ουγγαρία τερμάτισε δέκατη όγδοη και η Πολωνία τριακοστή έκτη — και για τις δύο, η χειρότερη επίδοσή τους ως τότε.

Η Γεωργία

Η Maia Chiburdanidze. Η φωτογραφία είναι από τη Λουκέρνη του 1982, όταν ήταν είκοσι ενός ετών και ήδη παγκόσμια πρωταθλήτρια.

Η γυναικεία ιστορία αυτής της δεκαετίας είναι, μετά το ουγγρικό διάλειμμα του 1990, μια ιστορία γεωργιανή.

Στο Ντουμπάι το 1986 κέρδισε ακόμη η Σοβιετική Ένωση. Στο Νόβι Σαντ το 1990 την κέρδισαν οι αδελφές Polgár. Και από τη Μανίλα του 1992 και μετά, η ομάδα που είχε ουσιαστικά αποτελέσει τον πυρήνα της σοβιετικής γυναικείας ομάδας επί δεκαετίες εμφανίστηκε με δικό της όνομα και σημαία.

Η Γεωργία κέρδισε τη Μανίλα το 1992, τη Μόσχα το 1994 και το Ερεβάν το 1996 — τρία συνεχόμενα χρυσά, με τη Chiburdanidze και τη Gaprindashvili στη σύνθεσή της. Η Κίνα, με τη Xie Jun παγκόσμια πρωταθλήτρια από το 1991, ανέβηκε στο βάθρο και τις τρεις φορές.

Η σοβιετική γυναικεία ομάδα ήταν, για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, γεωργιανή ομάδα με σοβιετικό διαβατήριο. Η διάλυση της ΕΣΣΔ απλώς το έκανε ορατό.

Για την Ελλάδα η δεκαετία αυτή είναι, παραδόξως, η πιο σημαντική από όσες έχουν περιγραφεί ως εδώ — και όχι για αγωνιστικούς λόγους.

Η χώρα είχε μόλις διοργανώσει δύο Ολυμπιάδες, το 1984 και το 1988. Στο Νόβι Σαντ του 1990 η Θεσσαλονίκη ήταν μία από τις τρεις εναλλακτικές λύσεις για τη διοργάνωση του 1992, μαζί με το Ντουμπάι, αν το Πουέρτο Ρίκο δεν τα κατάφερνε. Δεν τα κατάφερε ούτε το Πουέρτο Ρίκο ούτε καμία από τις εναλλακτικές: πήγε στη Μανίλα.

Η Θεσσαλονίκη πήρε τελικά τη διοργάνωση του 1994 — και δεν την έκανε. Η ακύρωση, λίγες εβδομάδες πριν την προγραμματισμένη έναρξη, είναι ο λόγος για τον οποίο υπάρχει η Ολυμπιάδα της Μόσχας των πενήντα πέντε ημερών. Ήταν, στο πλαίσιο αυτής της περιόδου, η μοναδική ανατεθείσα διοργάνωση που δεν πραγματοποιήθηκε.

Τι σήμανε η διάλυση της ΕΣΣΔ

Το πρώτο συμπέρασμα είναι αριθμητικό και αδιαμφισβήτητο: η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης δεν αποδυνάμωσε το μετασοβιετικό σκάκι· το πολλαπλασίασε. Στη Μανίλα και τα τρία μετάλλια πήγαν σε πρώην σοβιετικές δημοκρατίες. Στη Μόσχα, τα δύο από τα τρία. Στο Ερεβάν, τα δύο από τα τρία ξανά. Αντί για μία ομάδα που κέρδιζε τα πάντα, προέκυψαν έξι ή επτά που μπορούσαν να διεκδικήσουν μετάλλιο — και οι αντίπαλοί τους δεν κέρδισαν τίποτα από την αλλαγή.

Η εξήγηση δεν είναι μυστηριώδης. Η σοβιετική σκακιστική υποδομή —σχολές, προπονητές, τουρνουά, εκδόσεις, κρατική χρηματοδότηση— δεν ήταν συγκεντρωμένη στη Μόσχα· ήταν κατανεμημένη σε δεκαπέντε δημοκρατίες και σε ορισμένες από αυτές, όπως η Αρμενία και η Γεωργία, ήταν δυσανάλογα πυκνή σε σχέση με τον πληθυσμό. Όταν έπεσαν τα σύνορα, καθεμία κράτησε ό,τι είχε. Η μία γραμμή του πίνακα που κέρδιζε τα πάντα ήταν, από την αρχή, άθροισμα δεκαπέντε γραμμών.

Το δεύτερο είναι ότι ο θεσμός άντεξε δύο πράγματα που θα μπορούσαν να τον διαλύσουν. Άντεξε το Ντουμπάι, όπου η απουσία μιας χώρας προκάλεσε αποχωρήσεις και σχεδόν οδήγησε σε δεύτερο μποϊκοτάζ δέκα χρόνια μετά την Τρίπολη. Και άντεξε το 1994, όταν η προγραμματισμένη διοργάνωση καταρρεύσε και ένας παγκόσμιος πρωταθλητής μαζί με μια εθνική ομοσπονδία έστησαν Ολυμπιάδα 124 ομάδων σε πενήντα πέντε μέρες.

Το τρίτο είναι το μέγεθος. Από τις 48 ομάδες της Χάιφα του 1976 στις 124 της Μόσχας του 1994: σχεδόν τριπλασιασμός σε δεκαοκτώ χρόνια. Ο αριθμός των γκρανμαίτρ πέρασε από τους 23 της Χάιφα στους 171 του Ερεβάν. Ο τίτλος που το 1950 κατείχαν τέσσερις άνθρωποι σε ολόκληρη τη λίστα συμμετεχόντων είχε γίνει προϋπόθεση για την πρώτη σκακιέρα μιας μέτριας ομάδας.

Και το τέταρτο αφορά τις γυναίκες. Η σοβιετική κυριαρχία στη γυναικεία Ολυμπιάδα ήταν, από το 1957 ως το 1986, ακόμη πιο απόλυτη από ό,τι στην ανοιχτή: κάθε διοργάνωση, με μοναδική εξαίρεση εκείνη που μποϊκόταρε. Έσπασε το 1988 και ξανά το 1990, από μια χώρα με τρεις αδελφές — και το επόμενο πράγμα που συνέβη ήταν ότι η ίδια η ΕΣΣΔ έπαψε να υπάρχει και η καλύτερη γυναικεία ομάδα του κόσμου αποδείχθηκε ότι ήταν πάντα η Γεωργία.

Υπάρχει και ένα πέμπτο, που δεν φαίνεται στα μετάλλια αλλά διατρέχει ολόκληρη τη δεκαετία: η αξιοπιστία του θεσμού άρχισε να εξαρτάται από συγκεκριμένους ανθρώπους αντί από τη δομή. Το Ντουμπάι έγινε επειδή κάποιος πλήρωσε ένα εκατομμύριο δολάρια σε εισιτήρια. Το Νόβι Σαντ έγινε παρότι η οικονομία της χώρας κατέρρεε και η διεύθυνσή του είχε αλλάξει πέντε μήνες πριν. Η Μόσχα έγινε επειδή ο παγκόσμιος πρωταθλητής σήκωσε το τηλέφωνο. Το Ερεβάν έγινε επειδή μια φτωχή χώρα αποφάσισε ότι έπρεπε να αποδείξει κάτι. Καμία από αυτές τις τέσσερις διοργανώσεις δεν ήταν εξασφαλισμένη· και οι τέσσερις έγιναν.

Η αντίστροφη όψη του ίδιου νομίσματος είναι η Θεσσαλονίκη του 1994, η μοναδική ανατεθείσα Ολυμπιάδα της περιόδου που δεν έγινε.

Δύο χρόνια μετά το Ερεβάν, στην Ελίστα του 1998, ξεκινά η περίοδος όπου η Ρωσία σταθεροποιείται στην κορυφή και η Αρμενία —πέμπτη στο σπίτι της το 1996, με τους ίδιους περίπου ανθρώπους— ετοιμάζεται να γίνει η πιο απροσδόκητη υπερδύναμη στην ιστορία του θεσμού.

Αυτό είναι το θέμα του όγδοου μέρους. Πριν από αυτό όμως, το έβδομο επιστρέφει δώδεκα χρόνια πίσω, στις δύο φορές που η Ολυμπιάδα ήρθε στην Ελλάδα.

Αποδόσεις εικόνων

• Το Ντουμπάι το 1986 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Η είσοδος της αίθουσας, Ντουμπάι 1986 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Kasparov και Vaganian, Ντουμπάι 1986 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Γιουγκοσλαβικό γραμματόσημο, 1990 — public domain (Commons)
• Οι αδελφές Polgár, 1989 — Fortepan / Urbán Tamás, CC BY-SA 3.0 (Commons)
• Η Μανίλα το 1992 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Viswanathan Anand, Μανίλα 1992 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Xie Jun, Μανίλα 1992 — Gerhard Hund, CC BY 3.0 (Commons)
• Maia Chiburdanidze, 1982 — Krtschil, CC BY-SA 4.0 (Commons.jpg))
• Αρμενικό γραμματόσημο, 1996 — public domain (Commons)

Πηγές

• OlimpBase — 27th Chess Olympiad, Dubai 1986
• OlimpBase — 29th Chess Olympiad, Novi Sad 1990
• OlimpBase — 29th Chess Olympiad (women), Novi Sad 1990
• OlimpBase — 30th Chess Olympiad, Manila 1992
• OlimpBase — 31st Chess Olympiad, Moscow 1994
• OlimpBase — 32nd Chess Olympiad, Yerevan 1996
• OlimpBase — Men's Chess Olympiads summary
• OlimpBase — Women's Chess Olympiads summary
• Bob Wade, «The Game of the Round» (βάση της ανταπόκρισης για το Ντουμπάι)
• Σημειώσεις των Malcolm Pein και Yehuda Grünfeld (βάση της ανταπόκρισης για το Νόβι Σαντ)

1. Η Μανίλα 1992 δεν διαθέτει κείμενο ανταπόκρισης στην OlimpBase (η ενότητα «Tournament review» είναι κενή). Όσα αναφέρονται εδώ γι' αυτήν προέρχονται από τα βασικά στοιχεία, τον συγκεντρωτικό πίνακα κατατάξεων και την ενότητα «Trivia» της ίδιας σελίδας. Δεν επιχειρήθηκε αφήγηση της κούρσας, ελλείψει πηγής.
2. Οι υποψίες για τον αγώνα ΕΣΣΔ–Πολωνίας στο Ντουμπάι και το επεισόδιο Ισπανίας–Αγγλίας παρατίθενται όπως καταγράφονται στην πηγή, δηλαδή ως καταγγελίες και υποψίες που δεν διαλευκάνθηκαν ποτέ, όχι ως αποδεδειγμένα γεγονότα. Η μαρτυρία Miles–Kasparov αποδίδεται στο Reuters μέσω της ίδιας πηγής.
3. Η ακύρωση της Θεσσαλονίκης το 1994 αναφέρεται στην OlimpBase χωρίς αιτιολόγηση των λόγων· εδώ καταγράφεται μόνο το γεγονός. Το ζήτημα επανέρχεται στο έβδομο μέρος.
4. Η υπόθεση Campomanes παρατίθεται με την τελική της κατάληξη, δηλαδή την αθωωτική απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των Φιλιππίνων του 2006 και όχι μόνο με την πρωτόδικη καταδίκη που συνήθως αναπαράγεται.
5. Ο αριθμός των ομάδων στο Ντουμπάι δίνεται από την πηγή άλλοτε ως 107 και άλλοτε ως 108· η διαφορά είναι η δεύτερη ομάδα των Εμιράτων. Υιοθετήθηκε το 108, που είναι και ο αριθμός λόγω του οποίου υπερφορτώθηκε ο υπολογιστής της κλήρωσης.