Η μόνιμη έλξη

Υπάρχει μια φωτογραφία που όλοι έχουν δει: η γυμνή πλάτη μιας γυναίκας, με δύο σχισμές βιολιού ζωγραφισμένες πάνω της. Le Violon d'Ingres. Ο δημιουργός της, ο Man Ray, ανήκει σε εκείνη τη μικρή ομάδα καλλιτεχνών του 20ού αιώνα των οποίων η δουλειά έχει διαχυθεί τόσο βαθιά στη μαζική κουλτούρα ώστε να την αναγνωρίζουμε χωρίς να ξέρουμε το όνομά τους.


Αυτό που δεν ξέρουμε είναι ότι ο ίδιος άνθρωπος πέρασε εξήντα χρόνια σχεδιάζοντας σκακιέρες.


Το Permanent Attraction του Larry List —το πρώτο και μοναδικό βιβλίο αφιερωμένο στα σκακιστικά έργα του Man Ray— καλύπτει αυτό ακριβώς το κενό. Και το καλύπτει με έναν τρόπο που, όπως θα δούμε, δεν αφορά μόνο τους σκακιστές ούτε μόνο τους ιστορικούς της τέχνης.

Ταυτότητα της έκδοσης

• Τίτλος: Permanent Attraction: Man Ray & Chess — Dada & Surrealist Chess Art
• Συγγραφέας: Larry List · Πρόλογος: Francis M. Naumann
• Εκδότης: Hirmer Verlag, Μόναχο, 2025
• Σελίδες: 264, σκληρόδετο (21 × 26 εκ.), με πάνω από 300 εικόνες
• ISBN: 978-3-7774-4447-5 · Τιμή: 45€
• Εγκεκριμένο από το Man Ray Trust, το ίδρυμα που συνέστησε η χήρα του καλλιτέχνη για τη διαχείριση της κληρονομιάς του.
  

Η κυκλοφορία συνέπεσε —όχι τυχαία— με τη μεγάλη έκθεση Man Ray: When Objects Dream στο Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης, τον Σεπτέμβριο του 2025.

Ποιος είναι ο Larry List

Δεν είναι σκακιστής που γράφει για τέχνη ούτε ιστορικός τέχνης που ανακάλυψε το σκάκι. Είναι κάτι σπανιότερο: ένας ανεξάρτητος επιμελητής και συγγραφέας που εδώ και είκοσι χρόνια δουλεύει αποκλειστικά στηv τομή αυτών των δύο κόσμων. Δικές του είναι οι εκθέσεις The Imagery of Chess Revisited, The Art of Chess, Man Ray & Sherrie Levine και John Cage & Glenn Kaino· έχει γράψει δοκίμια καταλόγων για το Noguchi Museum, τη συλλογή Menil, την Tate Modern και το Andy Warhol Museum.

Θα ήταν εύκολο να στηθεί ένα ωραίο λεύκωμα με φωτογραφίες σκακιστικών σετ. Ο List κάνει κάτι πολύ πιο φιλόδοξο: υποστηρίζει ότι το σκάκι είναι το μακροβιότερο συνεχές νήμα σε ολόκληρο το έργο του Man Ray — μακρύτερο από οποιοδήποτε άλλο. Ξεκινά από τα χρόνια του στο Boys' High School του Μπρούκλιν και φτάνει ως τα τελευταία του χρόνια στο Παρίσι, όπου πέθανε το 1976. Καμία άλλη θεματική του δεν διατρέχει εξήντα χρόνια δημιουργίας.


Και υπάρχει μια δεύτερη θέση, ακόμη πιο τολμηρή: μέσα από τα σκακιστικά του έργα, ο Man Ray εισήγαγε βιομηχανικές και εμπορικές διαδικασίες στις καλές τέχνες. Ο Man Ray δεν είναι απλώς ένας ντανταϊστής που τύχαινε να παίζει σκάκι — είναι ένας πρόδρομος του Warhol, ο οποίος αργότερα υιοθέτησε τόσο την πρακτική της χρηματοδότησης πειραματικών έργων μέσω εμπορικής δουλειάς όσο και την εισαγωγή της φωτομηχανικής μεταξοτυπίας στη ζωγραφική. Το σκάκι, δηλαδή, ως το εργαστήριο όπου δοκιμάστηκε μια ολόκληρη μεθοδολογία του μοντερνισμού.

Ο σχεδιαστής χαρτών που έγινε γλύπτης πεσσών

Ο Man Ray γεννήθηκε ως Emmanuel Radnitzky το 1890 στη Φιλαδέλφεια (η οικογένεια συντόμευσε το επώνυμο σε Ray το 1911). Το πρώτο του επάγγελμα ήταν σχεδιαστής χαρτών — και αυτή η λεπτομέρεια, που σε άλλες βιογραφίες περνά απαρατήρητη, γίνεται εδώ ερμηνευτικό κλειδί. Η ικανότητα να αποδίδει γεωμετρικά σχήματα με ακρίβεια, παντρεμένη με την αγάπη του για το παιχνίδι, παρήγαγε σκακιέρες και κομμάτια από ξύλο, ασήμι, μπρούντζο, ελεφαντόδοντο και αλουμίνιο.


Η κορυφαία στιγμή της έρευνας του List αφορά το πρώτο ξύλινο σετ του 1920 (σήμερα στο Metropolitan, καταλογογραφημένο ως Chessmen 1920–24). Ο List το κοίταζε επί χρόνια με μια απορία: οι φόρμες ήταν εκτελεσμένες με τέλεια ακρίβεια — αλλά ο Man Ray ήταν ζωγράφος, φωτογράφος και σχεδιαστής, όχι ξυλουργός. Δεν είχε αυτή τη δεξιότητα. Ποιος, λοιπόν, το έφτιαξε;


Το ερώτημα ακούγεται τεχνικό. Στην πραγματικότητα ανοίγει ολόκληρη τη θέση του βιβλίου: ο Man Ray δούλευε όπως ένας βιομηχανικός σχεδιαστής, παραδίδοντας μηχανολογικά σχέδια σε ειδικευμένους τεχνίτες που τα υλοποιούσαν. Η «χειροτεχνική αύρα» του μοναδικού έργου τέχνης — αυτό που ο Benjamin θα ονόμαζε aura — καταργείται σιωπηλά, μισό αιώνα πριν αυτό γίνει θεωρητικό σύνθημα.

Ο πόλεμος, το αλουμίνιο και το Χόλιγουντ

Το πιο απρόσμενα συναρπαστικό μέρος του βιβλίου είναι η δεκαετία που ο Man Ray πέρασε στο Λος Άντζελες.


Ο πόλεμος καθιστούσε στρατηγικά υλικά —σκληρά ξύλα, αλουμίνιο, χάλυβα— σπάνια. Ταυτόχρονα, όμως, τα ναυπηγεία και τα εργοστάσια αεροσκαφών της Νότιας Καλιφόρνια είχαν προσελκύσει άριστους μηχανουργούς και παρήγαγαν συνεχώς φύρα: κομμάτια πολύ μικρά για να γίνουν εξάρτημα αεροπλάνου, αλλά αρκετά μεγάλα για να γίνουν σκακιστικά κομμάτια.


Έπειτα ήρθε μια ανακάλυψη. Ο πιο ανθεκτικός τρόπος να χρωματίσεις αλουμίνιο είναι η ανοδίωση — και η ανοδίωση άνοιξε έναν κόσμο χρωμάτων που το σκάκι δεν είχε ξαναδεί. Επί αιώνες, τα σετ ήταν μαύρο-και-ξύλο ή μαύρο-και-ελεφαντόδοντο, σε μουντούς τόνους. Ξαφνικά, φθορίζον πορτοκαλί και κίτρινο. Μικρά, φορητά σετ, που όμως —όντας συμπαγές μέταλλο— είχαν βάρος στο χέρι: το βάρος που λέει «κρατάς κάτι πολύτιμο».


Στο Λος Άντζελες ο Man Ray δούλευε απομονωμένος, αλλά κοινωνικοποιούνταν με τη Λέσχη Σκακιού του Χόλιγουντ — μια ομάδα που είχε συστήσει ο μετρ Herman Steiner και στην οποία συμμετείχαν οι Lauren Bacall, Humphrey Bogart -που έχει και ένα γκαμπί στο όνομα του: 1.d4 Nf6 2.g4?!-, Charles Boyer, José Ferrer και Spencer Tracy. Ο δεσμός με τον κόσμο του κινηματογράφου ήρθε μέσω του παραγωγού Albert Lewin.


Οι δεσμοί αυτοί εξηγούν και το γιατί τα σετ του Man Ray έγιναν αντικείμενο πόθου. Οι συλλέκτες τους αποτελούν έναν κατάλογο που μοιάζει επινοημένος — από τον Μαχαραγιά του Ιντόρ μέχρι τους Igor Stravinsky, Artie Shaw και David Bowie, και από τον Hans Richter ως τον Jim Jarmusch.

Οι φιλίες

Ο List αφιερώνει σημαντικό χώρο στο δίκτυο των σχέσεων: τον γλύπτη Constantin Brancusi, τον βιομηχανικό σχεδιαστή Antonin Heythum, τους γκαλερίστες Marcel Zerbib και Luciano Anselmino — και, εκπληκτικά για τον σκακιστή αναγνώστη, τον παγκόσμιο πρωταθλητή Alexander Alekhine. Πάνω απ' όλα, όμως, υπάρχει ο Marcel Duchamp, ο στενότερος καλλιτεχνικός του φίλος. 


Η αισθητική πεποίθηση του Man Ray ήταν ρητή και εντυπωσιακά συνεπής με την εποχή του: τα κομμάτια του σκακιού πρέπει να είναι τόσο μοντέρνα — τόσο υπερμοντέρνα — όσο και οι ιδέες που έφερναν στη σκακιέρα οι γκρανμάστερ του 20ού αιώνα. Ενώ ο Réti και ο Nimzowitsch ανέτρεπαν τα δόγματα, ο Man Ray ανέτρεπε τη μορφή του βασιλιά και του ίππου. Θεωρούσε το πλέγμα της σκακιέρας ως το αρχέγονο πεδίο της καθαρής σκέψης, της φαντασίας, της έκπληξης και του σχεδιασμού — ένα στέρεο αφηρημένο έδαφος πάνω στο οποίο μπορείς να περπατήσεις..

Τα έργα

Το βιβλίο τεκμηριώνει δεκάδες σετ και δεκάδες έργα. Μερικά που ξεχωρίζουν:


The Knight's Tour (λάδι σε ξύλο, 1946, Συλλογή Penrose) — η περιοδεία του ίππου, το κλασικό μαθηματικό πρόβλημα, ως εικαστικό θέμα.

Red-bordered Chessboard Painting (1946) — ζωγραφισμένο πάνω σε πραγματικές ξύλινες σκακιέρες. Το αντικείμενο του παιχνιδιού γίνεται καμβάς.


Permanent Attraction (1948, επανέκδοση 1971) — το έργο που δίνει τον τίτλο στο βιβλίο.


Τα μπρούντζινα κομμάτια του 1962, το σετ αλουμινίου του 1947, το ξύλινο σετ του 1945.


Η εγκατάσταση στις Copley Galleries (1948), μαζί με τις Shakespearian Equations.


Ο Man Ray αντλούσε από την περιοδεία του ίππου, από την προαγωγή του πιονιού (η μεταμόρφωση του ταπεινού σε βασίλισσα — τι πιο σουρεαλιστικό;), από τα φινάλε.

Το βιβλίο ως αντικείμενο

Το Permanent Attraction είναι όμορφο. Η Hirmer έχει κάνει δουλειά που τιμά το αντικείμενό της — πλούσια έγχρωμη εκτύπωση, εικονογραφημένα εσώφυλλα, στιβαρή σελιδοποίηση. Ο συλλέκτης θα το αγαπήσει.


Και μια λεπτομέρεια: οι υποσημειώσεις που διαβάζονται ταυτόχρονα ως ιστορία της νεωτερικότητας και ως ιστορία της εξέλιξης της εμπορικής φωτομηχανικής τεχνολογίας. Είναι σοβαρή, στέρεη έρευνα — χωρίς όμως ακαδημαϊκή ορολογία έτσι πολύ προσιτή.


Το περιοδικό Airmail το χαρακτήρισε «learned and sumptuous» (λόγιο και πολυτελές), επαινώντας τον τρόπο με τον οποίο ο List τοποθετεί το έργο στο πλαίσιο της πρωτοπορίας. Ο Mark Polizzotti, βιογράφος του Breton, τον αποκάλεσε γκρανμάστερ των σπουδών περί Man Ray. Ο Michael R. Taylor, από τους κορυφαίους μελετητές του καλλιτέχνη, μίλησε για το τελευταίο κενό στη βιβλιογραφία που επιτέλους καλύπτεται. Και ο Francis Naumann —που υπογράφει και τον πρόλογο— υποστηρίζει ότι από εδώ και πέρα δεν νοείται συνολική κατανόηση του Man Ray χωρίς αυτό το βιβλίο.


Ας είμαστε σαφείς και για το ποιον θα απογοητεύσει. Ο αναγνώστης που ψάχνει παρτίδες, διαγράμματα, ανάλυση — δεν θα βρει τίποτα. Δεν είναι σκακιστικό βιβλίο με την τεχνική έννοια· είναι βιβλίο τέχνης, όπου το σκάκι είναι το θέμα και όχι το εργαλείο. Ο σκακιστής που δεν ενδιαφέρεται για τον μοντερνισμό θα κρατήσει ένα ωραίο λεύκωμα και τίποτα παραπάνω.