Το Κουρασάο 1962 του Timman ξανακυκλοφόρησε, μήνες μετά τον θάνατό του

Η έκδοση του 2026 είναι το ίδιο ακριβώς βιβλίο του 2005, σελίδα προς σελίδα — και εξακολουθεί να αρνείται να βγάλει ετυμηγορία για τη διασημότερη κατηγορία της σκακιστικής ιστορίας

Σεπτέμβριος 2026

Ο Jan Timman πέθανε στις 18 Φεβρουαρίου 2026 στο Άρνεμ, στα εβδομήντα τέσσερά του. Στις 11 Αυγούστου, λιγότερο από έξι μήνες αργότερα, η New In Chess ξανάβγαλε το Curaçao 1962 σε χαρτόδετη και σε καινούργια σκληρόδετη έκδοση.

Το τουρνουά υποψηφίων του Κουρασάο, τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1962, είναι γνωστό σε όλους για έναν κυρίως λόγο και ο λόγος είναι μια κατηγορία. Ο Bobby Fischer βγήκε εκεί τέταρτος και έγραψε στο Sports Illustrated το άρθρο «How the Russians Fixed World Chess», λέγοντας ότι τρεις σοβιετικοί παίκτες είχαν συμφωνήσει να μοιράζονται γρήγορες ισοπαλίες μεταξύ τους ώστε να φυλάνε δυνάμεις για τους υπόλοιπους.

Ο Timman έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο για αυτό το τουρνουά και δεν βγάζει ετυμηγορία. Είναι η πιο ενδιαφέρουσα απόφαση του βιβλίου.

Πώς γεννήθηκε

Η ιδέα δεν ήταν καν του Timman. Ήταν του Ger Jan Meijer, την άνοιξη του 2002, όσο ετοιμαζόταν το τουρνουά για τα σαράντα χρόνια από το 1962. Υπήρχαν τα bulletin του αρχικού τουρνουά και ένα σχεδόν άγνωστο ισπανικό βιβλίο, το Curazao 1962 με τον υπότιτλο «Ocho aspirantes al Campeonato Mundial de Ajedrez», αλλά τίποτε άλλο. Ο Timman, που έπαιζε ο ίδιος στο επετειακό τουρνουά του 2002, προσφέρθηκε να βάλει την τεχνική γνώση και το γράψιμο.

Το υλικό μαζεύτηκε από το ίδιο το νησί. Φωτογραφίες από τον Sloima Zonenschain, τοπικό παίκτη και εθελοντή της διοργάνωσης του 1962. Τα αρχεία της οικογένειας του Nacho Moron. Εφημερίδες του 1961 και του 1962. Λευκώματα από τον Jan Tiepen και από την οικογένεια του προέδρου της οργανωτικής επιτροπής Gé Schöttelndreier. Στο Κουρασάο το 1956 υπήρχαν γύρω στους εκατόν πενήντα ενεργοί παίκτες σε συλλόγους. Αυτοί οι άνθρωποι διεκδίκησαν τη διοργάνωση ενός τουρνουά υποψηφίων. Είχαν ήδη αποτύχει μία φορά, για το 1959, επειδή δεν πρόλαβαν να μαζέψουν την τραπεζική εγγύηση.

Είκοσι οκτώ γύροι, γύρο-γύρο

Η δομή είναι απλή ως το σημείο της αυστηρότητας. Μετά από τον πρόλογο, ένα εισαγωγικό κεφάλαιο και τα πορτρέτα των οκτώ παικτών, το βιβλίο προχωράει γύρο προς γύρο, και οι είκοσι οκτώ, χωρισμένοι σε τέσσερα μέρη με πίνακα διασταύρωσης στο τέλος του καθενός. Ανάμεσα στο δεύτερο και στο τρίτο μέρος παρεμβάλλεται το κεφάλαιο για τις έξι μέρες ανάπαυλας. Στο τέλος, επίλογος και τέσσερα ευρετήρια — παρτίδων, ανοιγμάτων, ονομάτων και φωτογραφιών.

Τα πορτρέτα των παικτών είναι αλφαβητικά, οπότε ανοίγουν με τον Pal Benko, που γεννήθηκε στην Αμιένη της Γαλλίας το 1928, έγινε πρωταθλητής Ουγγαρίας στα είκοσι και χρειάστηκε άλλα δέκα χρόνια για να φτάσει στους υποψηφίους. Ο Euwe έγραφε γι' αυτόν στο Canadian Chess Chat του Μαΐου 1962 ότι «ένα καλό αποτέλεσμα μπορεί να είναι τυχαίο, δύο όμως είναι σημαντικά».

Το κεφάλαιο «Combine»

Η καρδιά του βιβλίου έρχεται νωρίς, πριν καν αρχίσουν οι γύροι, και λέγεται Combine — συνδικάτο.

Ο Timman ξεκινά από τα ίδια τα δημοσιεύματα της εποχής. Οι πρώτες αναφορές βγαίνουν στα μισά του τουρνουά. Το Sports Illustrated γράφει εκτενώς, η Deutsche Schachzeitung του Ιουνίου αναφέρεται σύντομα με αφορμή επιστολή αναγνώστη, του M. Lankes από το Άουγκσμπουργκ, ο οποίος μιλάει για τέσσερις σοβιετικούς που φυλάνε ενέργεια με «φτηνές, όχι ιδιαίτερα κουραστικές ισοπαλίες» — μέσα τους και τον Korchnoi.

Και εδώ κάνει ο Timman την πρώτη του κίνηση. Ο Korchnoi δεν μπορεί να ήταν μέσα, γράφει, γιατί μετά από πολύ δυνατό ξεκίνημα άρχισε να χάνει παρτίδες. Η κατηγορία καταρρέει μόνη της ως προς το ένα τέταρτό της.

Ακολουθεί το άρθρο του Fischer, με τα νούμερα που έγιναν διάσημα: οι ισοπαλίες Geller – Petrosian κράτησαν 21, 18, 16 και 18 κινήσεις, του Keres με τον Petrosian 17, 21, 22 και 14, του Geller με τον Keres 27, 17, 22 και 15. Ο Fischer ξεκαθαρίζει ότι ο Tal δεν είχε καμία σχέση με το "συνδικάτο" και περιγράφει τη σκηνή: κολύμπι το απόγευμα, εμφάνιση στην αίθουσα, μισή ώρα στη σκακιέρα, λίγες γρήγορες κινήσεις, όσο περισσότερες ανταλλαγές γίνονταν, μετά η πρόταση ισοπαλίας. «Nicha;» ρωτούσε ο ένας. «Nicha» απαντούσε ο άλλος.

Ο Timman προσθέτει μια παρένθεση που λέει πολλά για το ύφος του: κανένας από τους τρεις δεν ήταν Ρώσος. Ο Πετροσιάν ήταν Αρμένιος, ο Keres Εσθονός, ο Geller από την Οδησσό. Τότε δεν συνήθιζαν να λένε «Σοβιετικοί» και η ορολογία του Fischer μπερδεύει.

Πώς ζυγίζονται δύο μάρτυρες

Το ενδιαφέρον όμως αρχίζει μετά, όταν ο Timman παραθέτει αντικρουόμενες πληροφορίες.

Στη μία πλευρά, η φήμη ότι ο Korchnoi ζήτησε από τον Petrosian να μπει κι αυτός στο συνδικάτο και πήρε την απάντηση «όχι, εσύ είσαι εδώ για να σε κερδίζουμε». Ο Timman τη χαρακτηρίζει μάλλον απόκρυφη, σημειώνοντας ταυτόχρονα ότι ο Petrosian και η γυναίκα του είχαν όντως εξαιρετικές σχέσεις με τις σοβιετικές αρχές και μπορούσαν να «κανονίσουν» πράγματα.

Στην άλλη, μια σκηνή που τη διηγείται ο ίδιος ο Korchnoi και που ο Timman θεωρεί αναμφίβολα αληθινή. Μετά από αστραπιαία ισοπαλία Geller – Keres στον δωδέκατο γύρο, ο Korchnoi γυρίζει στον Geller, που είχε τα λευκά, και τον ρωτάει: «Κάνετε ισοπαλίες χωρίς να παίζετε. Ποιον νομίζετε ότι θα κερδίσετε έτσι;» Και ο Geller, γνωστός για την ωμότητά του, απαντά: «Εσένα!»

Και στη μέση, η σιωπή. Στη βιογραφία του Πετροσιάν που έγραψε ο Βασίλιεφ το 1974, η παρτίδα Korchnoi – Petrosian του δεύτερου γύρου περιγράφεται ως κανονική μάχη τριάντα έξι κινήσεων, με αμοιβαία λάθη και έναν Petrosian ένα πιόνι πάνω αλλά με ελάχιστο χρόνο. Για το συνδικάτο, ούτε λέξη — παρότι το 1974 ήταν προ πολλού γνωστό. «Στα χρόνια του κομμουνισμού δεν ήταν πάντα φρόνιμο να δημοσιεύεις αυτό που όλοι ήξεραν», σχολιάζει ο Timman.

Ο ίδιος ο Korchnoi, σαράντα χρόνια μετά και ενώ κέρδιζε το δεύτερο όπεν του Κουρασάο το 2002, αρνήθηκε ότι είχε χάσει παρτίδα επίτηδες. Απλώς δεν καταλάβαινε αρκετά καλά εκείνη τη γραμμή της Αγγλικής, είπε.

Το σχόλιο του Timman σε αυτό είναι το καλύτερο της ενότητας, γιατί βάζει τον εαυτό του στο κάδρο. Είναι απολύτως πιθανό, γράφει, σε ένα τόσο δύσκολο τουρνουά ένας παίκτης να αρχίσει να χάνει. «Είναι εμπειρία που τη μοιράζονται πολλοί γκρανμαίτρ, μαζί και εγώ: κάποια στιγμή τα πράγματα αρχίζουν να πηγαίνουν στραβά και χάνεις τον έλεγχο, καμιά φορά σε τέτοιον βαθμό που δεν είσαι πια ούτε καν ικανός να παίξεις solid»

Ακόμη και μέσα στο... συνδικάτο, πάντως, γίνονταν λάθη. Στον εικοστό πέμπτο γύρο η Keres – Petrosian τελείωσε ισόπαλη σε δεκατέσσερις κινήσεις, η συντομότερη όλων. Είχε και λόγο -ο Εσθονός είχε τα λευκά και είχε ήδη μπλέξει-.

Έξι μέρες στον Άγιο Μαρτίνο

Αν θέλει κανείς τη μέθοδο του βιβλίου σε μία σελίδα, είναι το κεφάλαιο της ανάπαυλας.

Στα μισά του τουρνουά, από τις 26 ως τις 31 Μαΐου, όλη η αποστολή —τριάντα ένα άτομα, παίκτες, σύζυγοι και συνοδοί— μεταφέρθηκε στον Άγιο Μαρτίνο, εξακόσια μίλια βορειοανατολικά. Το δελτίο του τουρνουά το κατέγραψε ως «εξαιρετικά κατάλληλο μέρος για ανάρρωση», με δεξίωση σε «ειδυλλιακά τοποθετημένη» έπαυλη και ατμόσφαιρα «σαφώς χαλαρή».

Ο Korchnoi, τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το θυμάται αλλιώς. «Είχε συμφωνηθεί από πριν ότι θα πηγαίναμε όλοι στον Άγιο Μαρτίνο για να ξεκουραστούμε. Για εμάς τους Ευρωπαίους όμως αυτό δεν ήταν και τόσο μεγάλη ξεκούραση. Το ίδιο τροπικό κλίμα, ο καθένας είχε το καλύβι του και σχεδόν δεν συναντιόμασταν ούτε μιλούσαμε μεταξύ μας.»

Ο Timman δεν διαλέγει. Τυπώνει και τα δύο, το ένα κάτω από το άλλο. Προσθέτει μόνο μια γεωγραφική παρατήρηση δική του -στο Κουρασάο φυσάνε άνεμοι που δροσίζουν, στα νησιά της προσήνεμης πλευράς δεν φυσάει τίποτα-. Η ανάπαυλα ήταν χειρότερη από το τουρνουά.

Τι έδειξε ο πίνακας

Ο Petrosian κέρδισε με μισό βαθμό. Και το στοιχείο που δίνει ο επίλογος είναι πιο εύγλωττο από κάθε συζήτηση για συνωμοσίες. Σε είκοσι οκτώ γύρους ο νικητής βρέθηκε σε αποδεδειγμένα χαμένη θέση μία μόνο φορά, στο φινάλε με τον Benko στον πέμπτο γύρο. Ο Keres και ο Geller έμειναν μισό βαθμό πίσω, αλλά ήταν και οι δύο πιο ευάλωτοι, μαζεύοντας νίκες ύστερα από μονομαχίες στη πίεση χρόνου. Με τον Petrosian, γράφει ο Timman, είχες την εντύπωση ότι κρατούσε και αποθέματα ενέργειας.

Ο Fischer, ας σημειωθεί, κέρδισε το τελευταίο τμήμα του τουρνουά με 4 στα 7, μπροστά από τον Πετροσιάν.

Ο λύκος με προβιά

Το βιβλίο κλείνει με ένα επεισόδιο που δεν έχει καμία σχέση με σκάκι και τα λέει όλα για το τι ήταν εκείνο το τουρνουά.

Μετά το τέλος, ο Petrosian έδωσε συνέντευξη σε πολωνικό περιοδικό και είπε ότι οι κλιματικές συνθήκες ήταν απαίσιες και η αίθουσα τόσο κακά προετοιμασμένη για δίμηνο τουρνουά ώστε «όσοι συνέταξαν τον νέο κανονισμό για το πουλ τεσσάρων γύρων δεν θα άντεχαν ούτε να κάθονται και να βλέπουν. Κι εμείς έπρεπε να παίξουμε εκεί!»

Στο Κουρασάο το πήραν βαριά. Τοπική εφημερίδα τιτλοφόρησε «Ο Petrosian αποκαλύπτεται ως λύκος με προβιά προβάτου» και έγραψε ότι «αυτός ο Ρώσος, τόσο αποθεωμένος στο Κουρασάο, αποδεικνύεται ότι ως κομμουνιστής αλώνισε το νησί μας με σκακιστική προβιά». Ο Timman σημειώνει και εδώ το ίδιο: τον λένε Ρώσο, ενώ ήταν Αρμένιος. Και διαβάζει την αντίδραση ως πληγωμένη υπερηφάνεια ανθρώπων που είχαν δουλέψει με τις καλύτερες προθέσεις.

Για το τι εννοούσε ο Petrosian, η δική του εκδοχή είναι προσεκτική. Δύσκολα, λέει, περίμενε ο Petrosian ότι τα λόγια του σε πολωνικό έντυπο θα έφταναν ως το Κουρασάο. Πιο πιθανό είναι να επρόκειτο για συγκαλυμμένο μήνυμα προς τις σοβιετικές αρχές, ότι δεν ξαναπαίζει σε τέτοιες συνθήκες, ίσως και εκ μέρους των υπόλοιπων Σοβιετικών.

Και μετά, η τελευταία εικόνα. Ο Petrosian είχε εννιά μήνες για να ετοιμαστεί για τον Botvinnik και έχασε την πρώτη παρτίδα του ματς με τα λευκά. «Αυτό που δεν κατάφερε κανένας από τους εφτά αντιπάλους του σε δύο μήνες στο Βίλεμσταντ, ο Botvinnik το έκανε την πρώτη κιόλας μέρα.» Συνήλθε, πήρε τον τίτλο και τον κράτησε για έξι χρόνια. Ο Spassky, που θα του τον έπαιρνε, το συνόψισε: «Έβαλε στόχο να γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής και τον πέτυχε.»

Τι αλλάζει στη νέα έκδοση

Τα περιεχόμενα είναι πανομοιότυπα, σελίδα προς σελίδα. Και οι σαράντα τέσσερις καταχωρίσεις πέφτουν στον ίδιο αριθμό σελίδας, από το «Preface 7» ως το «Index of Photographs 215». Αυτό από μόνο του σημαίνει ότι δεν προστέθηκε ούτε αφαιρέθηκε τίποτα από το σώμα του βιβλίου.

Το κείμενο είναι λέξη προς λέξη το ίδιο. Η αρχή του κεφαλαίου με τα πορτρέτα των παικτών συμπίπτει απόλυτα στις δύο εκδόσεις, ως και τους συλλαβισμούς στο τέλος της αράδας — «even-tually», «through-out» σπάνε στο ίδιο σημείο. Δεν είναι ξαναστοιχειοθετημένο κείμενο, είναι το ίδιο.

Η σελιδοποίηση επίσης. Βάλαμε δίπλα-δίπλα τη σελίδα 35 των δύο εκδόσεων, εκείνη με τον πρώτο γύρο και την Kortchnoi – Geller: ίδιες αλλαγές γραμμής, ίδιες λέξεις ανά αράδα, το διάγραμμα στο ίδιο σημείο της δεξιάς στήλης, ίδια επικεφαλίδα με τα τέσσερα ζευγάρια του γύρου. Η μόνη ορατή διαφορά είναι η ποιότητα της εκτύπωσης, που στο καινούργιο αρχείο είναι καθαρή ψηφιακή αντί για σάρωση.

Επιβεβαιώνει το ίδιο και ο εκδότης, χωρίς να το διαφημίζει. Το χαρτόδετο κρατάει το ISBN του 2005, το 9789056911393. Καινούργιο είναι μόνο το σκληρόδετο, με ISBN 9789493257689, και οι δύο μορφές βγήκαν στις 11 Αυγούστου 2026.

Δηλαδή αυτό που κυκλοφορεί δεν είναι αναθεωρημένη έκδοση αλλά ανατύπωση, με την προσθήκη μιας σκληρόδετης μορφής. Όποιος έχει το βιβλίο του 2005 δεν έχει λόγο να το ξαναγοράσει. Όποιος δεν το έχει, το βρίσκει επιτέλους διαθέσιμο — και μάλιστα σε δεμένη έκδοση, που για βιβλίο αναφοράς με τόσο φωτογραφικό υλικό δεν είναι αμελητέο.

Τι είναι και τι δεν είναι

Δεν είναι βιβλίο ανάλυσης, και δεν είναι ούτε κατηγορητήριο ούτε απολογία. Είναι χρονικό, με τις παρτίδες σχολιασμένες όσο χρειάζεται για να στέκει η αφήγηση του κάθε γύρου, με ένα ολόκληρο κεφάλαιο αφιερωμένο στο να δείξει γιατί η πιο διάσημη κατηγορία της σκακιστικής ιστορίας είναι εν μέρει τεκμηριωμένη, εν μέρει υπερβολική και εν μέρει αναπόδεικτη.

Είναι επίσης βιβλίο γραμμένο με στοργή για ένα μέρος. Ο Timman έχει παίξει τρία όπεν στο Βίλεμσταντ και το γράφει ευθέως: «Από προσωπική πείρα ξέρω ότι το Βίλεμσταντ είναι παραδεισένιο μέρος.» Αυτό εξηγεί και γιατί το νησί παίρνει τόσο χώρο — οι οργανωτές, οι εθελοντές, τα λευκώματα, η μπάντα στην παραλία.

Ο αναγνώστης που ψάχνει την απάντηση στο «έκλεψαν ή όχι;» θα φύγει χωρίς αυτήν. Αυτό είναι το ζητούμενο. Το συνδικάτο των τριών υπήρξε και τεκμηριώνεται. Το ότι ο Fischer θα είχε κερδίσει χωρίς αυτό δεν τεκμηριώνεται με τίποτα. Ο Timman δεν προσποιείται ότι μπορεί.

Στοιχεία έκδοσης

Jan Timman, Curaçao 1962 – The Battle of Minds that Shook the Chess World. New In Chess.

• Πρώτη έκδοση: 2005, χαρτόδετο, ISBN 9789056911393.
• Επανέκδοση: 11 Αυγούστου 2026, στην ίδια χαρτόδετη μορφή και με το ίδιο ISBN, καθώς και σε νέο σκληρόδετο με ISBN 9789493257689. Ο εκδότης δίνει 224 σελίδες· η αρίθμηση του ίδιου του βιβλίου φτάνει ως τη 215.

Φωτογραφικό υλικό μέσα στο βιβλίο από τα αρχεία του νησιού, με ευρετήρια παρτίδων, ανοιγμάτων, ονομάτων και φωτογραφιών.

Φωτογραφίες: Harry Pot και Jean Smulders / Anefo – Nationaal Archief (CC0 και CC BY-SA 3.0) · Ulrich Kohls / Bundesarchiv, Bild 183-76052-0335 και 183-76052-0053, CC BY-SA 3.0 de · εξώφυλλο New In Chess