ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΣΚΑΚΙ: Μικρές σπουδές, μεγάλα μαθήματα!- μέρος 1ο

[Σημείωση: Αυτή η σειρά άρθρων δημοσιεύτηκε πριν 12 ή 13 χρόνια στο πάλαι ποτέ «skakistiko». Την επαναφέρω ρετουσαρισμένη και με κάμποσες αλλαγές και προσθήκες στο κείμενο και στις σπουδές. Θα παρουσιαστεί σε συνέχειες, αλλά δεν ξέρω πόσες αφού ακόμα δεν τις έχω τεμαχίσει, πάντως πάνω από δέκα. Κάντε προμήθειες ποπ-κορν. (Π.Κ.)]

Πολλές φορές έχω μιλήσει για τις σπουδές, την κατηγορία αυτή των προβλημάτων που προσομοιάζει στο αγωνιστικό σκάκι όσο καμιά άλλη. Αξίζει τελικά τον κόπο να ασχολείται κανείς μαζί τους; Έχει τίποτα να κερδίσει ο πρακτικός παίκτης; Ή μήπως χάνει τον χρόνο του με περιττές σπαζοκεφαλιές αφού, όπως πιστεύουν πολλοί –και όχι αδικαιολόγητα- συχνά οι θέσεις των σπουδών είναι «αφύσικες», άρα σπάνιο ή αδύνατο να εμφανιστούν σε μια καθημερινή παρτίδα;

Από την άλλη, η επιφυλακτικότητα απέναντι στις σπουδές που συναντά κανείς στην μεγάλη μάζα των σκακιστών, μοιάζει να υποχωρεί όσο ανεβαίνουμε προς τον σκακιστικό Όλυμπο των top GM. Είναι πολλοί οι κορυφαίοι παίκτες στον κόσμο που λύνουν σκακιστικά προβλήματα ή ασχολούνται με τις σπουδές, συχνότερα από το να χαρακτηριστεί περιστασιακή ή ανέμελη η ενασχόλησή τους αυτή. Ο Κασπάροβ, ο Όιβε, ο Κέρες, ήταν χαρακτηριστικά παραδείγματα, ο Αρονιάν, ο Νακαμούρα και ο Πραγκ είναι τρία πιο σύγχρονα. Κάποιοι από τους GM είναι και συστηματικοί λύτες ή συνθέτες, όπως ο Ναν, ο Μέστελ, ο Πιορούν, ο Βούτσκοβιτς ή παλιότερα ο Μπένκο, ο Τίμαν, ο Λάσκερ, ο Μποτβίνικ και ο Σμισλόβ. Δεν έχει νόημα να επιμείνω, η λίστα είναι ατελείωτη, μπορείτε να την ψάξετε.

Τι στο καλό λοιπόν βρίσκουν πολλοί σπουδαίοι στις σπουδές, που δεν το βλέπει η μάζα των μαζετών; Ψυχαγωγούνται με την καλλιτεχνική τους αξία; Ασφαλώς! Μήπως το κάνουν και ως ένα είδος γυμναστικής του μυαλού, για να ακονίσουν το τακτικό τους ξίφος; Σαφώς! Τολμώ ωστόσο να ισχυριστώ ότι είναι και κάτι ακόμα: ενίοτε παίρνουν μαθήματα. Κι επειδή οσμίζομαι πολλά ειρωνικά γελάκια, το επαναλαμβάνω εμφατικά: παίρνουν μαθήματα!

Μα τι στο διάβολο μπορούν να μας διδάξουν οι σπουδές; Δεν έχουν πια γραφτεί τα πάντα για την θεωρία των φινάλε; Δεν έχουν παιχτεί όλοι οι πιθανοί συνδυασμοί κομματιών; Δεν είναι όλα τούτα αποθηκευμένα στα tablebases των υπολογιστήρων; Αμ δε! Ευτυχώς, συνεχίζουν να παράγονται και να εμπλουτίζονται ιδέες, ακόμα και σε θέσεις με λίγα κομμάτια. Και το πεδίο των σπουδών αποτελεί ένα διαχρονικό εργαστήρι εμπλουτισμού της θεωρίας των φινάλε. Το λοιπόν, συνάδελφοι μαζέτες, όπως θα έχετε ήδη συμπεράνει (από τον ανέμπνευστο τίτλο κιόλας), παίρνω πάρτες των σπουδών. Και με τούτα τα άρθρα θα προσπαθήσω να αποδείξω την πρακτική τους χρησιμότητα. Μην φανταστείτε ωστόσο κάτι βαρύ, δύσπεπτο και αχώνευτο και αρχίσετε τα «δεν σε είδα- δεν σε ξέρω». Θα εξετάσουμε όσο πιο απλές θέσεις γίνεται, κατά προτίμηση μινιατούρες (=προβλήματα με 7 κομμάτια) ή κοντά σε αυτές. Θα τις χωρίσω σε κατηγορίες, ανάλογα με το υλικό. Ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Λόλα, να ένα μήλο…

Σπουδές πιονιών

Μια θεμελιώδης έννοια στα φινάλε πιονιών είναι φυσικά η οποζισιόν (opposition). Η χρησιμότητά της είναι γνωστή σε όλους τους σκακιστές με έλο πάνω από 1100 (κι αν δεν είναι, τότε κακώς έχουν τόσο υψηλό έλο). Ο Καπαμπλάνκα μας διδάσκει γιατί, εδώ και εκατό και βάλε χρόνια:

Chess Fundamentals, 1921
Jose Raul Capablanca
Win

Το καλό με την οποζισιόν είναι ότι βγαίνει σε τρία μεγέθη. Το ακόμα καλύτερο είναι ότι μπορείς να κοντύνεις την μακρινή σε μεσαία και την μεσαία σε καυτό μίνι, διατηρώντας την. 1.Ke2! (και μόνον εκεί- οποζισιόν είπαμε) . Αν τώρα, για παράδειγμα, ο μαύρος πάει να σε μπερδέψει πχ με 1…Kd7, 2.Kd3! Ή 1…Kd8, 2.Kf3! (κι αυτή οποζισιόν είναι!) 2…Ke7, 3.Ke3! κτλ.

1…Ke7 2.Ke3 Ke6 3.Ke4 Kf6 4.Kf4! (οποζισιόν! λάθος είναι το βιαστικό 4.Kd5?- μετρήστε το) 4…Kg6 5.Ke5 με εύκολη πλέον νίκη.

Η οποζισιόν φυσικά πραγματεύεται την έννοια του χώρου. Ενδιαφέρον έχει και το επόμενο διάσημο πρόβλημα, όπου ο χώρος έχει μεγαλύτερη σημασία από τον χρόνο. Το πρωτοείδα στα νιάτα μου, πολύ πριν ασχοληθώ με το καλλιτεχνικό σκάκι. Ήταν σε μια προπόνηση με τον Ηλία Κουρκουνάκη και μου είχε κάνει πολύ ζωηρή εντύπωση. Υποθέτω θα κάνει και σε όποιον δεν γνωρίζει την θέση.

Deutsches Wochenschach, 1921
Frantisek Dedrle
Win

Για να κερδίσει ο λευκός πρέπει να φάει το μαύρο πιόνι και επιπλέον να ελέγχει τα τετράγωνα μπροστά από το δικό του πιόνι. 1.Kc2! Η απειλή φυσικά είναι 2.Kb3 +-. Δεν ήταν καθόλου καλό το 1.b3? Ke7 2.Kb2 a4! (πονηρή ιδέα, όποτε τρώει ο λευκός με το πιόνι έχουμε ισοπαλία- το h πιόνι δεν κερδίζει, αυτό το ξέρει και η γάτα μου η Κιάρα) 3.b4 Kd6, 4.Ka3 Kc6, 5.Kxa4 Kb6=

1…a4! Φτάσαμε ήδη στην κρίσιμη θέση. Συγκρατήστε την. Η μεγάλη πλειοψηφία των σκακιστών θα έπαιζε εδώ βιαστικά 2.Kc3? σίγουρη για την νίκη. Και δεν αποκλείεται να την έπαιρνε, εκτός κι αν ο πονηρός (ή διαβασμένος) μαύρος έπαιζε: 2…a3! Το πιόνι δεν κόβεται, σας το είπε ήδη η Κιάρα, και μετά από 2.b3 Ke7=. Και τότε; Ο βασιλιάς πρέπει να βάλει όπισθεν! 2.Kb1!! Όπως μπορείτε να δείτε εύκολα ο μαύρος δεν προλαβαίνει να φέρει τον βασιλιά αλλά έχει ακόμα βέλη στην φαρέτρα: 2…a3! 3.b3! Αυτά αν δεν τα ξέρεις, δεν τα παίζεις. Προσοχή σε αυτό το σημείο διότι 3.b4? Ke7, 4.Ka2 Kd6, 5.Kxa3 Kc6, 6.Ka4 Kb6=. Τώρα η νίκη είναι πια εύκολη: 3…Ke7 4.Ka2 Kd6 5.Kxa3 Kc6 6.Ka4! (διαγώνια οποζισιόν!- όχι φυσικά 6.Kb4? Kb6! και τα καταστρέψαμε όλα παραχωρώντας την οποζισιόν) 6…Kb6 7.Kb4 +-

Δυο πιόνια όλα κι όλα, αλλά τι πλούτος!

Επαναλαμβάνομαι, αλλά πρέπει να το τονίσω: κάθε οποζισιόν, οριζόντια ή διαγώνια, κοντινή ή μακρινή, έχει στόχο να κερδίσει χώρο για τον βασιλιά που την πετυχαίνει. Μερικές φορές σε θέσεις με μπλοκαρισμένα πιόνια ο χώρος αυτός είναι στα… μετόπισθεν! Δείτε μια σπουδή με τεράστια πρακτική σημασία, από έναν παγκόσμιο πρωταθλητή, και θα καταλάβετε τι εννοώ:

Shahmaty v SSSR, 1939
Mihail Botvinnik
Win

Ο ενεργητικός λευκός βασιλιάς περιμένουμε να κερδίσει, αλλά αυτό μπορεί να γίνει με μία και μόνη κίνηση. Τι θα παίζατε εδώ; Δεν θέλω βιασύνες. 1.Kf5! Α, μπράβο! Αυτό είναι μακρινή οποζισιόν. Λάθος ήταν 1.Kg6? Kc6! ή 1.Kf6? Kb6 και είναι ο μαύρος που παίρνει την οποζισιόν. 1…Kb6 (1…Kc6 2.Ke6, 1…Kc7 2.Ke5) 2.Kf6! Kb7 3.Kf7! Kb8 (3…Kb6 4.Ke8! Kc6 5.Kd8) 4.Ke6 Kc7 5.Ke7! (κι όχι βέβαια το λαίμαργο και βλακώδες 5.Kxd5? Kd7!=) 5…Kc6 6.Kd8 Kd6 7.Kc8! Kc6 (αν εδώ 7…Ke6 8.Kb7 Kf5 9.Kc6 Ke4 10.Kc5 +-) 8.Kb8 Kb6 9.Ka8! +- Θρίαμβος της οποζισιόν! Το a6 εμποδίζει τον μαύρο βασιλιά να την διατηρήσει. Ο λευκός βασιλιάς χρειάστηκε να φτάσει στην γωνία(!) για να σαρώσει από πίσω όλα τα μαύρα πιόνια.

Μια άλλη βασική έννοια στα φινάλε με πιόνια είναι αυτή του «τετραγώνου του πιονιού». Μιλώ ασφαλώς για το νοητό τετράγωνο που η πλευρά του είναι η απόσταση ενός πιονιού από την θέση του μέχρι την προαγωγή και όπου ο αντίπαλος βασιλιάς το προλαβαίνει (το πιόνι) αν μπορεί να μπει εγκαίρως μέσα σε αυτό το «τετράγωνο». Πάνω σε αυτό το θέμα φτιάχτηκε μια από τις πιο διάσημες σπουδές όλων των εποχών. Θα δούμε μια εμπλουτισμένη παραλλαγή της, από τον ίδιο συνθέτη:

Narodni listy, 1928
Richard Reti
Draw

Όποιος δεν γνωρίζει το θέμα, είναι αδύνατο να πιστέψει ότι ο λευκός εδώ έχει στη διάθεσή του μια τυπική νούλα. Ο Reti αποδεικνύει ότι η τεθλασμένη γραμμή ανάμεσα σε δυο σημεία είναι πιο σύντομη από την ευθεία! 1.Kg6 Kb6. Κι εδώ αρχίζει η μαγεία. Αν 1...h5 2.Kxg7! h4 3.Kxf6 Kb6 (αλλιώς ο λευκός βασιλιάς έρχεται κοντά στο πιόνι του και προάγει ταυτόχρονα) 4.Ke5! (απειλεί να μπει στο τετράγωνο του πιονιού 5.Kf4=) 4…h3 5.Kd6! h2 6.c7=. Το ίδιο και μετά από 1…f5 2.Kxg7! f4 3.Kf6 f3 4. Ke7 ή εδώ 3…Kb6 4.Ke5!=. 2.Kxg7! h5 (η ίδια μανούβρα ακολουθεί και στο 2…f5) 3.Kxf6 h4 4.Ke5! Kxc6 5.Kf4= ή 4…h3 5.Kd6! h2 6.c7 h1Q 7.c8Q=. Αυτό το σχήμα ονομάζεται μανούβρα (ή θέμα) Reti.

Ο μεγάλος συνθέτης G.Kasparyan έγραψε κάποτε ότι είχε έναν φίλο που πήγαινε σε σκακιστικά στέκια και έβρισκε «άμουσα» θύματα με τα οποία έβαζε στοίχημα για αυτήν την θέση (νίκη του μαύρου ή ισοπαλία;). Ο φίλος του Κασπαριάν, σύμφωνα πάντα με τον συνθέτη (και δεν έχω κανέναν λόγο να μην τον πιστέψω), έβγαζε τα προς το ζην αποκλειστικά και μόνον από αυτό για μεγάλο χρονικό διάστημα!

Διαισθάνομαι βέβαια ότι οι πιο έμπειροι σκακιστές (για να μην αναφερθώ στους λύτες) αυτά τα θεωρούν γνώσεις προσχολικής ηλικίας και ίσως έχουν δίκιο. Γι’ αυτό ας κολυμπήσουμε σε βαθύτερα νερά με ορισμένες κλασικές σπουδές που συνδυάζουν τα παραπάνω και άλλα τακτικά θέματα. Ωστόσο πριν διαβάσετε το κείμενο, καλό θα ήταν να προσπαθείτε μόνοι σας να δείτε τι γίνεται. Θα σας βοηθήσει πολύ, ακόμα κι εσάς που κάνετε ότι τα ξέρετε όλα (και εκνευρίζετε εμάς που τα ξέρουμε).

Chess Life & Review, 2002
Pal Benko
Win

Φινάλε είναι, δεν έχετε πολύ χρόνο στο ρολόι. Τι παίζετε εδώ με τα λευκά παιδιά; Παραδεχτείτε το. Πριν καν ρωτήσω κόψατε το πιόνι ή σπρώξατε στο b5. Τζάμπα ο μισός βαθμός… Γιατί όσοι ξέρουν την θέση (ή την ιδέα της θέσης) ξέρουν και ότι το πιόνι g5 του χρειάζεται του λευκού: 1.Kh5!

Γιατί; Επειδή αν το φάει προκύπτει το γνωστό ισόπαλο φινάλε με το πιόνι στο c2. 1.Kxg5? Kb3 2.b5 Kxc3 3.b6 Kd2 4.b7 c3 5.b8=Q c2 με θεωρητική ισοπαλία. Τώρα όμως το g5 δεν επιτρέπει στον μαύρο να πετύχει το γνωστό πατ με τον βασιλιά στην γωνία. Δεν βοηθάει όμως ούτε το άμεσο 1.b5? g4 2.b6 g3 3.b7 g2 4.b8=Q g1=Q 5.Qb4+ Ka2 6.Qxc4+ Kb2=. Ο μαύρος έχει δύο επιλογές:

α) 1…Ka4 2.Kg4! (2.Kxg5? Kb3!) 2…Kb3 (2…Kb5 3.Kxg5 +-) 3.b5 Kxc3 4.b6 Kd2 5.b7 c3 6.b8=Q c2 7.Qb2! Kd1 8.Kf3! (να η διαφορά, αφού αν τώρα 8…c1=Q 9.Qe2#) 8…g4+ 9.Kf2! g3+ 10. Kf3! g2 11.Qd4+ Kc1 12.Ke2 Kb1 13.Qb6+ και η ντάμα κρατάει τα πάντα, με εύκολη νίκη.

β) 1…Kb3 2.b5 Kxc3 3.b6 Kd2 4.b7 c3 5.b8=Q c2 6.Qb2 Kd1 7.Qd4+ Ke2 8.Qc3 Kd1 9.Qd3+ Kc1 10.Qe2!

Λάθος ήταν το άμεσο 10.Kg4? που στερεί την κίνηση του g πιονιού.

10...g4 (10…Kb1 11.Qb5+ Ka2 12.Qc4+ Kb2 13.Qb4+ Ka2 14. Qc3+ Kb1 15.Qb3+ Kc1 16.Kg4 και επιστρέφουμε ουσιαστικά στην βαριάντα-α) 11.Qe1+ Kb2 12.Qb4+ Ka2 13.Qc3 Kb1 14.Qb3+ Kc1 15.Kxg4 Kd2 16.Qb2 Kd1 17.Kf3 c1=Q 18.Qe2#.

Συγκρατήστε την ιδέα (του μη φαγώματος του δεύτερου πιονιού) για τα φινάλε αυτού του τύπου, αξίζει τον κόπο.

Σε κάθε φινάλε ένας ενεργητικός βασιλιάς μπορεί να κάνει την διαφορά. Στα φινάλε πιονιών ακόμα περισσότερο. Ωστόσο δεν θα πρέπει να ξεχνάει και τον αμυντικό του ρόλο. Δείτε ένα ωραίο παράδειγμα:

Shahmaty v SSSR, 1984
Ernest Pogosyants
Win

Πώς σας φαίνεται η θέση; Εύκολη, έτσι; Μαζεύουμε τα πιόνια ενώ ο μαύρος δεν μπορεί να φάει τα δικά μας. Όποτε παίζει Kf4, του χώνουμε ένα h4! Ξαναρίχνουμε μια ματιά, άλλη μια βιαστική στο ρολόι και τρώμε το a3 με ένα ξεφύσημα ανακούφισης. Την άλλη μέρα όμως στον σύλλογο, δείχνουμε με απογοήτευση την ισοπαλία που κάναμε σε μια θέση που νομίζαμε ότι ήταν κατακερδισμένη: 1.Kxa3? Kg5 2.Kb3 Kf4 3.h4 Kxf3! 4.h5 Ke4! Αλίμονο! ο αντίπαλος ήξερε τον καταραμένο τον Ρέτι… 5.h6 Kd3=.

Είναι ψυχολογικό, σχεδόν ενστικτώδες. Τα ξεκρέμαστα κομμάτια σε ελκύουν να τα φας. Κι εδώ τι άλλο να έκανα, να μην τα φάω; θα αναρωτηθεί ο μέσος σκακιστής. Βεβαιότατα, αλλά με άλλη σειρά. Πρώτα το c3: 1.Kb3!! a2! (αν μας αφήσει να φάμε το c3 δεν τον σώζει ούτε ο Ρέτι, ούτε η Παναγία η Σουμελά) 2.Kxa2 Kg5. Άλλαξε τίποτα; Μετά από 3.Kb3 δεν έχουμε την ίδια θέση; Πολλά άλλαξαν! Τι πολλά; Όλα! 3.Kb1! Kf4 4.h4! Kxf3 5.h5 Ke4 6.h6! Kd3 7.Kc1! +-

Την επόμενη φορά που θα σας τύχει κάτι ανάλογο, φαντάζομαι θα δείχνετε στους συμπαίκτες σας τα θαυμαστικά σας με υπερηφάνεια.

Και τώρα μια άσκηση για σας μέχρι το επόμενο επεισόδιο:

Deutsche Schachzeitung, 1951
Alois Wotawa
Draw

Τα λευκά πιόνια μοιάζουν καταδικασμένα. Μπορεί να διασώσει ο λευκός την ισοπαλία; Ρητορική η ερώτηση, αφού το λέει ο συνθέτης στο stipulation μπορεί και παραμπορεί. Αυτό όμως είναι δική σας δουλειά!

Η λύση στο επόμενο.

Λύση στην σπουδή του Gurgenidze, από αυτό το άρθρο

3rd HM, Olympic Tourney, Thessaloniki 1984-88
David Gurgenidge, 3rd HM, Olympic Tourney, Thessaloniki 1984-88, Draw

1.Rc3+! Λάθος ήταν να φαγωθεί το f πιόνι πρώτα: 1.Rf3? a1=Q 2.Rxf2, πχ 2…Qd4 (για να ελέγχει το g1) 3.Rg2 Kd1 4.Rg1+ Ke2 5.Rg4 Qe3 6.Rg1 Kf2 7.Rg2+ Kf1 8.Rg4 Qe2+ 9.Kh1 Qf2 και το fortress έχει σπάσει, ο πύργος θα μετακινηθεί από το προστατευμένο g4 και με τα κατάλληλα σαχ θα χαθεί. Πάμε στην λύση για να δούμε την διαφορά.

1…Kd1 2.Rd3+! Ke2 3.Ra3! f1=Q 4.Rxa2+ Τώρα ο λευκός βασιλιάς είναι υποχρεωμένος να ανέβει στην 3η οριζόντια, άρα δεν θα έχει πρόσβαση αργότερα στο κρίσιμο τετράγωνο f1. 4…Kf3 (4…Ke3 5.Rg2) 5.Ra3+ Kf4 6.Ra4+ Kg5 7.Rg4+! (όχι βέβαια 7.Ra5+? Kh6 και δεν έχει σαχ στο a6, οπότε μετά αναλαμβάνει δουλειά η βασίλισσα και ο λευκός χάνει). Τώρα ο μαύρος έχει δύο επιλογές. Η μία είναι 7…Kf5 8.Rg2! και διατηρεί το fortress. Η άλλη είναι η κύρια γραμμή της σπουδής: 7…Kh5!

Τώρα δεν μπορεί να κάνει φρούριο, καθώς στο 8.Rg2? Qf4+ 9.Rg3? Kh4 -+ ή εδώ 9.Kg1 Qe3+ 10.Kh2 Qe5+ 11.Kg1 Kh3 -+. Ευτυχώς για τον λευκό υπάρχει μια τελευταία σφαίρα στην θαλάμη: 8.Rh4+! Kxh4 pat.