Jan Timman, Μέρος IV: Να σκέφτεσαι ανάποδα

Οι σπουδές φινάλε, τα τελευταία χρόνια και ο θάνατος, 2007–2026

Μια άλλη σκακιέρα

Το 2024, στα εβδομήντα δύο του, ο Jan Timman έγραψε τον πρόλογο ενός βιβλίου με εκατό σπουδές φινάλε που «πρέπει να ξέρει κανείς». Εκεί εξήγησε με δύο προτάσεις τι τον τραβούσε από νέος σε αυτό το παράξενο παρακλάδι του σκακιού. «Η γοητεία που ασκούσαν πάνω μου οι σπουδές φινάλε, ακόμη και στα νεανικά μου χρόνια, οφειλόταν κυρίως στο ότι σε ανάγκαζαν να σκέφτεσαι ανάποδα. Ήταν πάντα τόσο αυτονόητο να σκέφτεσαι προς τα εμπρός, να αναρωτιέσαι πώς θα εξελιχθεί μια θέση. Αυτή ήταν μια καινούργια εμπειρία που μου έδινε πνευματικό ερέθισμα.»

Σε μια παρτίδα ψάχνεις την καλύτερη κίνηση σε μια θέση που δεν διάλεξες. Σε μια σύνθεση σπουδής ξεκινάς από μια ιδέα, ένα ματ, ένα πατ, μια θυσία και χτίζεις προς τα πίσω τη θέση από την οποία η ιδέα αυτή γίνεται μοναδική και αναπόφευκτη. Ο λευκός παίζει και κερδίζει, ή παίζει και φέρνει ισοπαλία και κάθε κίνηση πρέπει να είναι η μόνη.

Ο Timman ήταν ένας από τους ισχυρότερους πρακτικούς σκακιστές που ασχολήθηκαν ποτέ με αυτή την τέχνη, στην ίδια κατηγορία με τον Réti, τον Vasily Smyslov και τον Benko. Ο Kasparov, στο μήνυμα που έγραψε μετά τον θάνατό του, τον ξεχώρισε ακριβώς γι' αυτό, ως έναν αναλυτή «που αγαπούσε κάθε πλευρά του παιχνιδιού, μαζί και τις συνθέσεις». Στα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του, όπως είπε στην τελευταία του επίσημη συνέντευξη, στο podcast του New in Chess, οι σπουδές ήταν «το πιο σημαντικό κομμάτι της σκακιστικής του ζωής». Αυτό το τελευταίο μέρος ξεκινά από εκεί και τελειώνει στο Άρνεμ, τον Φεβρουάριο του 2026.

Η πρώτη πετυχημένη σύνθεση

Οι πρώτες σπουδές του που σώζονται είναι του 1970 και του 1971 και δημοσιεύτηκαν στο ολλανδικό περιοδικό Hollands Diep. Ο ίδιος όμως θεωρούσε πρώτη πραγματικά πετυχημένη μια σπουδή που συνέθεσε «το 1980 ή στα τέλη του '79». Πήρε το πρώτο βραβείο στο αμερικανικό Chess Life & Review του 1983 και μπήκε την ίδια χρονιά στο Schaakwerk I. Ήταν, όπως τη χαρακτήριζε, «αριστοκρατική σπουδή», δηλαδή χωρίς κανένα πιόνι στη σκακιέρα. Ο λευκός έχει πύργο και αξιωματικό, ο μαύρος πύργο και δύο αξιωματικούς και ο λευκός σώζεται με έναν βασιλιά που φτάνει ως το b7. Είναι η πρώτη στο τέλος αυτού του μέρους.

Εκείνα τα χρόνια οι σπουδές ήταν για τον Timman "πάρεργο", κάτι που έκανε ανάμεσα σε τουρνουά. Μοιραζόταν το πάθος με έναν άνθρωπο που μας συνόδευσε σε όλο αυτό το αφιέρωμα, τον Hans Böhm, τον φίλο των χρόνων του βαν Volkswagen, που θα γινόταν αργότερα χορηγός των διαγωνισμών του. Το άλλο του στήριγμα ήταν ο συγγραφέας Tim Krabbé, ειδικός στα σκακιστικά παράδοξα και στις ασυνήθιστες σπουδές.

Ένα καλοκαίρι του 1992, σε διακοπές στη Γαλλία, ο Krabbé έδειξε στον Timman ένα θέμα για το οποίο είχε ήδη σχεδιάσει ένα σχήμα, τον «διπλό ελιγμό Prokeš». Ο Timman πέρασε μέρες προσπαθώντας να το μετατρέψει σε σπουδή και δεν τα κατάφερε. Τα κατάφερε πολλά χρόνια αργότερα, «με την απαραίτητη βοήθεια του υπολογιστή».

Ο ελιγμός του Prokeš

Η σπουδή Timman – Krabbé είναι η τελευταία στο τέλος αυτού του μέρους και αξίζει να την περιγράψουμε, γιατί ο ίδιος ο Timman την εξήγησε για τον αναγνώστη που δεν ξέρει τι είναι «ελιγμός Prokeš».

Και οι δύο πλευρές έχουν δύο πύργους και επικίνδυνα πιόνια, με ένα μαύρο πιόνι ήδη στο e2. Το 1.Rh1 είναι, κατά τον Timman, ο σωστός τρόπος να εμποδιστεί η προαγωγή. Μετά το 1...e3 2.Kf3 ο μαύρος θυσιάζει τον πρώτο του πύργο με 2...Rc1! και μετά το 3.Rxc1 exd2 έρχεται η ιδέα. Με 4.Rc4+! ο λευκός δίνει κι αυτός τον πύργο του για να μπορέσει ο βασιλιάς να ελέγξει τα προχωρημένα πιόνια. «Αυτός είναι ο ελιγμός Prokeš», γράφει ο Timman, «που πήρε το όνομά του από τον Τσέχο συνθέτη σπουδών Ladislav Prokeš (1884–1966). Ο λευκός θυσιάζει τον πύργο του για να μπορέσει να ελέγξει τα πολύ προχωρημένα ελεύθερα πιόνια. Η σπουδή όμως συνεχίζεται.»

Μετά το 4...bxc4 5.Kxe2 c3 ο μαύρος έχει ξανά δύο προχωρημένα ελεύθερα πιόνια. Μετά το 6.Rf1 θυσιάζει με 6...Rb1! και τον δεύτερο πύργο και μετά το 7.Rxb1 c2 ο λευκός επαναλαμβάνει την ίδια ιδέα με 8.Rb4+!. Μετά το 8...Kxb4 9.Kxd2 ο βασιλιάς του λευκού έχει προλάβει. Δύο θυσίες πύργου από κάθε πλευρά και η ίδια γεωμετρία δύο φορές στην ίδια σπουδή.

Ο υπολογιστής

Ο Timman άρχισε να χρησιμοποιεί υπολογιστή στις σπουδές του γύρω στο 2008 και δεν το έκρυψε ποτέ. «Νομίζω ότι, αν χρησιμοποιώ τον υπολογιστή για τις σπουδές μου, είναι ευλογία», έλεγε. «Και νομίζω ότι αυτό είναι ακόμη κομμάτι του ρομαντικού σκακιού. Το να συνθέτεις σπουδές με τη βοήθεια του υπολογιστή κάνει όλη τη διαδικασία πολύ ευκολότερη.» Στην αναθεωρημένη έκδοση του The Art of the Endgame πήγε πιο μακριά. «Σήμερα δύσκολα μπορώ να φανταστώ πώς ήταν να συνθέτεις χωρίς υπολογιστή.»

Είχε όμως και μια ηθική στάση για τη χρήση του. Οι υπολογιστές είχαν αναιρέσει πολλές σπουδές μεγάλων συνθετών και υπήρχε η τάση να δημοσιεύονται αυτές οι αναιρέσεις σαν κατορθώματα. «Σε αυτό το βιβλίο προσπάθησα να χρησιμοποιήσω τον υπολογιστή με εποικοδομητικό τρόπο. Ένα εντυπωσιακό έργο τέχνης που έχει πάθει ζημιά πρέπει να επισκευάζεται με μεγάλη προσοχή. Έτσι αντιμετώπισα και τις σπουδές με τέτοια ελαττώματα. Τις διόρθωσα με τρόπους που δεν αλλοίωναν τις λαμπρές ιδέες.»

Θαύμαζε τους μεγάλους της παράδοσης, τον Troitzky, τον Kubbel και τον Kasparyan. Και ένας από τους μεγάλους παίκτες που έγιναν συνθέτες τον εκτιμούσε κι εκείνος. Τον Αύγουστο του 2001 ο Smyslov, σχεδόν τυφλός, γιόρταζε την εξηκοστή τέταρτη σπουδή του και ο Genna Sosonko του μετέφερε ότι στον Timman άρεσαν οι σπουδές του και του θύμιζαν τον Seleznev. Ο πρώην παγκόσμιος πρωταθλητής απάντησε με το χιούμορ του. «Χαιρετισμούς στον Jan, φυσικά, μόνο που οι σπουδές μου δεν μοιάζουν ούτε του Seleznev ούτε του Grigoriev. Είναι σπουδές του Smyslov!»

Τα βιβλία των σπουδών

Το 2011 ο New in Chess κυκλοφόρησε το The Art of the Endgame, με υπότιτλο «Τα ταξίδια μου στον μαγικό κόσμο των σπουδών φινάλε». Ο Timman είπε αργότερα ότι η περίοδος που το έγραφε ήταν από τις πιο ευτυχισμένες της ζωής του. Ο Edward Winter το χαρακτήρισε «βιβλίο πέντε αστεριών». Στην εισαγωγή θυμόταν τα βιβλία του Euwe που διάβαζε παιδί στο Delft και μια παρτίδα Réti – Alekhine σχολιασμένη από τον Euwe, που δεν έπαψε ποτέ να τον εκπλήσσει. Το 2023 κυκλοφόρησε αναθεωρημένο, με 293 παραδείγματα. Έβγαλε έξι σπουδές, αντικατέστησε άλλες έξι με καλύτερες εκδοχές και πρόσθεσε δεκατέσσερις καινούργιες, δύο από αυτές αδημοσίευτες ως τότε.

Το 2024 ακολούθησε το 100 Endgame Studies You Must Know, μια ανθολογία με τις ωραιότερες σπουδές του Réti, του Troitzky, του Kubbel, του Kasparyan, του Mattison και σύγχρονων μεγάλων όπως ο Pervakov και ο Kralin. Ο Timman πίστευε, όπως έγραψε ο Άγγλος γκρανμαίτρ David Howell στους Sunday Times, ότι οι καλύτερες σπουδές έχουν δύο ζωτικά συστατικά, «ατσάλινη λογική και μια πινελιά μαγείας». Ο Matthew Sadler σημείωσε ότι ο Timman γράφει για τις σπουδές έχοντας στο μυαλό τον πρακτικό παίκτη και ότι «τα "ωωω" και τα "αααα" βγαίνουν πολύ εύκολα» διαβάζοντάς το.

Και στις 21 Νοεμβρίου 2025 κυκλοφόρησε το τελευταίο του βιβλίο, το Timman's Studies. Τετρακόσιες πενήντα πέντε σελίδες με εκατόν ογδόντα έξι σπουδές του, από το 1971 ως το 2025, και ένα τελευταίο κεφάλαιο με τριάντα μία εντελώς καινούργιες. Δεν είναι μόνο οι σπουδές. Για κάθε μία ο Timman εξηγεί από πού ξεκίνησε, από το θέμα ενός διαγωνισμού, από μια βελτίωση παλιότερης δικής του σπουδής, από τη διόρθωση σπουδής άλλου συνθέτη ή από μια θέση που προέκυψε σε παρτίδα. Ο εκδότης το παρουσίασε ως το τρίτο μέρος μιας τριλογίας, μετά το Timman's Titans για τους παγκόσμιους πρωταθλητές και το Timman's Triumphs για τις καλύτερες παρτίδες του.

«Τους τελευταίους μήνες ασχολήθηκα πολύ εντατικά με ένα βιβλίο για τις δικές μου σπουδές φινάλε», έλεγε τον Οκτώβριο του 2025. «Πάνω από τετρακόσιες σελίδες. Είναι στο τυπογραφείο.»

Βραβεία και τίτλοι

Τα βραβεία ήρθαν σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Δεύτερο βραβείο στον διαγωνισμό Kaminer Memorial το 1987, πρώτο βραβείο μαζί με τον Jan van Reek στο Wola Gulowska το 1994,  συμμετοχή στο έβδομο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Σύνθεσης το 2004. Το 2011 πήρε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό Kozlowski Memorial του περιοδικού EG, με θέμα «μετάβαση σε φινάλε πιονιών». «Είχα ιδέες για αυτή τη σπουδή εδώ και πολύ καιρό, αλλά ήταν δύσκολο να βρω την καλύτερη, οικονομικότερη μορφή», έγραψε. Το 2014 πήρε δεύτερο βραβείο στον επετειακό διαγωνισμό του Problemist Ukrainy με μια σπουδή που τελειώνει με προαγωγή σε πύργο, 13.g8=R!, «η πρώτη μου πετυχημένη σπουδή με προαγωγή σε πύργο». Ανάμεσα στα δύο, ο κατάλογος της ARVES γεμίζει με διακρίσεις σε περιοδικά και διαγωνισμούς σε όλο τον κόσμο. Έκτο βραβείο στον διαγωνισμό για τα πενήντα χρόνια του John Nunn στο EG το 2005, δεύτερο βραβείο στο βρετανικό The Problemist το 2008, δεύτερο βραβείο στο NONA το 2010, τρίτο στον διαγωνισμό μνήμης Brieger του αμερικανικού StrateGems το 2014 και μια ειδική εύφημη μνεία στον διαγωνισμό για τα εβδομήντα πέντε χρόνια του Tata Steel το 2013.

Το 2019 έστειλε δύο σπουδές σε δύο διαγωνισμούς στη μνήμη Γεωργιανών συνθετών, με κριτή τον γκρανμαίτρ σύνθεσης David Gurgenidze. Και οι δύο βραβεύτηκαν. Για τη μία, πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό Kalandadze Memorial, ο Gurgenidze έγραψε ότι είναι «υπέροχο δείγμα τέχνης στο φινάλε. Από την πρώτη ως την τελευταία κίνηση η σπουδή αξιοποιεί και πραγματοποιεί πλήρως μία ολοκληρωμένη ιδέα». Ο λευκός θυσιάζει τρία πιόνια στη σειρά, 3.h3!, 4.c4! και 5.e4!, για να κλείσει στον μαύρο πύργο την τέταρτη και την πέμπτη οριζόντια και η σπουδή τελειώνει με ματ, 14.Rxh6#. Ο Timman σημείωσε ότι το τέλος το εμπνεύστηκε από μια παρτίδα Mamedyarov – Navara του 2019, όπου ο μαύρος θα μπορούσε να είχε κερδίσει στην εβδομηκοστή κίνηση.

Για τη δεύτερη, δεύτερο βραβείο στον διαγωνισμό Neidze Memorial, ο Gurgenidze έγραψε για «μια τρομερά συναρπαστική κλιμάκωση που καταλήγει σε υπέροχο φινάλε». Εκεί ο μαύρος δίνει διαδοχικά και τους δύο πύργους του και η σπουδή τελειώνει σε πατ. «Μου πήρε αρκετό καιρό να βρω την ελκυστική διπλή θυσία πύργου», σημείωσε ο Timman.

Στο δεύτερο μέρος αυτού του αφιερώματος θυμηθήκαμε μια φράση του Hein Donner για το φινάλε Timman – Velimirović του 1979, «η ιδιοφυΐα εκδηλώνεται πάντα στο τετραγωνικό εκατοστό». Σαράντα χρόνια αργότερα ο Timman είχε κάνει αυτό το τετραγωνικό εκατοστό επάγγελμα.

Ο τίτλος ήρθε αργά. Σύμφωνα με έναν σχολιαστή του Schaaksite, ο Timman δεν είχε στείλει ως τότε σπουδές στα Άλμπουμ της FIDE, από όπου μαζεύονται οι μονάδες για τους τίτλους σύνθεσης. Όταν το έκανε, πήρε τον τίτλο του FIDE Master σύνθεσης το 2022, στο συνέδριο της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Σκακιστικής Σύνθεσης στη Φουτζέιρα και τον τίτλο του διεθνούς μετρ σύνθεσης το 2025. Ένας αναγνώστης του ολλανδικού Schaaksite έγραψε μετά τον θάνατό του ότι «αξίζει μεταθανάτια τον τίτλο του γκρανμαίτρ».

Οι διαγωνισμοί των γενεθλίων

Κάθε πέντε χρόνια, από τα εξήντα του και μετά, τα γενέθλιά του γιορτάζονταν με έναν διαγωνισμό σπουδών.

Για τα εξήντα, το 2011, έκρινε ο ίδιος, ζητώντας τη γνώμη του γκρανμαίτρ Erwin l'Ami. Για τα εξήντα πέντε, το 2016–18, ο Böhm χάρισε το έπαθλο των δύο χιλιάδων ευρώ, σε δύο κατηγορίες, μία ελεύθερη για τιτλούχους πρακτικούς σκακιστές και μία με θέμα το ματ με αξιωματικό. Ήρθαν εκατόν οκτώ σπουδές από εξήντα έξι συνθέτες.

Για τα εβδομήντα, το 2021, τον διαγωνισμό οργάνωσε η ίδια η ολλανδική ομοσπονδία, με διευθυντή τον Harold van der Heijden, τον άνθρωπο που διατηρεί την πληρέστερη βάση σπουδών στον κόσμο και κριτή πάλι τον Timman. Έφτασαν ενενήντα πέντε σπουδές από εξήντα έξι συνθέτες σε είκοσι τέσσερις χώρες. Το προσωρινό αποτέλεσμα ανακοινώθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2021, ανήμερα των γενεθλίων του. Ο Böhm χάρισε δεκαπέντε αγαλματίδια βασιλιά, έργα της Margaret Wevers. Στην έκθεση κρίσης ο Timman έγραψε ότι ξεχώρισε και τη σπουδή ενός δεκαπεντάχρονου Ινδού, του Dommaraju Gukesh, που του είχε στείλει «μια καλά μελετημένη σπουδή». Τρία χρόνια αργότερα ο Gukesh έγινε παγκόσμιος πρωταθλητής. Το πρώτο βραβείο πήγε στον Michael Pasman, το δεύτερο στον Yuri Bazlov, το τρίτο στον Δανό Steffen Slumstrup Nielsen και το τέταρτο στον Νορβηγό Geir Sune Østmoe. Εκτός από τα πεντακόσια ευρώ της ομοσπονδίας, ο Jan Sprenger, που είχε την ιδέα του διαγωνισμού, έδωσε εκατό ευρώ για την καλύτερη σπουδή από ισχυρό πρακτικό σκακιστή.

Ένας συνθέτης στο X

Στις 11 Φεβρουαρίου 2023, στα εβδομήντα ένα του, ο άνθρωπος που δεν είχε κινητό τηλέφωνο άνοιξε λογαριασμό στο Twitter. Για τρία χρόνια δημοσίευε σπουδές, δικές του και άλλων και λίγες μέρες αργότερα τις λύσεις τους. «Ίσως λιγότερο γνωστό», έγραψε ένας αναγνώστης μετά τον θάνατό του, «ότι έβαζε κάθε εβδομάδα μια σπουδή στο Twitter. Μαργαριτάρια ομορφιάς.»

Έδινε και διαλέξεις. Στο Max Euwe Centrum του Άμστερνταμ, το κέντρο που φέρει το όνομα του δασκάλου της μητέρας του, το δεύτερο μέρος μετά το διάλειμμα ήταν πάντα αφιερωμένο σε σπουδές δικής του σύνθεσης. Κάθε Ιούλιο από το 2012 έπαιζε και έδινε διαλέξεις στο ανοιχτό τουρνουά Politiken Cup στο Helsingør της Δανίας.

Οι τελευταίες του αναρτήσεις ήταν μια σπουδή στις 13 Φεβρουαρίου 2026, με τη λιτή οδηγία «Ο λευκός παίζει και κερδίζει», μια φράση του Άγγλου γκρανμαίτρ Simon Williams την επομένη και, στις 17 Φεβρουαρίου, η λύση της σπουδής, που ήταν του Filip Bondarenko. Την επομένη πέθανε.

Άρνεμ

Το σπίτι στο Άρνεμ ήταν ένα ευρύχωρο διαμέρισμα εκατόν ογδόντα τετραγωνικών μέτρων στο κέντρο της πόλης. Εκεί ζούσε με τη Geertje και δύο γάτες. Στη σοφίτα φύλαγε περίπου δυόμισι χιλιάδες σκακιστικά βιβλία. «Έχω στο σπίτι μια ολόκληρη συλλογή από σκακιέρες», έλεγε στο NOS το 2025. «Γύρω στις τριάντα. Και πολύ παλιές. Σε πολλά διαφορετικά στυλ. Από τον δέκατο ένατο αιώνα. Σε βιτρίνες.»

Τον Οκτώβριο του 2021 τον επισκέφθηκε εκεί ο Bart Stam της λέσχης HWP του Haarlem. Ο Timman, θυμάται ένας άλλος φίλος, ήταν τότε πεπεισμένος ότι θα ζήσει πολλά χρόνια. Λίγο πριν είχε κάνει και το ντεμπούτο του ως σχολιαστής, στο πρωτάθλημα Ολλανδίας στο Tolhuistuin του Άμστερνταμ. Και σε μια συνέντευξη του 2023 στην Telegraph είπε κάτι που θα μπορούσε να είναι επιτάφιος για μια ολόκληρη εποχή. «Σήμερα δεν θα διάλεγα το σκάκι για επάγγελμα. Κάθονται όλη μέρα πίσω από υπολογιστές. Δεν είναι πια να γυρίζεις τον κόσμο και να περνάς ωραία, όπως έκανα εγώ. Ήταν μια ζωή χίπη, αλλά με σκοπό.»

Από τον Οκτώβριο του 2007 ως τον Μάιο του 2025, με εξαίρεση τα χρόνια της πανδημίας, έπαιζε για τη SV Wageningen στο ολλανδικό πρωτάθλημα συλλόγων. Στην πρώτη του παρτίδα για τη λέσχη έκανε ισοπαλία με τον Babak Tondivar και τα εξηκοστά του γενέθλια, τον Δεκέμβριο του 2011, τα γιόρτασε παίζοντας για εκείνη απέναντι στον Sander van Eijk. Το 2008, σε ένα τουρνουά της πόλης, κέρδισε ένα αγόρι που μόλις είχε έρθει στην Ολλανδία, τον Anish Giri. Τρία χρόνια αργότερα έπαιξαν έναν αγώνα γρήγορου σκακιού στο Λέιντεν, που έληξε 1–1.

Στο Λέιντεν είχε κερδίσει το 1967, δεκαπέντε ετών, το τουρνουά Noteboom. Τον Φεβρουάριο του 2020, πενήντα τρία χρόνια αργότερα, έπαιξε ξανά εκεί, σε μια εκδήλωση με παλιούς γνώριμους, τον Predrag Nikolić, τον Karpov και τον Hübner.

Τον Οκτώβριο του 2025 μπήκε στο Παγκόσμιο Σκακιστικό Hall of Fame, μαζί με την Pia Cramling και τον Vlastimil Hort, σε μια τελετή στην έναρξη του πρωταθλήματος των ΗΠΑ στο Σεντ Λούις. Τις παλαιότερες τιμές τις είχε πάρει στα σαράντα του. Το 1991 η ολλανδική ομοσπονδία τον ανακήρυξε επίτιμο μέλος και τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς του παρέδωσαν το δαχτυλίδι Euwe, από τα χέρια του προηγούμενου κατόχου του, του Hans Bouwmeester, του παλιού προπονητή του.

Το τελευταίο πρωτάθλημα

Τον Ιούλιο του 2024 ο Timman έκανε κάτι που κανείς δεν περίμενε. Στα εβδομήντα δύο του δήλωσε συμμετοχή στο πρωτάθλημα Ολλανδίας, στο γήπεδο Galgenwaard της Ουτρέχτης, πενήντα πέντε χρόνια μετά το ντεμπούτο του στο Leeuwarden το 1969. Ήταν ένα νοκ-άουτ δεκαέξι παικτών. Στον πρώτο γύρο έκανε δύο ισοπαλίες με τον Erwin l'Ami, τον άνθρωπο που είχε συμβουλευτεί για τον διαγωνισμό σπουδών στα εξήντα του και αποκλείστηκε στο μπαράζ. Ήταν οι τελευταίες του παρτίδες σε πρωτάθλημα Ολλανδίας.

Την επόμενη σεζόν έπαιξε ακόμη για το Wageningen. Η τελευταία παρτίδα της ζωής του ήταν τον Μάιο του 2025, απέναντι στον Jip Damen της Voorschoten και έληξε ισόπαλη.

Τον Οκτώβριο το ανακοίνωσε στην Algemeen Dagblad. «Την περασμένη σεζόν έπαιξα ακόμη στη λέσχη, αλλά τώρα αποφάσισα να σταματήσω. Είμαι σε μια ηλικία που βρίσκω το πρακτικό παιχνίδι απλώς βαρύ και σταμάτησα.» Και πρόσθεσε: «Το σκάκι είναι εθιστικό και είναι η μεγάλη μου αγάπη.» Στο NOS εξήγησε λίγο αργότερα ότι «η μακρά συγκέντρωση μειώνεται όσο μεγαλώνεις. Το σωματικό παιχνίδι έχει γίνει πολύ βαρύ». Και πρόσθεσε, σχεδόν απολογητικά: «Πολλοί συνομήλικοί μου σταμάτησαν εδώ και χρόνια.»

Στην ίδια συνέντευξη μίλησε για τον κόσμο που είχε αφήσει πίσω του. «Παλιά υπήρχαν πολλοί μποέμ. Σήμερα είναι σοβαροί άνθρωποι που ξέρουν να χειρίζονται καλά τον υπολογιστή. Η ζωντάνια των τουρνουά έχει χαθεί λίγο.» Και για το τι έκανε τώρα: «Αυτή την περίοδο γράφω ένα βιβλίο για τα νεανικά μου χρόνια.» Ήταν ένα βιβλίο για τα παιδικά του χρόνια στο Delft και έψαχνε ακόμη εκδότη.

Ο Hans Ree έγραψε τότε στη De Groene Amsterdammer ότι ο Timman «θα μείνει εθισμένος στο σκάκι, θα συνεχίσει ως την τελευταία του πνοή να γράφει βιβλία και άρθρα και να συνθέτει σπουδές φινάλε, αλλά σταματά το αγωνιστικό σκάκι».

Επτά μήνες

Κάποιοι στη λέσχη του Wageningen ήξεραν από το καλοκαίρι του 2025 ότι ο Timman ήταν άρρωστος. Εκείνος δεν ήθελε να γίνει ευρέως γνωστό. Ποια ήταν η αρρώστια δεν ανακοινώθηκε ποτέ.

Όταν το έμαθε, έκανε κάτι που ο ten Geuzendam του New in Chess δεν ξέχασε. «Μια συγκινητική στιγμή για μένα ήταν ότι ακόμη και στο νεκροκρέβατό του έγραψε μια εφεδρική στήλη για το επόμενο τεύχος, για να μην έχουμε πρόβλημα. Αυτή τη στήλη την έγραψε όταν έμαθε τα νέα για την αρρώστια του, πριν από επτά μήνες. Μου είπε "Έτσι θα έχεις τουλάχιστον κάτι, αν χάσω καμία". Η επιτομή της εργατικότητας και του αισθήματος καθήκοντος του.»

Τον Νοέμβριο του 2025 ηχογράφησε στο σπίτι του στο Άρνεμ την τελευταία του επίσημη συνέντευξη, για το podcast του New in Chess, μία εβδομάδα πριν το Timman's Studies πάει στο τυπογραφείο. Στα τέλη Ιανουαρίου του 2026 ο Bert Torn και ο Rijk Timmer του Wageningen τον επισκέφθηκαν. «Δεν είχε χάσει τίποτα από την οξύτητά του και δεν φανταστήκαμε τότε ότι το τέλος θα ερχόταν τόσο γρήγορα.»

Την Τετάρτη 18 Φεβρουαρίου 2026, ανήμερα των εκατοστών γενεθλίων της λέσχης του Wageningen, ο Jan Timman πέθανε στον ύπνο του, στο σπίτι του στο Άρνεμ. Ήταν εβδομήντα τεσσάρων ετών. Κατά τον ten Geuzendam είχε γράψει τις τελευταίες γραμμές του χειρογράφου του δώδεκα ώρες νωρίτερα.

Ο αποχαιρετισμός

Η ολλανδική ομοσπονδία ανακοίνωσε τον θάνατο το πρωί της Πέμπτης 19 Φεβρουαρίου και άνοιξε βιβλίο συλλυπητηρίων. «Ο Jan Timman ήταν ένας από τους μεγαλύτερους Ολλανδούς σκακιστές όλων των εποχών. Τα τελευταία χρόνια αφοσιώθηκε όλο και περισσότερο στη σύνθεση σπουδών φινάλε. Και σε αυτό το πεδίο διέπρεψε.» Στο NOS ο ten Geuzendam είπε ότι «ο Timman ήταν πολύ μεγάλος. Διεθνώς μια τεράστια προσωπικότητα». Την επομένη πρόσθεσε μια σύγκριση που στην Ολλανδία δεν γίνεται εύκολα, με «την εμβληματική θέση που έχει ο Johan Cruijff στο ολλανδικό ποδόσφαιρο». Την ίδια σύγκριση έκανε και ο Άγγλος Michael Salter. «Το ολλανδικό ποδόσφαιρο είχε τον Johan Cruyff, το ολλανδικό σκάκι είχε τον Jan Timman.»

Η FIDE έγραψε ότι ήταν «ο ισχυρότερος μη Σοβιετικός παίκτης της γενιάς του» και «διακεκριμένος συνθέτης σπουδών φινάλε, ένας από τους ισχυρότερους πρακτικούς παίκτες που διέπρεψαν στις σκακιστικές συνθέσεις». Ο Peter Wells τον αποχαιρέτησε ως «έναν από τους πολύ λίγους παίκτες της Δύσης που αμφισβήτησαν τη σοβιετική κυριαρχία για αρκετές δεκαετίες, εξαιρετικό συγγραφέα και σπουδαίο συνθέτη σπουδών». Η Judit Polgar θυμήθηκε μια συνέντευξη που της είχε πάρει τριάντα χρόνια νωρίτερα για μια ολλανδική τηλεοπτική σειρά και την παρτίδα της με τον Uhlmann που ανέλυσαν μαζί. Η Αμερικανική Σκακιστική Ομοσπονδία έγραψε ότι ήταν «ίσως ο ισχυρότερος δυτικός παίκτης της εποχής μετά τον Fischer». Ο Frederic Friedel της ChessBase έγραψε για έναν καλό φίλο σαράντα χρόνων, που του έδινε πάντα «σπινθηροβόλες ιδέες για σπουδές και προβλήματα, το χόμπι μου». Και ο δημοφιλής σκακιστικός σχολιαστής του YouTube, ο agadmator, έγραψε απλώς: «RIP Jan Timman: The Best of the West (1951–2026)». Στο Λέιντεν, όπου είχε κερδίσει το τουρνουά Noteboom δεκαπέντε ετών, η τελετή έναρξης του τουρνουά του 2026 άρχισε με ενός λεπτού σιγή.

Ο ten Geuzendam έγραψε στο New in Chess για τον φίλο του. «Το να είσαι με τον Jan ήταν πάντα μια παρηγορητική στιγμή έξω από τον χρόνο. Εκείνα τα παιχνιδιάρικα χαμόγελά του, οι χειρονομίες, η κυρίαρχη ηρεμία.» Στο NOS είπε κάτι που θα ταίριαζε σε όλα τα μέρη αυτού του αφιερώματος. «Ήταν γνωστός ως μποέμ, ως ξέγνοιαστος. Σε αυτό πολλοί άνθρωποι γελάστηκαν. Δεν ήταν. Σπάνια έχω γνωρίσει κάποιον τόσο αφοσιωμένο και τόσο εργατικό.»

Ο Max Pam, που είχε περιγράψει την παρέα του στο Hoogovens του 1971, τον θυμήθηκε ως «πολύ επιθετικό, αισιόδοξο, ίσως υπερβολικά αισιόδοξο». «Αν είχε λίγο περισσότερη αίσθηση της πραγματικότητας, ίσως να είχε γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής. Ήταν πραγματικός ρομαντικός, που έψαχνε ο ίδιος ενδιαφέρουσες συνέχειες και ανοίγματα.» Και ο Bert Torn της λέσχης του Wageningen έγραψε το πιο απλό. «Αποχαιρετούμε έναν μοναδικό άνθρωπο με εξαιρετικό ταλέντο, που ποτέ δεν το επιδείκνυε. Γι' αυτόν το να είναι ξεχωριστός ήταν απλώς κάτι συνηθισμένο.»

Στις 7 Μαρτίου, πριν από τον γύρο του ολλανδικού πρωταθλήματος συλλόγων, κρατήθηκε ενός λεπτού σιγή. Το τεύχος 2026#2 του New in Chess δημοσίευσε αφιερώματα του ten Geuzendam, του Erwin l'Ami, του Jacob Aagaard, του Jon Speelman και του Helgi Ólafsson, και μαζί την τελευταία, εφεδρική στήλη του Timman. Ο Ree έγραψε ότι διαβάζεται εκ των υστέρων ως ένας συγκρατημένος στοχασμός. Ήταν αφιερωμένη στην παρακμή του ρωσικού σκακιού.

Ό,τι μένει

Η ολλανδική ομοσπονδία δημιούργησε ένα νέο τρόπαιο, την «Ασπίδα Jan Timman», στα πρότυπα της Ασπίδας Johan Cruijff του ποδοσφαίρου, με ένα τουρνουά γρήγορου σκακιού ανάμεσα στις τρεις πρώτες ομάδες της ολλανδικής λίγκας και στον κυπελλούχο. Η πρώτη διοργάνωση ορίστηκε για τις 13 Σεπτεμβρίου 2026 στο Apeldoorn. Η Geertje Timman και ο Hans Böhm δεν μπορούσαν να παραστούν, έγραφε η ανακοίνωση, «αλλά στηρίζουν ολόψυχα την εκδήλωση».

Και η ARVES προκήρυξε έναν διαγωνισμό σπουδών στη μνήμη του, με ελεύθερο θέμα και χρηματικά έπαθλα γύρω στα χίλια πεντακόσια ευρώ από το ταμείο του Hans Böhm. Το προσωρινό αποτέλεσμα αναμένεται στις αρχές του 2027. Ο φίλος με τον οποίο προτιμούσε κάποτε να κοιμάται σε ένα βανάκι Volkswagen αντί για ξενοδοχείο πληρώνει, μισό αιώνα αργότερα, για να συνεχίσουν οι άλλοι να συνθέτουν σπουδές στο όνομά του.

Σε μια από τις σπουδές του, που τη συνέθεσε το 1999 και τη διόρθωσε το 2011, όλη η λύση περνάει από μια κίνηση en passant. Ο λευκός θυσιάζει πύργο με 2.Ra2+!!, παίρνει πίσω τη βασίλισσα με πιρούνι ίππου και μετά ακολουθεί ένας χορός των δύο αξιωματικών στις διαγωνίους. Εκεί ο λευκός δίνει τον αξιωματικό του με 8.Bh2!!, ώστε ο μαύρος αξιωματικός να κλειστεί στο h2, και σπρώχνει 9.g4. Αν ο μαύρος πάρει en passant με 9...fxg3, το 10.Kg2! φυλακίζει οριστικά τον αξιωματικό του και τα λευκά πιόνια προχωρούν ανενόχλητα. Ο Timman έγραψε δίπλα της: «Πρόσφατα διάβασα για κάποιον που ήθελε να καταργήσει τον κανόνα του en passant. Το σκάκι θα έχανε πολύ από την ομορφιά του σε αυτή την περίπτωση.»

Οι σπουδές του τέταρτου μέρους

Πέντε σπουδές του Jan Timman, όπως τις δημοσίευσαν η ChessBase για τα εβδομήντα του και το chess.com στη νεκρολογία του, με τη λύση στην κύρια γραμμή. Η «αριστοκρατική» σπουδή του 1983, που ο ίδιος θεωρούσε την πρώτη του πετυχημένη, το πρώτο βραβείο του διαγωνισμού Kozlowski το 2011, η σπουδή με την προαγωγή σε πύργο του 2014, το πρώτο βραβείο του διαγωνισμού Kalandadze το 2019 και ο διπλός ελιγμός Prokeš που έγραψε μαζί με τον Tim Krabbé.

Αποδόσεις εικόνων

• Jan Timman laat een studie zien, Max Euwe Centrum, 29 Απριλίου 2023, CC BY-SA 4.0 · Commons
• TimmanNikolicKarpovHubner2020Leiden, Vysotsky, 29 Φεβρουαρίου 2020, CC BY-SA 4.0 · Commons
• Euwering naar Timman (1991), Max Euwe Centrum, 13 Δεκεμβρίου 1991, CC BY-SA 4.0 · Commons.jpg)
• Timman2025, Vysotsky, 10 Μαΐου 2025, CC BY-SA 4.0 · Commons

Πηγές

• Peter Doggers, νεκρολογία στο chess.com, 19 Φεβρουαρίου 2026, με τη σπουδή Timman – Krabbé και τα σχόλια του Timman από το 100 Endgame Studies You Must Know
• ChessBase, «Timman-70 Composition Tourney», 4 Ιουνίου 2021, με τις σπουδές και τα σχόλια του Timman (PGN)
• ARVES, σπουδές του Jan Timman, Timman-70 JT, αποτελέσματα και ημερολόγιο διαγωνισμών
• WFCC, αποφάσεις του 64ου και του 67ου συνεδρίου
• New in Chess, Timman's Studies, 100 Endgame Studies You Must Know, NIC Podcast #82 και In memoriam
• Forward Chess, κριτικές του The Art of the Endgame και της αναθεωρημένης έκδοσης
• Alexey Root, «GM Jan Timman's last book», SparkChess
• Genna Sosonko, The Essential Sosonko (New in Chess), κεφάλαιο για τον Smyslov
• NOS, «Timman (74) zag schaken veranderen», 29 Δεκεμβρίου 2025, «Nederlandse schaakgrootmeester Jan Timman (74) overleden» και «Grootmeester Timman was schaakromanticus», Φεβρουάριος 2026
• KNSB, «Jan Timman (1951–2026) overleden», «Extra achtergrond» και «1 minuut stilte»
• Schaken.nl, Jan Timman Schaal
• FIDE, «Jan Timman (1951–2026)»
• SV Wageningen, «Jan Timman: gewoon bijzonder, bijzonder gewoon» και «Jan Timman 70 jaar»
• Schaaksite, «Jan Timman gestopt met zelf schaken», 29 Οκτωβρίου 2025, και «Jan Timman overleden», 19 Φεβρουαρίου 2026, με τα σχόλια αναγνωστών
• Bart Stam, «Herinneringen aan Jan Timman», HWP Haarlem
• ChessBase, «Remembering Jan Timman: New in Chess 2026#2»
• The Spectator Australia, «Remembering Jan Timman», Φεβρουάριος 2026
• World Chess Hall of Fame, 2025
• LSG Leiden, «In memoriam Timman»
• Hans Ree, «Het geluk van Jan Timman» και «Een nagelaten beschouwing van Jan Timman», De Groene Amsterdammer

Διαφωνίες πηγών.

• Ο αριθμός των σπουδών στο Timman's Studies. Η σελίδα του podcast του New in Chess γράφει 186 σπουδές σε 455 σελίδες. Η σελίδα του βιβλίου γράφει 160. Κρατήθηκε ο πρώτος αριθμός, που συνοδεύεται από περισσότερες λεπτομέρειες.
• Ο αριθμός των σπουδών του Timman συνολικά. Η ARVES γράφει «πάνω από 500». Ο αριθμός 542 που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του προέρχεται από σχόλιο αναγνώστη και δεν χρησιμοποιήθηκε.
• Οι συμμετοχές στο Timman-70. Ο Harold van der Heijden γράφει 95, ο Timman στην έκθεσή του 91. Κρατήθηκε ο αριθμός του διευθυντή του διαγωνισμού.
• Η τελευταία παρτίδα. Το TWIC γράφει ότι τελευταίες του παρτίδες ήταν εκείνες του πρωταθλήματος του 2024. Η λέσχη του Wageningen και το Schaaksite αναφέρουν παρτίδα πρωταθλήματος συλλόγων τον Μάιο του 2025, που είναι πιο συγκεκριμένο.
• Η «ειδική» φωτογραφία του 2025. Η φωτογραφία του Commons είναι της 10ης Μαΐου 2025 στο Voorschoten και δείχνει τον Timman στην πρώτη σκακιέρα. Η τελευταία του παρτίδα έγινε τον ίδιο μήνα απέναντι σε παίκτη της Voorschoten, αλλά δεν επιβεβαιώθηκε ότι είναι η ίδια παρτίδα. Η λεζάντα δεν το ισχυρίζεται.
• Ο τίτλος σύνθεσης. Το New in Chess γράφει μόνο για τον τίτλο του FIDE Master του 2022. Οι αποφάσεις της Παγκόσμιας Ομοσπονδίας Σκακιστικής Σύνθεσης δείχνουν ότι το 2025 έγινε και διεθνής μετρ σύνθεσης. Τίτλο γκρανμαίτρ σύνθεσης δεν πήρε.