Ο παγκόσμιος πρωταθλητής που δεν ήθελε να γίνει ήρωας

Δύο Ολλανδοί γκρανμαίτρ ξαναδιαβάζουν τα δύο χρόνια του πέμπτου παγκόσμιου πρωταθλητή στον θρόνο και βάζουν απέναντι στην αφήγηση του Alekhine μια πιο νηφάλια εικόνα

Σεπτέμβριος 2026

Το 1935 ο Max Euwe κέρδισε τον Alekhine με 15½–14½ και έγινε ο πέμπτος παγκόσμιος πρωταθλητής. Δύο χρόνια αργότερα, στη ρεβάνς, έχασε με 15½–9½. Ανάμεσα στα δύο αποτελέσματα χώρεσε μια ιστορία που τη γνωρίζει σχεδόν κάθε σκακιστής: ο Alekhine είχε υποτιμήσει τον αντίπαλο, είχε πιει, είχε χάσει τον έλεγχο και όταν συγκεντρώθηκε ξαναπήρε αυτό που του ανήκε. Ο Euwe σε αυτή την ιστορία είναι μια παρένθεση.

Το Max Euwe World Champion! ξεκινά από την υποψία ότι την ιστορία αυτή την έγραψε ουσιαστικά ένας άνθρωπος. «Ο Alekhine λάτρευε να παίζει τον ρόλο του ήρωα», γράφει ο Paul van der Sterren στην εισαγωγή, «οπότε ήταν φυσικό να κάνει τον εαυτό του ήρωα της δικής του ιστορίας. Και ένας ήρωας μπορεί καμιά φορά να χάνει, αλλά επιστρέφει πάντα πιο δυνατός.» Ο Euwe, συνεχίζει, ήταν σε όλα το αντίθετο. Δεν ήθελε να κάνει τον εαυτό του ήρωα, ούτε το 1935, ούτε το 1937, ούτε όταν κοίταζε πίσω αργότερα στη ζωή του.

Ο Max Euwe στο σπίτι του, πίσω από τη σκακιέρα, το 1935, τη χρονιά που κέρδισε τον τίτλο.

Το βιβλίο το έγραψαν δύο Ολλανδοί γκρανμαίτρ. Ο van der Sterren, δύο φορές πρωταθλητής Ολλανδίας, πήρε το 2024 το βραβείο βιβλίου της χρονιάς της Αγγλικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας για την αυτοβιογραφία του. Ο Erwin l'Ami, πρώην πρωταθλητής Ολλανδίας, είναι γνωστός ως ειδικός των ανοιγμάτων και βοηθός του Topalov και του Giri.

Ο Paul van der Sterren στην έναρξη του Amsterdam Chess Open, Οκτώβριος 2023.

Πώς γεννήθηκε το βιβλίο

Η ιδέα ήρθε στην πανδημία. Ο van der Sterren ήταν τότε πρόεδρος του Max Euwe Centre στο Άμστερνταμ, που για να αντισταθμίσει τα λουκέτα των lockdown έστρεψε τη δραστηριότητά του στο διαδίκτυο. Έκαναν μια σειρά βίντεο για τον αγώνα του 1935 και επειδή είχαν μεγάλη ανταπόκριση συνέχισαν με μια διάλεξη για τη ρεβάνς του 1937 και μια για τον αγώνα Euwe – Donner για το πρωτάθλημα Ολλανδίας του 1955/56. «Ξαφνικά ο Max Euwe είχε γίνει ξανά το κεντρικό πρόσωπο του Max Euwe Centre.»

Ο Erwin l'Ami δίνει σιμουλτανέ στο Max Euwe Centre του Άμστερνταμ, Μάρτιος 2023.

Όσο δούλευε πάνω στο υλικό ο van der Sterren, πλησίαζε τον Euwe, όχι μόνο ως σκακιστή αλλά και ως άνθρωπο. Και καταλάβαινε όλο και λιγότερο πώς ο άνθρωπος που είχε κερδίσει τον Alekhine με τόσο ωραίο τρόπο έχασε τόσο άσχημα δύο χρόνια μετά. «Είχε γίνει ο Euwe πολύ πιο αδύναμος παίκτης μέσα σε αυτά τα δύο χρόνια; Είχε γίνει ο Alekhine τόσο πιο δυνατός; Καμία από τις δύο υποθέσεις δεν μου φαινόταν σωστή.»

Έτσι κοίταξε όλες τις παρτίδες που έπαιξε ο Euwe ως παγκόσμιος πρωταθλητής και διάβασε ό,τι βρήκε σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής. Τον απασχολούσαν δύο ερωτήματα. Πώς έβλεπαν οι σύγχρονοί του τον Euwe ως παγκόσμιο πρωταθλητή και πώς ήταν τα αποτελέσματά του σε σύγκριση με του Alekhine και των άλλων κορυφαίων της εποχής.

Δύο φωνές

Το βιβλίο έχει δύο μέρη. Στο πρώτο, γύρω στις εβδομήντα πέντε σελίδες, ο van der Sterren αφηγείται τα δύο χρόνια βήμα-βήμα, με έντεκα κεφάλαια για τα τουρνουά του Zandvoort, του Nottingham και της Arbeiderspers το 1936, την περιοδεία στη Γερμανία και την Ολυμπιάδα της Στοκχόλμης το 1937, τη ρεβάνς και ένα συμπέρασμα. Εδώ, όπως γράφει, το σκακιστικό υλικό προσεγγίζεται «αφηγηματικά και όχι τεχνικά».

Το δεύτερο μέρος, περίπου εκατό σελίδες, είναι εικοσιτέσσερις παρτίδες του Euwe από εκείνα τα χρόνια με σχόλια του l'Ami. Εκεί, λέει ο πρόλογος, «ακούμε τη φωνή του εικοστού πρώτου αιώνα», γιατί μπαίνουν στη συζήτηση και οι μηχανές και η σύγχρονη θεωρία. Ο van der Sterren επαινεί τον συνεργάτη του ότι δεν αφήνει τις μηχανές να του υπαγορεύουν τη σκέψη αλλά παίρνει τα ευρήματά τους ως αφετηρία.

Μια λεπτομέρεια στα περιεχόμενα θα κεντρίσει τον αναγνώστη. Το πέμπτο κεφάλαιο είναι για το τουρνουά AVRO του 1938 και μπαίνει ανάμεσα στο Nottingham και στο τουρνουά της Arbeiderspers του 1936, δηλαδή δύο χρόνια μετά το τέλος της περιόδου του βιβλίου.

Η εντολή του Lasker

Η εισαγωγή ανοίγει με ένα λιγότερο γνωστό κείμενο. Ενώ η Ολλανδία γιόρταζε ακόμη τη νίκη του 1935, ο Emanuel Lasker έγραψε ότι ο Euwe είχε αναλάβει την κληρονομιά των Anderssen, Morphy, Steinitz, Lasker, Capablanca και Alekhine, «μια σειρά ηχηρών ονομάτων», και ότι «ο σκακιστικός κόσμος έχει δικαίωμα να περιμένει» από αυτόν να ανεβάσει την επιστήμη του παιχνιδιού ψηλότερα. «Ναι, ως δάσκαλος έχει περιορισμένο χρόνο.»

Ο van der Sterren το διαβάζει σχεδόν σαν επίπληξη. «Μου ακούγεται σαν να λέει: "Λοιπόν, νεαρέ, νίκησες τον Alekhine, ωραία, αλλά τώρα απόδειξέ μας ότι ανήκεις πραγματικά σε αυτή τη γενεαλογία παγκόσμιων πρωταθλητών".» Και σημειώνει την ειρωνεία. Ο Euwe ήταν καθηγητής μαθηματικών και είχε λίγο χρόνο για το σκάκι, σε αντίθεση με όλους τους προκατόχους του, που του είχαν αφιερώσει όλο τους τον χρόνο, με εξαίρεση τον ίδιο τον Lasker.

Euwe – Alekhine, 1937

Ο Euwe στη ρεβάνς του 1937. Με την πλάτη στον φακό ο Alekhine.

Στοκχόλμη 1937

Ο Euwe ξεκίνησε με έξι νίκες, ανάμεσά τους επί του Petrovs, του Keres, του Mikenas και του Ståhlberg. Μετά από μια ισοπαλία με τον Pirc, σε ολοφάνερα κερδισμένη θέση απέναντι στον Andor Lilienthal, έπαιξε μετά από εβδομήντα κινήσεις το 71.Bd5?? και ο Lilienthal απάντησε 71...f2!. Ο van der Sterren αφήνει τον ίδιο τον Euwe να σχολιάσει. «Παραίσθηση.» Και για την απάντηση του Lilienthal: «Κερδίζει επί τόπου. Μετά το 72.Bxb7 f1=Q είναι σαχ, οπότε ο λευκός χάνει το πιόνι του a. Γι' αυτό ο λευκός εγκατέλειψε.»

Αυτό που κάνει το κεφάλαιο ενδιαφέρον είναι η ανάγνωση των συνθηκών. Η παρτίδα με τον Lilienthal είχε διακοπεί. Την επόμενη μέρα ο Euwe έπαιξε με τον Piazzini και κέρδισε, πιστεύοντας ότι είχε ήδη 8½ στα 9. Όταν η διακοπείσα τελείωσε με ήττα, τον περίμενε αμέσως ο πιο κρίσιμος αγώνας, με τις ΗΠΑ. Εκεί έσωσε ισοπαλία σε χαμένη θέση απέναντι στον Reshevsky. Την επομένη διαλύθηκε από τον Φινλανδό Thorsten Gauffin, έναν παίκτη που, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, κέρδισε στον επόμενο γύρο και τον Keres και έζησε στη Στοκχόλμη την κορυφαία στιγμή της καριέρας του. Ο Euwe τελείωσε με 9½ στα 13.

Ο Andor Lilienthal το 1936, έναν χρόνο πριν από τη Στοκχόλμη.

Υπήρχε και άλλο βάρος. Τις τελευταίες μέρες της Ολυμπιάδας γινόταν το συνέδριο της FIDE, που κατά τον συγγραφέα «κατάφερε να προκαλέσει χάος στον κύκλο του παγκόσμιου πρωταθλήματος», και ο Euwe θεώρησε καθήκον του ως παγκόσμιος πρωταθλητής να πάρει ενεργό μέρος. Ο van der Sterren δένει αυτή τη λεπτομέρεια με ό,τι ακολούθησε. Τριάντα τρία χρόνια αργότερα ο ίδιος άνθρωπος έγινε πρόεδρος της FIDE.

Ο Euwe έγραψε αργότερα για εκείνη την ήττα με μια φράση που δίνει τον τίτλο του κεφαλαίου. «Ο ήλιος δεν ξαναβγήκε για μένα..., τουλάχιστον όχι στη Στοκχόλμη, αλλά πιστεύω ότι κάποια μέρα θα ξαναβγεί.»

Τα αποσπάσματα είναι από τις ίδιες τις εφημερίδες της εποχής. Το κεφάλαιο συνοδεύεται από φωτογραφίες της Leeuwarder Courant και της De Telegraaf του Αυγούστου 1937 και ο τίτλος μιας εφημερίδας την επομένη της ήττας, «Ο Euwe καταθλιμμένος από την ήττα του από τον Lilienthal», μπαίνει στο κείμενο. Ο van der Sterren δεν επινοεί ψυχολογία. Την αντλεί από όσα είπε ο ίδιος ο Euwe. «Μετά την ήττα από τον Lilienthal ένιωσα ξαφνικά πολύ ανασφαλής όταν αξιολογούσα μια θέση και σύγκρινα διάφορες δυνατότητες.»

Ο l'Ami στη σκακιέρα

Κάθε παρτίδα ανοίγει με ένα σύντομο πορτρέτο του αντιπάλου. Για τον Bogoljubov ο l'Ami γράφει ότι ήταν πάντα δύσκολος αντίπαλος για τον Euwe και ότι στις παρτίδες τους «συνέβαιναν πράγματα που δύσκολα άντεχαν το φως της μέρας». Η παρτίδα που ακολουθεί το αποδεικνύει. Ο Euwe απάντησε στο 1.c4 με 1...e5 και ο l'Ami εξηγεί γιατί αυτή δεν ήταν ποτέ η κύρια απάντησή του. Είναι μια Σικελική με αντεστραμμένα χρώματα και ο Euwe σπάνια έπαιζε Σικελικές με τα άσπρα. Σε αυτό το σημείο, όπως υπόσχεται ο πρόλογος, μπαίνει η σύγχρονη θεωρία. Το επιπλέον τέμπο του λευκού, γράφει ο l'Ami, σε σύγκριση με το Επιταχυνόμενο Δράκο εμποδίζει τον μαύρο να στήσει το πιο κρίσιμο σχήμα.

Ο μαύρος έπαιξε καλά και για πολύ ήταν καλύτερος. Μετά το 25.Rc3 ο l'Ami ομολογεί ότι δεν μπορεί να εξηγήσει την κίνηση και υποθέτει πίεση χρόνου, με το χρονικό όριο εκείνης της εποχής, τριάντα κινήσεις σε δύο ώρες. Γράφει όμως ρητά ότι δεν βρήκε τίποτα γι' αυτό στις πηγές που είχε. Ακολουθεί μια παράξενη σειρά κινήσεων, με τον ίππο του μαύρου να πηγαίνει και να έρχεται ανάμεσα στο a2 και στο b4. Και λίγο πριν από τον έλεγχο χρόνου ο Euwe έπαιξε 36...Rxb5, «φριχτό λάθος», και μετά το 37.Rxa2 Bxa2 38.Qa4 ήρθε ένα κλασικό διπλό χτύπημα σε πύργο και αξιωματικό. «Πρέπει να ήταν μια ιδιαίτερα απογοητευτική παρτίδα για τον Euwe.»

Η πέμπτη παρτίδα, απέναντι στον παλιό του μέντορα Maróczy, έδωσε στον Euwe το βραβείο ομορφιάς και εξήντα φιορίνια, για μια διαισθητική θυσία κομματιού που ο l'Ami χαρακτηρίζει καιροσκοπική. Του θυμίζει κάτι που του είχε εκμυστηρευτεί κάποτε ο Topalov. «Είναι πολύ πιο εύκολο να επιτίθεσαι παρά να αμύνεσαι.»

Ο Géza Maróczy, μέντορας του νεαρού Euwe, στο ουγγρικό περιοδικό Magyar Sakkvilág, 1940.

Το ύφος του l'Ami είναι αυτό που υπόσχεται ο συνεργάτης του, σοβαρό και χαλαρό μαζί. Όταν ο μαύρος παίζει το αυτονόητο 25...b5, το σχόλιο είναι μία λέξη, «Φυσικά!». Οι βαριάντες είναι λίγες και κάθε μία εξηγείται με λόγια.

Χάγη, 5 Οκτωβρίου 1937, η μέρα που άρχισε η ρεβάνς. Ο Euwe με τα χέρια στο κεφάλι, απέναντί του ο Alekhine, πίσω τους ο πίνακας επίδειξης και στο τραπέζι η πινακίδα που ζητά «τη μεγαλύτερη δυνατή ησυχία».

Η ρεβάνς του 1937 πιάνει είκοσι οκτώ σελίδες, από την 54 ως την 81, είναι μακράν το μεγαλύτερο κεφάλαιο και σε αυτήν κρίνεται αν ο van der Sterren πείθει ότι η αφήγηση του Alekhine θέλει διόρθωση. 

Κάποια από τα τεκμήρια είναι γνωστά και έξω από το βιβλίο. Στο Nottingham του 1936, ίσως το ισχυρότερο τουρνουά της δεκαετίας, ο Euwe τερμάτισε ισόβαθμος τρίτος, μισό βαθμό πίσω από τον Botvinnik και τον Capablanca και μισό βαθμό μπροστά από τον Alekhine. Το αν αυτό αρκεί για να αλλάξει την εικόνα του βασιλεύοντος πρωταθλητή είναι το ερώτημα που θέτει το βιβλίο.

Ο van der Sterren γράφει ιστορία από τις πηγές της εποχής και όχι από τον μύθο και αφήνει τον Euwe να μιλήσει με τα δικά του λόγια. Ο l'Ami σχολιάζει παρτίδες ενενήντα ετών χωρίς να τις κάνει μάθημα με τη μηχανή. Το 2023 ο Jan Timman είχε εκδώσει στον ίδιο οίκο τις καλύτερες παρτίδες του Euwe, ογδόντα από όλη του την καριέρα. Αυτό το βιβλίο είναι στενότερο και φιλοδοξεί περισσότερα. Δεν θέλει μόνο να δείξει τον Euwe στα καλύτερά του. Θέλει να αποδείξει ότι ήταν πραγματικός παγκόσμιος πρωταθλητής και όχι υποσημείωση ανάμεσα σε δύο βασιλείες του Alekhine.

Οι παρτίδες

Οι τρεις παρτίδες που συζητά η βιβλιοπαρουσίαση, με χρονολογική σειρά και χωρίς σχόλια. Η ήττα του Euwe από τον Bogoljubov και η νίκη του επί του Maróczy στο Zandvoort το 1936, και η παρτίδα με τον Lilienthal στην Ολυμπιάδα της Στοκχόλμης το 1937.

Στοιχεία έκδοσης

Paul van der Sterren & Erwin l'Ami, Max Euwe World Champion! The Champion Years 1935–1937. New in Chess, 27 Μαΐου 2026. 192 σελίδες, σε σκληρόδετη (ISBN 9789083654720) και χαρτόδετη έκδοση (ISBN 9789083654713), καθώς και ηλεκτρονικά. Κυκλοφόρησε ταυτόχρονα στα ολλανδικά ως Max Euwe Wereldkampioen! De kampioensjaren 1935–1937 (ISBN 9789083654744). Δύο μέρη, έντεκα κεφάλαια αφήγησης και εικοσιτέσσερις σχολιασμένες παρτίδες, με ευρετήριο ονομάτων και βιβλιογραφία.

Αποδόσεις εικόνων

• Schaker, schaakmeester Max Euwe thuis achter het schaakbord, Wiel van der Randen, 1935, Spaarnestad Photo · Commons
• Schaker Max Euwe achter het schaakbord tijdens een wedstrijd voor het wereldkampioenschap schaken, Wiel van der Randen, 1937, Spaarnestad Photo, Commons
• Schaken, 0001000020, Wiel van der Randen, 5 Οκτωβρίου 1937, Spaarnestad Photo, Commons
• Andor Lilienthal, άγνωστος φωτογράφος, 1936, από το βιβλίο του διεθνούς τουρνουά της Μόσχας του 1936, Commons
• Maróczy Géza, άγνωστος φωτογράφος, Magyar Sakkvilág, 1 Μαρτίου 1940, Commons
• Paul van der Sterren Amsterdam Chess Open 2023, Martin Blom, CC BY 2.0 · Commons
• Erwin l'Ami geeft een simultaan in het Max Euwe Centrum, Max Euwe Centrum, 25 Μαρτίου 2023, CC BY-SA 4.0 · Commons