Jan Timman, Μέρος II: Ο καλύτερος της Δύσης

Τέσσερις κύκλοι του παγκόσμιου πρωταθλήματος, 1978–1993

Μισός βαθμός στο Ρίο

Το πρώτο μέρος αυτού του αφιερώματος έκλεισε με μια πρόβλεψη. Τον Ιανουάριο του 1978 ο ποιητής C. Buddingh' έγραφε στο ημερολόγιό του ότι ο Jan Timman ήταν υπερβολικά ευγενικός για να γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής, γιατί για κάτι τέτοιο χρειαζόταν ένα ανδροειδές συνδεδεμένο με υπολογιστή. Τα δεκαπέντε χρόνια που ακολούθησαν έδειξαν ότι ο Buddingh' είχε δίκιο για το αποτέλεσμα και άδικο για τον λόγο. Ο Timman έφτασε δύο φορές στον τελικό των υποψηφίων και έπαιξε ματς για τον τίτλο της FIDE. Δεν τον εμπόδισε η ευγένειά του. Τον εμπόδισαν κυρίως δύο άνθρωποι.

Όλα άρχισαν με τα χρήματα. Η «Επιτροπή Timman» που είχε στήσει ο Max Euwe το 1978 μάζεψε από χορηγούς σχεδόν εκατό χιλιάδες φιορίνια. Τα περισσότερα πήγαν σε έναν βοηθό, τον Σουηδό Ulf Andersson, φίλο του από πολλά τουρνουά. Ένα μέρος τους χρηματοδότησε και κάτι πιο ασυνήθιστο. Το καλοκαίρι του 1979 ο Timman έπαιξε στην Ολλανδία ένα μυστικό προπονητικό ματς οκτώ παρτίδων με τον Lev Polugaevsky και τον κέρδισε με δύο νίκες, μία ήττα και πέντε ισοπαλίες. Τον περιέγραψε αργότερα σε δεκαοκτώ σελίδες του Schaakbulletin.

Η αλλαγή φαινόταν και αλλού. Η Nieuwsblad van het Noorden του Groningen έγραφε τον Σεπτέμβριο του 1979 ότι ο Timman ήταν για χρόνια γνωστός ως γλεντζές, που μαζί με τον φίλο του Hans Böhm προτιμούσε να κοιμάται σε ένα βανάκι Volkswagen παρά στο κρεβάτι του ξενοδοχείου. «Σήμερα πια ο Timman δεν έρχεται στη σκακιέρα ζαλισμένος, όπως συνέβαινε κάποτε.» Η ίδια εφημερίδα θύμιζε μια φράση του από το 1974. «Η μαχητικότητα είναι για μένα πολύ σημαντική. Όχι, δεν θέλω να το πω φιλοδοξία. Θέλω από μια χαμένη παρτίδα να κάνω ισοπαλία και από μια ισόπαλη θέση νίκη.»

Λίγους μήνες νωρίτερα είχε παίξει στο μεγάλο τουρνουά του Μόντρεαλ, διπλό πουλ δέκα παικτών που το κέρδισαν μαζί ο Anatoly Karpov και ο Mikhail Tal. Ο Timman βγήκε πέμπτος με 8½ στα 18 και έχασε και τις δύο παρτίδες του από τον Karpov. Ήταν ήδη μέσα στους πέντε καλύτερους του κόσμου στη λίστα του Ιανουαρίου 1979, με 2625.

Το ιντερζόναλ του Ρίο ντε Τζανέιρο, το 1979, ήταν η πρώτη του πραγματική απόπειρα για να περάσει στα ματς διεκδικητών. Σε δεκαεπτά γύρους έχασε μόνο μία παρτίδα αλλά έκανε πολλές ισοπαλίες και τερμάτισε τέταρτος με 11. Ο Lajos Portisch, ο Petrosian και ο Robert Hübner πέρασαν με 11½. Του έλειψε μισός βαθμός.

Κι όμως, από εκείνο το τουρνουά οι Ολλανδοί θυμούνται μια παρτίδα που δεν έκρινε τίποτα τελικά. Στον όγδοο γύρο ο Dragoljub Velimirović έπαιξε την άμυνα Tarrasch και ο Timman έφτασε σε ένα φινάλε πύργου με πιόνι εναντίον αξιωματικού με πιόνι, που διακόπηκε και ξαναπαίχτηκε αρκετές φορές και τελείωσε στην 103η κίνηση. Στις αναλύσεις των διακοπών ο Andersson βρήκε συντομότερο δρόμο προς τη νίκη από εκείνον που έδινε το κλασικό εγχειρίδιο φινάλε του Chéron.

Στο Άμστερνταμ ο Hein Donner αφιέρωσε στο φινάλε πέντε θρυλικά άρθρα στη de Volkskrant. Οι αναγνώστες τηλεφωνούσαν στην εφημερίδα με «κερδισμένες» βαριάντες, πενήντα κλήσεις τη μέρα σύμφωνα με τον Donner. Ο πιο αξιομνημόνευτος ήταν ένας κύριος από το Aalsmeer που είχε ξεχάσει ότι το πιόνι μπορεί να προχωρήσει δύο τετράγωνα από την αρχική του θέση, «όχι μόνο στο άνοιγμα, αλλά και αργότερα! Σε όλη την παρτίδα, στην πραγματικότητα!». Σε ένα από εκείνα τα άρθρα ο Donner έγραψε ότι «η ιδιοφυΐα εκδηλώνεται πάντα στο τετραγωνικό εκατοστό». Και για το τουρνουά συνολικά ότι «το ότι δεν τα κατάφερε δεν είχε τελικά σημασία. Η Ολλανδία είχε ζήσει μια εβδομάδα σκακιστικού πυρετού που δεν είχαμε δει εδώ και δεκαετίες.»

Δεύτερος στον κόσμο

Ακολούθησαν τρία πολύ δυνατά χρόνια. Το 1980 βγήκε δεύτερος στο τουρνουά της IBM και ξανακέρδισε το πρωτάθλημα Ολλανδίας. Στο Μπουένος Άιρες εκείνη τη χρονιά κέρδισε ξανά τον Karpov, αυτή τη φορά με τα μαύρα. Το 1981 μοιράστηκε την πρώτη θέση στο Wijk aan Zee με τον Genna Sosonko, με 8 στα 12, κέρδισε το πρωτάθλημα για έκτη φορά, πήρε την πρώτη θέση στο Las Palmas με δύο βαθμούς μπροστά από τον Larsen και κέρδισε το τουρνουά της IBM στο Άμστερνταμ μπροστά από τον Karpov και τον Portisch. Ήταν η τελευταία φορά που έγινε εκείνο το τουρνουά. Η New York Times τον αποκαλούσε πια «ο φονιάς των γιγάντων».

Στις 26 Νοεμβρίου 1981 πέθανε ο Euwe. Έξι εβδομάδες αργότερα, στη λίστα της FIDE του Ιανουαρίου 1982, ο Timman ήταν δεύτερος στον κόσμο με 2655, πίσω μόνο από τον Karpov με 2720 και μπροστά από τον Viktor Korchnoi και από έναν δεκαοχτάχρονο που λεγόταν Garry Kasparov.

Τον επόμενο μήνα πήγε στην Mar del Plata και έπαιξε το καλύτερο τουρνουά της καριέρας του. Έχασε στον πρώτο γύρο από τον Larsen και αργότερα από τον Garcia Palermo, αλλά ανάμεσα κέρδισε οκτώ παρτίδες στη σειρά, δύο από αυτές με τα μαύρα απέναντι στον Karpov και τον Portisch. Τελείωσε πρώτος με 9½ στα 13, ενάμιση βαθμό μπροστά από τον Portisch και δύο μπροστά από τον Karpov. Ο Karpov είχε επιλέξει με τα λευκά την επίθεση Keres με 6.g4 και ο Timman απάντησε αμέσως με 6...h6. Τη νίκη εκείνη τη θεωρούσε αργότερα ίσως την καλύτερη παρτίδα που έπαιξε ποτέ και θυμόταν πώς τελείωσε. «Η παρτίδα διακόπηκε κάποια στιγμή. Ο Karpov είχε σαφώς χαμένη θέση και απλώς έπρεπε να εγκαταλείψει. Αλλά το πάλευε ακόμη, γιατί συνήθως κέρδιζε αυτός τα τουρνουά. Κι εκείνο το τουρνουά θα το κέρδιζα εγώ. Και κάποια στιγμή ήρθε η γυναίκα του και μου είπε "Μπορώ να σας συγχαρώ;". Έβαλε δηλαδή τη γυναίκα του να με συγχαρεί.»

Las Palmas 1982

Και μετά ήρθε το 2ο ιντερζόναλ.

Τον Ιούλιο του 1982, στο Las Palmas, ο δεύτερος σκακιστής του κόσμου διεκδικούσε μία από τις δύο θέσεις που οδηγούσαν στους υποψηφίους. Τερμάτισε έκτος με 6½ στα 13, ποτέ κοντά στην πρόκριση. Πέρασαν ο Ribli με 9 και ο εξήντα ενός ετών Smyslov με 8½. Μπροστά από τον Timman τερμάτισαν ακόμη ο Šuba, ο Tukmakov και ο Petrosian. Ο ίδιος ο Timman το χαρακτήρισε «πικρή απογοήτευση». Η NRC Handelsblad έγραψε αργότερα ότι η επιτροπή που τον στήριζε από το 1978 τον συνόδευσε «ως την πτώση του στο Las Palmas».

Στις Ολυμπιάδες έπαιζε πια πάντα πρώτη σκακιέρα. Στο Μπουένος Άιρες το 1978 έκανε 10 στα 14, στη Μάλτα το 1980 και στη Λουκέρνη το 1982 από 8 στα 13. Στη Λουκέρνη τον κέρδισε ένας πρώην Σοβιετικός που ζούσε στο Μόντρεαλ, ο Igor Ivanov, που στην ίδια Ολυμπιάδα κέρδισε και τον Tony Miles. Ο Timman και ο Miles, σημειώνει ο Sosonko, θεωρούνταν τότε οι καλύτεροι γκρανμαίτρ της Δύσης.

Η πτώση φάνηκε και στη λίστα. Ως το 1985 ο Timman είχε πέσει στη δέκατη πέμπτη θέση της παγκόσμιας κατάταξης. Κέρδιζε ακόμη τουρνουά, το Σαράγεβο το 1984 μαζί με τον Korchnoi, το Bugojno την ίδια χρονιά και το τουρνουά της OHRA στο Άμστερνταμ.

Στην Ολυμπιάδα της Θεσσαλονίκης, το 1984, έπαιξε πάλι πρώτη σκακιέρα της Ολλανδίας και έκανε 7½ στα 13. Στον αγώνα με τη Γαλλία κάθισε απέναντι στον Spassky. Στον τέταρτο γύρο τον κέρδισε ο Beliavsky, στην καλύτερη Ολυμπιάδα της ζωής του.

Η νίκη στην OHRA είχε μια πικρή πλευρά. Στον τελευταίο γύρο της OHRA ο αντίπαλός του ήταν ο Böhm, ο αχώριστος φίλος των χρόνων του βαν Volkswagen. Ο Böhm χρειαζόταν ισοπαλία για την τελευταία του νόρμα γκρανμαίτρ. Ο Timman, με τα μαύρα, κέρδισε. Ο Böhm δεν έγινε ποτέ γκρανμαίτρ και έμειναν φίλοι ως το τέλος.

Taxco και Montpellier

Το 1985 ήταν η χρονιά της επιστροφής. Τον Ιανουάριο κέρδισε μόνος του το Wijk aan Zee με 9 στα 13, πρώτη καθαρή ολλανδική νίκη στο τουρνουά μετά τον Donner το 1963. Κέρδισε εκεί παρτίδες όπου φαινομενικά δεν υπήρχε τίποτα στη θέση, όπως τη μεθοδική νίκη με πύργους και ίππους επί του Beliavsky. Τον Ιούνιο πήγε στο ιντερζόναλ του Taxco στο Μεξικό και το διέλυσε. Εννέα νίκες, έξι ισοπαλίες, καμία ήττα, 12 στα 15, ενάμιση βαθμό μπροστά από τον Nogueiras και δύο μπροστά από τον Tal. Μία από τις νίκες ήταν χωρίς αγώνα, γιατί ο Balashov αποσύρθηκε μετά τον ενδέκατο γύρο. Στη λίστα του Ιουλίου ήταν τρίτος στον κόσμο πίσω από τον Karpov και τον Kasparov.

Εκείνη την εποχή κόλλησε πάνω του και το προσωνύμιο που θα τον συνόδευε ως τον θάνατό του, «ο καλύτερος της Δύσης». 

Το τουρνουά υποψηφίων του Montpellier, τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1985, είχε δεκαέξι παίκτες και τέσσερις θέσεις πρόκρισης για τα ματς διεκδικητών. Ο Timman τερμάτισε ισόβαθμος στην τέταρτη θέση με τον Tal, μισό βαθμό πίσω από τον Artur Yusupov, τον Vaganian και τον Andrei Sokolov. Έπαιξαν μπαράζ έξι παρτίδων. Ο Timman κέρδισε τη δεύτερη, ο Tal την πέμπτη, οι υπόλοιπες έληξαν ισόπαλες και το μπαράζ τελείωσε 3–3. Ο Timman πέρασε επειδή είχε περισσότερες νίκες στο τουρνουά, τέσσερις απέναντι σε τρεις. «Δεν ήταν πια ο Tal που έξι χρόνια νωρίτερα είχε κερδίσει μαζί με τον Karpov το απίστευτα δυνατό τουρνουά του Μόντρεαλ», θυμόταν αργότερα. «Μπορούσε ακόμη να παίξει μια παρτίδα υπέροχα, αλλά είχε και αποτυχίες.»

Ανάμεσα στο Montpellier και στο πρώτο ματς μεσολάβησε κάτι που για πολλούς Ολλανδούς ήταν σημαντικότερο. Σχεδόν κάθε χρόνο η ραδιοτηλεόραση KRO χρηματοδοτούσε έναν αγώνα του Timman με κάποιον από την κορυφή του κόσμου. Αντίπαλοι ήταν ο Portisch το 1984, ο Kasparov το 1985 και αργότερα ο Nigel Short το 1989, ο Yasser Seirawan το 1990 και ο Vasyl Ivanchuk το 1991. Τον Δεκέμβριο του 1985 ο Kasparov ήταν πρωταθλητής του κόσμου εδώ και πέντε εβδομάδες. Κέρδισε τις δύο πρώτες παρτίδες. Στην τρίτη όμως, στις 17 Δεκεμβρίου στο στούντιο της KRO στο Hilversum, ο Timman τον κέρδισε σε σαράντα μία κινήσεις, σε μια Ισπανική. Ήταν η πρώτη ήττα του Kasparov ως παγκόσμιου πρωταθλητή. Οι δύο επόμενες παρτίδες έληξαν ισόπαλες, ο Kasparov κέρδισε την έκτη και το ματς με 4–2.

Ο Timman έπαιξε πάνω από εκατό φορές με τον Karpov και δεκάδες με τον Kasparov και μπορούσε να τους περιγράψει. «Ο Karpov ήταν πάντα πολύ ήσυχος αντίπαλος. Σχεδόν ακίνητος, ας πούμε. Μάλλον δεν είχε και πολλά συναισθήματα. Ο Kasparov ήταν το εντελώς αντίθετο. Ήταν σαν ανοιχτό βιβλίο.»

Το ματς με τον Yusupov έγινε στο Tilburg τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 1986. Ο Timman έχασε βαριά, 3–6. Μετά το Taxco, το Montpellier, το μπαράζ και τον Kasparov, ήταν μάλλον εξαντλημένος.

Ο δρόμος προς την Κουάλα Λουμπούρ

Ο επόμενος κύκλος ήταν ο καλύτερός του. Ως συμμετέχων στους αγώνες του προηγούμενου κύκλου δεν χρειάστηκε να παίξει ιντερζόναλ και στο μεσοδιάστημα κέρδισε το Tilburg και το Euwe Memorial το 1987, το δεύτερο μαζί με τον Karpov. Στο Tilburg, διπλό γύρο οκτώ παικτών, έκανε 8½ στα 14 και τερμάτισε μισό βαθμό μπροστά από τον Nikolić και τον Hübner και έναν ολόκληρο από τον Korchnoi. Την ίδια χρονιά πήρε και τον όγδοο τίτλο του πρωταθλητή Ολλανδίας.

Οι τέσσερις του Euwe Memorial του 1988. Από αριστερά Anatoly Karpov, Jan Timman, Ljubomir Ljubojević και Nigel Short.

Στον πρώτο γύρο, στο Saint John του Καναδά τον Ιανουάριο του 1988, έπαιξε το ματς με τον Valery Salov. Πέντε ισοπαλίες και νίκη στην έκτη παρτίδα, 3½–2½. Λίγες εβδομάδες αργότερα κέρδισε και το Linares. Στα προημιτελικά, στην Αμβέρσα τον Ιανουάριο του 1989, ήρθε ο Portisch. Ο Ούγγρος προηγήθηκε με νίκη στην τρίτη παρτίδα και ο Timman χρειαζόταν δύο νίκες στις τρεις τελευταίες. Τις πήρε στην πέμπτη, με τα μαύρα, και στην έκτη, με τα λευκά σε μια Σικελική. Στα ημιτελικά, στο Λονδίνο τον Οκτώβριο του 1989, αντίπαλος ήταν ο Jonathan Speelman. Ο Timman κέρδισε τη δεύτερη παρτίδα με τα μαύρα και ακολούθησαν τέσσερις ισοπαλίες, η μία από αυτές ύστερα από εκατόν δεκαέξι κινήσεις. Ο Speelman κέρδισε την έβδομη παρτίδα και ισοφάρισε, αλλά ο Timman κέρδισε την όγδοη και τελευταία, 4½–3½.

Εκείνα τα δύο χρόνια η Ένωση Γκρανμαίτρ οργάνωσε μια σειρά μεγάλων τουρνουά, το Παγκόσμιο Κύπελλο. Ο Timman δεν έπαιξε ιδιαίτερα καλά σε αυτήν, αλλά σε ένα από εκείνα τα τουρνουά, στο Ρέικιαβικ το 1988, είδε το τέλος ενός ήρωα των νεανικών του χρόνων. Ο Tal είχε ξεκινήσει πρώτος και μετά άρχισε να κάνει σύντομες ισοπαλίες. «Μόλις τελείωνε ειρηνικά την παρτίδα του, πήγαινε κατευθείαν στην αίθουσα των παικτών, όπου υπήρχε μπαρ», θυμόταν ο Timman. «Συνήθως παράγγελνε ένα ουίσκι, μετά άλλο ένα. Μια φορά καθόμουν δίπλα του και είδα ότι το πρόσωπό του είχε χλωμιάσει και ότι είχε χαθεί. Αυτό κράτησε είκοσι δευτερόλεπτα περίπου και μετά αποκοιμήθηκε βαθιά. Δεν ξύπνησε ούτε στο ταξί ούτε στο ξενοδοχείο, όταν τον κουβάλησαν στο δωμάτιό του.»

Την ίδια χρονιά ο Timman έβγαλε το Het smalle pad, «το στενό μονοπάτι», το βιβλίο για τις εμπειρίες του με το παγκόσμιο πρωτάθλημα. Τον τίτλο τον είχε πάρει από ένα κείμενο του Donner για τη ζωή του σκακιστή, που μιλά για «το στενό μονοπάτι, όπου φυτρώνει άφθονο μόνο το πικρό χόρτο της απογοήτευσης και όπου δεν βρίσκεις καμία χαρά, μόνο το μυστικό και μοναχικό βάρος της στέρησης. Ω, πόσο κοπιαστικό είναι το μονοπάτι του σκακιστή πάνω στη γη!». Στις 27 Νοεμβρίου 1988 ο Donner πέθανε. Λίγο νωρίτερα, πριν από το Ρέικιαβικ, ο Timman είχε δει τον θάνατό του σε όνειρο, όπως έγραψε ένα χρόνο αργότερα στο De Gids.

Η εξαίρεση ήταν το Ρότερνταμ τον Ιούνιο του 1989. Ο Timman κέρδισε το τουρνουά μπροστά από τον Karpov, που έχασε εκεί τρεις παρτίδες στη σειρά για πρώτη φορά στη ζωή του. Την ίδια χρονιά κέρδισε και το Euwe Memorial. Στη λίστα του Ιανουαρίου 1990 ο Timman έφτασε τα 2680, την υψηλότερη βαθμολογία της καριέρας του, τρίτος πίσω από τον Kasparov και τον Karpov.

Ο τελικός των υποψηφίων έγινε στην Κουάλα Λουμπούρ τον Μάρτιο του 1990. Το Der Spiegel έστειλε ανταποκριτή και έγραψε ότι στην Ολλανδία ο Timman ήταν «σταρ, όπως στη Γερμανία μόνο οι τενίστες και οι ποδοσφαιριστές». Είχε μαζί του τρεις βοηθούς που δούλευαν μαζί του χρόνια, τον Vlastimil Hort, τον Gyula Sax και τον Andersson. Η γερμανική εταιρεία σκακιστικών υπολογιστών Hegener + Glaser είχε υποσχεθεί ένα εκατομμύριο ελβετικά φράγκα σε δυτικοευρωπαίο διεκδικητή. Ο διευθυντής της είπε στο Spiegel ότι τα χρήματα ήταν «απολύτως σίγουρα» αν ο Timman κέρδιζε και έπαιζε με τον Kasparov, με αντάλλαγμα μια περιοδεία τεσσάρων εβδομάδων για την εταιρεία και έναν χρόνο διαφήμισης με το όνομα και την εικόνα του. Ο Timman μιλούσε με αυτοπεποίθηση για τον αντίπαλο. «Δεν έχει πια τόση ενέργεια όσο παλιότερα. Δεν πιστεύω ότι πιστεύει στ' αλήθεια πως μπορεί να ξαναγίνει παγκόσμιος πρωταθλητής.»

Οι αριθμοί έλεγαν άλλα. Από τις σαράντα οκτώ παρτίδες που είχαν παίξει ως τότε, ο Timman είχε κερδίσει τρεις και είχε χάσει δεκαέξι. Στην πρώτη παρτίδα του τελικού, μια Ισπανική με τα λευκά, έπαιξε μια καινοτομία στη δέκατη όγδοη κίνηση που, όπως παραδέχτηκε αργότερα, ήταν απλώς κακή. Έχασε σε τριάντα έξι κινήσεις και η ήττα τον επηρέασε για όλο το ματς. Ο Timman επέμεινε στην Ισπανική με τα λευκά και την έπαιξε σε τέσσερις από τις πέντε παρτίδες του με αυτά. Ο Karpov κέρδισε τέσσερις παρτίδες, έκανε πέντε ισοπαλίες και δεν έχασε καμία, 6½–2½.

Παρίσι 1991

Έναν χρόνο αργότερα ήρθε μια νίκη που δεν μετράει στα επίσημα βιβλία, αλλά μέτρησε για κάποιον που δεν χάνει εύκολα.

Το τουρνουά γρήγορου σκακιού Immopar στο Παρίσι, το 1991, ήταν νοκ-άουτ με τους κορυφαίους του κόσμου και πρώτο έπαθλο γύρω στις ογδόντα χιλιάδες δολάρια. Ο Timman απέκλεισε τον Kamsky, τον Anand και τον Karpov, τον τελευταίο με 2–0 και στον τελικό κέρδισε τον Kasparov με 1½–½, με μια νίκη με τα λευκά σε Ινδική του Βασιλιά και μια ισοπαλία. Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, δύο μέρες μετά τον θάνατο του Timman, ο Kasparov έγραψε στο X: «Ήθελα να προσθέσω ότι ο Timman ήταν ο μόνος παίκτης που με κέρδισε σε τελικό του γρήγορου τουρνουά του Παρισιού το 1991. Στους άλλους τέσσερις τελικούς κέρδισα τους Short, Anand, Nikolić και Kramnik!»

Hübner, Korchnoi, Yusupov

Στον κύκλο του 1991–93, ως φιναλίστ του προηγούμενου, ο Timman μπήκε κατευθείαν στα ματς των υποψηφίων.

Στο Σαράγεβο, τον Ιανουάριο του 1991, κέρδισε τον Hübner 4½–2½ χωρίς ήττα. Στις Βρυξέλλες, τον Αύγουστο, κέρδισε τον Korchnoi με το ίδιο σκορ. Ο Korchnoi είχε καλέσει στις Βρυξέλλες τον David Bronstein για βοηθό, αλλά δεν τον χρησιμοποίησε ποτέ. «Μιλούσε τόσο πολύ που μου έφερε πονοκέφαλο», εξήγησε στους υπόλοιπους βοηθούς του.

Στην Ολυμπιάδα της Θεσσαλονίκης το 1988, όπου ήρθαν σχεδόν όλοι οι κορυφαίοι του κόσμου, ο Timman έλειψε, γιατί προετοιμαζόταν για τους αγώνες των υποψηφίων. Στο μεταξύ, στην Ολυμπιάδα του Νόβι Σαντ το 1990 και της Μανίλα το 1992, ήταν ο ηγέτης μιας νεότερης ολλανδικής ομάδας. Ο Loek van Wely, που μπήκε σε εκείνη την ομάδα νεαρός και φιλόδοξος, παραδέχτηκε μετά τον θάνατο του ότι τα προκλητικά του λόγια στα πρώτα χρόνια έκαναν τον Timman να παίζει ακόμη καλύτερα.

Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1992 το τουρνουά του Linares ήταν ίσως το ισχυρότερο της χρονιάς. Ο Timman μοιράστηκε τη δεύτερη θέση με τον Ivanchuk, με 8 στα 14, πίσω μόνο από τον Kasparov. Στο ίδιο Linares, τον Απρίλιο, έπαιξε τα ημιτελικά και αντίπαλος ήταν ξανά ο Yusupov, εκείνος που τον είχε διαλύσει το 1986. Ο Yusupov κέρδισε την πρώτη παρτίδα. Ο Timman κέρδισε την τέταρτη, την έκτη, την όγδοη και τη δέκατη και πέρασε με 6–4.

Για δεύτερη φορά ήταν στον τελικό των υποψηφίων και αυτή τη φορά ο Karpov είχε αποκλειστεί.

El Escorial

Τον Ιούνιο του 1992, στην Ολυμπιάδα της Μανίλα, οι δημοσιογράφοι ρώτησαν τον Kasparov δύο πράγματα. Ποιος θα κερδίσει τον τελικό των υποψηφίων, ο Timman ή ο Short, και πώς θα τελειώσει ο επόμενος αγώνας του για τον τίτλο. Στην πρώτη ερώτηση απάντησε «It will be Short». Στη δεύτερη, γελώντας, έδωσε την ίδια απάντηση. Θα είναι σύντομος.

Ο Short, που είχε αποκλείσει τον Karpov στα ημιτελικά, ήταν δεκατρία χρόνια νεότερος και είχε αρνητικό σκορ απέναντι στον Timman, εννέα νίκες εναντίον έντεκα με δεκαπέντε ισοπαλίες. Ο Άγγλος γκρανμαίτρ και αρθρογράφος Raymond Keene έγραψε στο Spectator λίγο πριν από την έναρξη μια περιγραφή του Ολλανδού που έμεινε. «Το ύφος του Timman είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Μου θυμίζει μάλλον έναν βαρύ ινδικό πολεμικό ελέφαντα, βαριά οπλισμένο και εξαιρετικά επικίνδυνο, αλλά με μια τάση να ξεφεύγει από τον έλεγχο και να παλουκώνεται μόνος του, χωρίς να το θέλει.»

Ο αγώνας έγινε στο Real Coliseo Carlos III του San Lorenzo de El Escorial, από τις 10 ως τις 30 Ιανουαρίου 1993, με χορηγό τον Luis Rentero του Linares και έπαθλο τριακόσιες χιλιάδες ελβετικά φράγκα. Ο Short είχε βοηθούς τον Lubomir Kavalek και αργότερα τον Michael Stean. Ο Timman είχε τη γυναίκα του, την Ilse, και τον Jeroen Piket, ο οποίος όμως έφυγε μετά την τρίτη παρτίδα για να παίξει στο Wijk aan Zee. Από εκεί και πέρα ο Timman είχε στο πλευρό του μόνο την Ilse. Επικεφαλής διαιτητής ήταν ο Ισλανδός Guðmundur Arnlaugsson και ο νικητής θα έπαιρνε περίπου εκατόν είκοσι τέσσερις χιλιάδες δολάρια. Ο Timman είχε τα λευκά στις μονές παρτίδες.

Μετά από οκτώ παρτίδες το σκορ ήταν 4–4. Η ένατη, μια Ισπανική όπου ο Timman είχε τα λευκά, ήταν, όπως την περιέγραψε ο Keene, «μια τρελή μάχη που σου σηκώνει την τρίχα. Τα νεύρα του Nigel αποδείχτηκαν ισχυρότερα και βγήκε από την κρίση με νίκη, που έσπασε το ηθικό του Ολλανδού». Ο Short κέρδισε και τη δέκατη. Ο Timman απάντησε στην ενδέκατη, ένα Γκαμπί της Βασίλισσας μη Αποδεκτό, με μια νίκη ογδόντα πέντε κινήσεων που χρειάστηκε διακοπή, αλλά έχασε τη δωδέκατη. Η δέκατη τρίτη έληξε ισόπαλη και ο Short κέρδισε 7½–5½.

Ο αγώνας για τον τίτλο της FIDE

Στις 26 Φεβρουαρίου 1993 ο Kasparov και ο Short ανακοίνωσαν ότι θα παίξουν τον αγώνα τους έξω από τη FIDE, με δική τους οργάνωση. Η FIDE αφαίρεσε τον τίτλο από τον Kasparov και τον έβαλε στο τραπέζι για τους δύο παίκτες που είχε αποκλείσει ο Short. Ο Karpov και ο Timman δέχτηκαν.

Έτσι ο Jan Timman έπαιξε τελικά αγώνα για παγκόσμιο πρωταθλητή, όχι όμως αυτόν που ονειρευόταν.

Λίγες εβδομάδες πριν από την έναρξη ο Timman έπαιξε στην Κέρκυρα έναν προπονητικό αγώνα τεσσάρων παρτίδων με τον Σπύρο Σκεμπρή και τον έχασε 1–3. Η αμερικανική Deseret News το ανέφερε ανάμεσα στα σημάδια ότι ο αγώνας της FIDE ξεκινούσε κάτω από κακούς οιωνούς.

Η τελετή έναρξης έγινε στο Zwolle το Σάββατο 4 Σεπτεμβρίου 1993, παρουσία του πρίγκιπα Johan Friso και τα πυροτεχνήματα έβαλαν φωτιά στο πανό με τα ονόματα των δύο παικτών. Ο αγώνας ήταν στις είκοσι τέσσερις παρτίδες και οι πρώτες δώδεκα παίχτηκαν στην Ολλανδία, τρεις στο Zwolle, τρεις στο Άρνεμ και έξι στο Άμστερνταμ. Βοηθοί του Timman ήταν ο Yasser Seirawan, ο Andersson και ο Piket. «Έχω προετοιμαστεί πιο διεξοδικά από ποτέ», δήλωνε. «Έχουμε σκεφτεί μερικές εκπλήξεις.»

Η αίθουσα του Zwolle είχε επτακόσιες θέσεις και τα φουαγέ ήταν γεμάτα. Την πρώτη παρτίδα, μια Caro-Kann με τα λευκά, ο Timman την άνοιξε με την καινοτομία 14.Nd2 και την έχασε μετά από ένα λάθος στην τεσσαρακοστή πρώτη κίνηση. Τη δεύτερη, στις 7 Σεπτεμβρίου, την κέρδισε με τα μαύρα σε μια Ινδική της Βασίλισσας. Ήταν τα ενδέκατα γενέθλια του γιου του, του Arthur και το πρωί του είχε υποσχεθεί ότι, αν και θα είχε τα μαύρα, θα προσπαθούσε να κάνει κάτι καλό. Ο Karpov εγκατέλειψε στην 46η κίνηση, με αξιωματικό απέναντι στον πύργο του Timman. Εκείνη η νίκη ήταν η μόνη του ως την εικοστή παρτίδα. Η τέταρτη έληξε ισόπαλη σε είκοσι κινήσεις. Στην πέμπτη, όπως γράφει ο Kohlmeyer, ο Timman είχε κερδισμένη συνέχεια με 32.Nd4 και δεν τη βρήκε. Ο Karpov κέρδισε την έκτη και τη δέκατη, μια Grünfeld που κράτησε σχεδόν επτά ώρες, και μετά τις δώδεκα παρτίδες της Ολλανδίας προηγούνταν 7–5.

Το δεύτερο μισό θα γινόταν στο Ομάν. Το Ομάν αποσύρθηκε και ο αγώνας συνεχίστηκε τον Οκτώβριο στο Hilton της Τζακάρτα. Εκεί ο Karpov κέρδισε τη δέκατη τέταρτη, τη δέκατη πέμπτη και τη δέκατη έκτη παρτίδα και ο αγώνας ουσιαστικά τελείωσε. Ο Timman κέρδισε ξανά μόνο στην εικοστή. Την 1η Νοεμβρίου ο Karpov έγινε ξανά παγκόσμιος πρωταθλητής της FIDE με 12½–8½, έξι νίκες, δεκατρείς ισοπαλίες και δύο ήττες.

Ο Timman το είπε χωρίς περιστροφές. «Για μένα αυτός ήταν ένας αγώνας χαμένων ευκαιριών. Πέντε φορές άφησα να μου ξεφύγει κερδισμένη θέση και μία από αυτές τις παρτίδες την έχασα κιόλας. Στο τέλος ο Karpov κέρδισε 6–2 με δεκατρείς ισοπαλίες. Ήμουν απογοητευμένος.»

Σχεδόν είκοσι χρόνια αργότερα, στη NRC, το τοποθετούσε αλλού. «Δεν απογοητεύτηκα ποτέ που δεν κατάφερα να γίνω παγκόσμιος πρωταθλητής. Η επιδίωξη να γίνω με απασχολούσε πάντα περισσότερο.»

Τι είδους σκακιστής ήταν

Ο Kasparov τον αποχαιρέτησε τον Φεβρουάριο του 2026 με λίγες λέξεις που λένε πολλά. «Ήταν ο ηγέτης της νέας δυτικής γενιάς μετά τον Fischer. Σε αντίθεση με πολλούς, ήταν σοβαρός αναλυτής και ερευνητής που αγαπούσε κάθε πλευρά του παιχνιδιού, μαζί και τις συνθέσεις. Βρισκόταν στην ελίτ του από τη δεκαετία του '80 ως το 1993.»

Ο Peter Doggers του chess.com τον παρομοίασε με το ολλανδικό «ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο» των αρχών της δεκαετίας του '70. Ο Timman ήταν «ολοκληρωτικός σκακιστής», μεγάλος στρατηγός με ύφος που συνδύαζε επίθεση και ποζισιονέλ παιχνίδι. Ο Mark Crowther του TWIC έγραψε ότι στα καλύτερά του οι παρτίδες του ήταν ύψιστης ποιότητας και ότι τα αποτελέσματα της καριέρας του συγκρίνονται άνετα με του Bent Larsen.

Ο ίδιος ήταν πιο συγκεκριμένος και πιο αυστηρός. «Νομίζω ότι γενικά ήμουν καλύτερος στην επίθεση παρά στην άμυνα. Αυτό στο οποίο ήμουν πολύ καλός ήταν να παίρνω την πρωτοβουλία και μετά μπορούσα να κρίνω τη θέση αρκετά καλά.» Και για την αδυναμία του: «Μπορούσα απλώς να μη δω απλά πράγματα. Νομίζω ότι οι περισσότεροι παίκτες το έχουν, αλλά στην καριέρα μου συνέβαινε συχνότερα. Και υπάρχει μια παράδοση στην Ολλανδία, γιατί ο Donner και ο Euwe είχαν την ίδια συνήθεια, ιδίως ο Euwe.»

Το πρότυπό του δεν ήταν ο Fischer, που τον θαύμαζε. «Ο Fischer ως άνθρωπος ήταν θλιβερός, αλλά ο τρόπος που έπαιζε ήταν αμίμητος. Ο Botvinnik σού δίνει κάτι να κρατηθείς.»

Υπήρχε και η κατηγορία ότι δεν ήταν "δολοφόνος", ότι του έλειπε το ένστικτο που είχαν ο Karpov και ο Kasparov. Ο Timman απαντούσε με μια φράση του John van der Wiel, που τον είχε περιγράψει ως «όχι δολοφόνο, αλλά σκακιστή που δεν είχε ενδοιασμούς να χύσει αίμα». Και πρόσθετε ο ίδιος: «Δεν ένιωθα την ανάγκη να καταστρέψω ανθρώπους, αλλά να τους νικήσω. Ίσως έπρεπε να μου το είχαν εμφυσήσει, να χτυπάω στη φάση που κρίνει τους αγώνες. Να μένω ψύχραιμος.»

Σε όλη αυτή τη διαδρομή ένας άνθρωπος ήταν σχεδόν πάντα δίπλα του. Ο Ulf Andersson ήταν ο βοηθός του στο Ρίο το 1979, στην Κουάλα Λουμπούρ το 1990 και στο ματς με τον Karpov το 1993. Ο Donner τον είχε ειρωνευτεί το 1974 ως δείγμα της «κενότητας της σύγχρονης νεολαίας». Δεκαπέντε χρόνια αργότερα ήταν ο πιο σταθερός συνεργάτης της καριέρας του Timman.

Σε δεκατρείς Ολυμπιάδες, από το 1972 ως το 2004, έπαιξε 169 παρτίδες για την Ολλανδία και έκανε 101 βαθμούς. Απέναντι στον Karpov, στις κλασικές παρτίδες ως το 2016, είχε εννέα νίκες και περίπου τριάντα ήττες.

Ο Dirk Jan ten Geuzendam, συνάδελφός του στο New in Chess για σαράντα χρόνια, συνόψισε ως εξής μια μέρα μετά τον θάνατό του. «Η ατυχία του ήταν ότι έπαιζε στην ίδια εποχή με τον Kasparov και τον Karpov. Έπαιξε ωραίες παρτίδες και τους κέρδισε κιόλας. Αλλά εκείνοι ήταν λίγο καλύτεροι και γι' αυτό ουσιαστικά δεν είχε καμία πιθανότητα να γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής.»

Μετά το 1993 ο Timman ήταν σαράντα δύο ετών. Το τι έκανε με τα επόμενα τριάντα δύο χρόνια της ζωής του είναι το θέμα του τρίτου μέρους.

Οι παρτίδες του δεύτερου μέρους

Τέσσερις παρτίδες με χρονολογική σειρά. Το φινάλε των 103 κινήσεων με τον Velimirović στο διαζωνικό του Ρίο, η νίκη επί του Karpov στην Mar del Plata που ο Timman θεωρούσε ίσως την καλύτερή του, η πρώτη ήττα του Kasparov ως παγκόσμιου πρωταθλητή στο Hilversum και η νίκη του Timman με τα μαύρα στη δεύτερη παρτίδα του ματς για τον τίτλο της FIDE.

Αποδόσεις εικόνων

Οι φωτογραφίες προέρχονται από το Wikimedia Commons. Όσες είναι από τη Fotocollectie Anefo του Nationaal Archief έχουν άδεια CC0 1.0.

• IBM Schaaktoernooi, 9e ronde Timman (links) tegen Karpov, Fernando Pereira / Anefo, 7 Ιουλίου 1980, CC0 · Commons_tegen_Karpov,_Bestanddeelnr_930-9130.jpg)
• Jan Timman, Chess Olympiad Luzern, Switzerland, 1982, Krtschil, CC BY-SA 4.0 · Commons
• KRO schaaktweekamp Timman (l) tegen Kasparov (r), Rob Bogaerts / Anefo, 17 Δεκεμβρίου 1985, CC0 · Commonstegen_Kasparov(r),_Bestanddeelnr_933-5172.jpg)
• Euwe-schaakvierkamp v.l.n.r. Karpov, Timman, Ljubojevic, Short, Rob C. Croes / Anefo, 9 Μαρτίου 1988, CC0 · Commons

Πηγές

• Peter Doggers, νεκρολογία στο chess.com, 19 Φεβρουαρίου 2026
• Mark Crowther, «Jan Timman 1951–2026», The Week in Chess
• Dagobert Kohlmeyer, «30 years ago: two World Championship matches in the same year», ChessBase, 2023
• Mark Weeks, αγώνες υποψηφίων 1988–90, 1991–93 και αγώνας FIDE 1993
• «Spät an die Spitze», Der Spiegel 11/1990
• Edward Winter, Jan Timman, Chess Notes (C.N. 8376, 9367)
• chessgames.com, Short – Timman Candidates Final 1993, με τα αποσπάσματα του Raymond Keene από το Spectator
• chessgames.com, Mar del Plata 1982
• Menno de Galan, «Ik had geen behoefte om mensen te vernietigen», NRC, 3 Μαρτίου 2012
• Raymond van den Boogaard, «Jan Timman, schaker. Een man van stemmingen», NRC Handelsblad, 26 Σεπτεμβρίου 1988
• Herman Grooten, «Herinneringen aan Timman–Velimirović», Schaaksite
• Alexander Münninghoff, Hein Donner: The Biography (New in Chess)
• Genna Sosonko, The Essential Sosonko (New in Chess), κεφάλαια για τον Bronstein και τον Tal
• NOS, «Grootmeester Timman was schaakromanticus», 19 Φεβρουαρίου 2026
• Λίστες βαθμολογίας FIDE στο OlimpBase: 1979, 1982, 1985, 1990
• Wikipedia: World Chess Championship 1981, 1984, 1987, Hoogovens 1985, Tilburg
• Παρτίδες: PGN Mentor, συλλογή Timman

Σημείωση μεθόδου

Οι παραθέσεις είναι μεταφράσεις από τα αγγλικά, τα ολλανδικά και τα γερμανικά. Τα λόγια του Timman για την Mar del Plata, για τον Karpov και τον Kasparov, για το ύφος του και για τον αγώνα του 1993 προέρχονται από τη νεκρολογία του chess.com, που τα αντλεί από συνεντεύξεις και podcast του New in Chess. Η φράση για τη «μάλλον κακή» καινοτομία της πρώτης παρτίδας του 1990 είναι παράφραση του chess.com, όχι αυτούσια δήλωση.

Διορθώσεις σε πηγές.

• Η αγγλική Wikipedia γράφει για «διαζωνικό του Tilburg το 1987». Τέτοιο διαζωνικό δεν υπήρξε. Ο Timman ήταν προκριμένος από το Montpellier και το 1987 κέρδισε το κανονικό τουρνουά της Interpolis στο Tilburg.
• Το chess.com τοποθετεί τον τελικό της Κουάλα Λουμπούρ στο 1989. Έγινε τον Μάρτιο του 1990, όπως γράφουν το Der Spiegel της εποχής και ο Mark Weeks.
• Η φράση του Kasparov «It will be Short» ειπώθηκε στη Μανίλα τον Ιούνιο του 1992, πριν από τον τελικό, όχι μετά. Πηγή είναι η δική του αφήγηση, όπως την παραθέτει ο Edward Winter.
• Ο Timman δεν έπαιξε στις Ολυμπιάδες του 1986 και του 1988, σύμφωνα με την OlimpBase. Το μοναδικό ομαδικό του μετάλλιο σε Ολυμπιάδα είναι το ασημένιο της Χάιφας το 1976.

Διαφωνίες.

• Το μπαράζ με τον Tal. Η Wikipedia και οι έξι παρτίδες της συλλογής δίνουν 3–3, με μία νίκη για τον καθένα. Ο Sosonko γράφει στο The Essential Sosonko ότι ο Tal προηγούνταν 3–2 πριν από την τελευταία παρτίδα, κάτι που δεν συμφωνεί με τις παρτίδες. Γι' αυτό το ανέκδοτο του Sosonko για εκείνη τη νύχτα δεν μπήκε στο κείμενο.
• Το πρώτο έπαθλο του Παρισιού. Η αγγλική Wikipedia γράφει περίπου 75.000 δολάρια, το chess.com και η ολλανδική Wikipedia 80.000. Γράφτηκε «γύρω στις ογδόντα χιλιάδες». Η σειρά των αντιπάλων πριν από τον τελικό διαφέρει από πηγή σε πηγή και δεν δίνεται.
• Η συνολική καρτέλα με τον Karpov. Το chess.com δίνει 95 κλασικές παρτίδες, άλλο δημοσίευμα του chess.com του 2016 δίνει 100 ως το Μούρμανσκ. Γράφτηκε «πάνω από εκατό φορές», που περιλαμβάνει και τις γρήγορες.