Ο Domenico Ponziani και το άνοιγμα που δεν εκτιμούσε

Καθηγητής νομικής, ιερέας του καθεδρικού της Μόντενας, το τρίτο μέλος της σκακιστικής σχολής της πόλης αυτής και ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του σε ένα άνοιγμα που ο ίδιος έκρινε κατώτερο

Σαν σήμερα, στις 9 Νοεμβρίου 1719, γεννήθηκε στη Μόντενα ο Domenico Lorenzo Ponziani. Για τους περισσότερους σκακιστές είναι ένα όνομα πάνω σε μια σειρά κινήσεων: 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.c3, το άνοιγμα Ponziani, που παίζεται σε κάθε επίπεδο, από τα συλλογικά πρωταθλήματα ως το Wijk aan Zee. Πίσω από το όνομα υπάρχει ένας άνθρωπος που πέρασε τρεις δεκαετίες διδάσκοντας ρωμαϊκό δίκαιο, έγινε ιερέας στα σαράντα πέντε του, κατέληξε να διοικεί την επισκοπή της Μόντενας και έγραψε ένα από τα τρία βιβλία που αποτέλεσαν αυτό που σήμερα λέμε «σχολή της Μόντενας».

Το 3.c3 δεν το επινόησε ο Ponziani -υπάρχει σε χειρόγραφο του 15ου αιώνα-. Όταν το ανέλυσε, στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του το 1782, το εξέτασε σε μιάμιση σελίδα, πρότεινε απέναντί του μια αντεπίθεση για τον μαύρο και κατέληξε ότι η κίνηση είναι «men buono», λιγότερο καλή από το 3.Bc4. Το όνομά του κόλλησε πρώτα στην απάντηση του μαύρου και μόνο έναν αιώνα αργότερα πέρασε στο ίδιο το άνοιγμα.

Τα στοιχεία της ζωής του είναι λίγα και όχι όλα βέβαια. Τα περισσότερα έρχονται από σύντομα λήμματα εγκυκλοπαιδειών που αντιγράφουν το ένα το άλλο. Δύο πηγές όμως είναι πρωτογενείς, το ίδιο το βιβλίο του, που σώζεται σαρωμένο σε τρεις εκδόσεις και το ημερολόγιο ενός Μοντενέζου χρονικογράφου που κατέγραψε τον θάνατό του την ημέρα που συνέβη. Από αυτές τις δύο χτίζεται ό,τι ακολουθεί.

Ένας νομικός στη Μόντενα

Η Μόντενα του 18ου αιώνα ήταν πρωτεύουσα ενός μικρού δουκάτου, κάτω από τον οίκο των Este, με πανεπιστήμιο, καθεδρικό ναό του 12ου αιώνα και μια μορφωμένη τάξη δικηγόρων και κληρικών. Ο Ponziani ανήκε σε αυτήν από γεννησιμιού του. Ο χρονικογράφος Antonio Rovatti τον αποκαλεί «nobile modonese», ευγενή της Μόντενας. Για την οικογένειά του δεν ξέρουμε τίποτα περισσότερο.

Σπούδασε νομικά και το 1742, είκοσι τριών χρονών, άρχισε να διδάσκει στο πανεπιστήμιο της πόλης. Η έδρα του ήταν το ρωμαϊκό δίκαιο -η Treccani γράφει «diritto romano», ο Murray «civil law», που τον 18ο αιώνα σήμαινε το ίδιο πράγμα-. Τρία χρόνια αργότερα μπήκε και στον σύλλογο των δικηγόρων. Δίδαξε τριάντα χρόνια ως το 1772 και αποσύρθηκε με σύνταξη και τον τίτλο του ομότιμου καθηγητή. Ανάμεσα στους φοιτητές του, σύμφωνα με τον Marco Campioli που μελέτησε τα αρχεία, ήταν και ένας νεαρός που αποφοίτησε το 1746 και θα έπαιζε μεγάλο ρόλο στη ζωή του: ο Ercole del Rio.

Η δεύτερη καριέρα του άρχισε αργά. Χειροτονήθηκε ιερέας το 1764, στα σαράντα πέντε του. Δύο χρόνια μετά έγινε "κανονικός" του καθεδρικού ναού. Το 1784 ανέλαβε γενικός βικάριος της επισκοπής και από το 1785 τοποτηρητής, δηλαδή διοικούσε την επισκοπή όσο ο θρόνος ήταν κενός. Έφερε και τον τιμητικό τίτλο του αποστολικού πρωτονοταρίου, γι' αυτό τα κείμενα της εποχής τον λένε «Monsignore».

Αυτός ο άνθρωπος, ένας καθηγητής νομικής που έγινε κληρικός, είναι ο συγγραφέας του σημαντικότερου πρακτικού εγχειριδίου του ιταλικού σκακιού του 18ου αιώνα. Δεν υπάρχει καμία σωζόμενη παρτίδα του. Δεν υπάρχει πορτρέτο του, ούτε πλάκα ή δρόμος με το όνομά του στη Μόντενα. Υπάρχει το βιβλίο.

Τρεις Μοντενέζοι απέναντι στον Philidor

Για να καταλάβει κανείς το βιβλίο πρέπει πρώτα να γνωρίσει τους άλλους δύο.

Ο Ercole del Rio, δικηγόρος και αργότερα δικαστικός σύμβουλος, δημοσίευσε το 1750 στη Μόντενα ένα μικρό βιβλίο με τίτλο Sopra il giuoco degli scacchi, osservazioni pratiche d'anonimo autore modenese. Από τον υπότιτλο έμεινε στην ιστορία ως «ο Ανώνυμος της Μόντενας». Ο Murray σημειώνει ότι εκεί εμφανίζονται για πρώτη φορά η Σκωτική και το 3…a6 στην Ισπανική. Το έτος γέννησής του είναι αμφίβολο -1718 κατά την αγγλική Wikipedia, 1723 ή 1726 κατά τα δημοτικά και ενοριακά αρχεία της Μόντενας-. Πέθανε το 1802.

Ο Giambattista Lolli, από τη Νονάντολα, ήταν ο μεγαλύτερος των τριών. Το 1763 τύπωσε στη Μπολόνια έναν τόμο εξακοσίων τριάντα δύο σελίδων σε σχήμα φόλιο, τις Osservazioni teorico-pratiche sopra il giuoco degli scacchi. Το πρώτο μέρος ήταν το κείμενο του del Rio με σχόλια, το δεύτερο μια ανέκδοτη πραγματεία του del Rio για την άμυνα και το τρίτο ήταν δικό του, με φινάλε και εκατό προβλήματα. Πέθανε το 1769, τη χρονιά που κυκλοφόρησε το βιβλίο του Ponziani.

Τι κοινό είχαν; Μια αντίληψη για το παιχνίδι. Το 1749 ο Philidor είχε διατυπώσει στο Λονδίνο τη φράση που έμεινε παροιμιώδης, ότι τα πιόνια είναι η ψυχή του σκακιού. Οι Μοντενέζοι πίστευαν στην ελευθερία κίνησης των κομματιών, στη γρήγορη πίεση στα f2 και f7, στο Giuoco Piano, σε ένα κέντρο πιονιών που αξίζει μόνο εφόσον ανοίγει γραμμές. Ο del Rio έγραψε στο βιβλίο του Lolli μια κριτική πάνω στον Philidor -τρεις από τις τέσσερις παρτίδες του είναι λανθασμένες, γράφει, και το Γκαμπί του Βασιλιά δεν στέκει για τον επιτιθέμενο-. Ο Murray, που δύσκολα χαρίζεται, κατέληξε ότι στα συγκεκριμένα σημεία της διαφωνίας «η ετυμηγορία των μεταγενέστερων είναι εξ ολοκλήρου υπέρ» των Μοντενέζων και ότι οι τρεις ήταν «σίγουρα οι πιο προικισμένοι παίκτες που έβγαλε ποτέ η Ιταλία».

Ο George Walker, που μετέφρασε τον Philidor στα αγγλικά το 1832, έγραψε στον πρόλογο μια φράση που λέει πολλά για τη φήμη τους: «Είναι κρίμα που ο Philidor δεν επισκέφθηκε ποτέ την Ιταλία. Εκεί θα έβρισκε σκακιστές άξιους να αναμετρηθεί μαζί τους. Και πόσο ενδιαφέρουσα θα ήταν μια συλλογή παρτίδων που παίχτηκαν πραγματικά ανάμεσα στον Philidor και τον Ponziani ή τον Ercole del Rio!»

«Opera d'Autore Modenese»

Το 1769 κυκλοφόρησε στη Μόντενα το Il giuoco incomparabile degli scacchi, «Το ασύγκριτο παιχνίδι του σκακιού, αναπτυγμένο με νέα μέθοδο για να οδηγήσει τον καθένα με τη μεγαλύτερη ευκολία από τα πρώτα στοιχεία ως τις πιο αριστοτεχνικές λεπτότητες». Χωρίς όνομα. Στη σελίδα τίτλου διαβάζει κανείς «Opera d'Autore Modenese», έργο Μοντενέζου συγγραφέα και από κάτω δύο λατινικά αποσπάσματα: το «Ludimus effigiem belli» του Vida -παίζουμε την εικόνα του πολέμου- και τέσσερις στίχους του Κλαυδιανού για τον στρατηγό που δεν τα ρισκάρει όλα στην τύχη αλλά κυβερνά με ώριμη σκέψη.

Η ανωνυμία δημιούργησε σύγχυση που κράτησε έναν αιώνα. Το «Autore Modenese» του Ponziani μοιάζει πολύ με το «Anonimo Modenese» του del Rio και πολλοί τα μπέρδεψαν. Όταν το βιβλίο μεταφράστηκε στα αγγλικά το 1820, ο μεταφραστής, ένας αξιωματικός του ναυτικού που υπέγραφε με ψευδώνυμο, το απέδωσε στη σελίδα τίτλου στον del Rio. Ακόμη και η δεύτερη έκδοση του 1782, που συνήθως περιγράφεται ως η έκδοση όπου ο Ponziani «αποκάλυψε» το όνομά του, έχει στον τίτλο της το ίδιο «Opera d'Autore Modenese». Το όνομα εμφανίζεται μόνο στον πρόλογο του τυπογράφου, που ευχαριστεί «τον ευγενέστατο συγγραφέα, κύριο δικηγόρο Domenico, "κανονικό" Ponziani».

Γιατί το έγραψε; Ο ίδιος το εξηγεί στον πρόλογο. Το τελείωσε στις «ευχάριστες σχόλες της εξοχής» και το δημοσίευσε μόνο εξαιτίας των «πολύ αποτελεσματικών παροτρύνσεων του Ανώνυμου της Μόντενας», στις οποίες υπερίσχυσε «η παλιά του φιλία». Ο del Rio, δηλαδή, ο πρώην φοιτητής του, τον έπεισε να τυπώσει, και πρόσθεσε στο βιβλίο και δικές του ανακαλύψεις.

Η πρώτη φράση του προλόγου δείχνει πώς έβλεπε το παιχνίδι ένας Ιταλός λόγιος του Διαφωτισμού: «Το παιχνίδι του σκακιού, είτε επειδή είναι ζωντανή εικόνα του πολέμου είτε επειδή είναι δοκιμασία της ανθρώπινης οξύνοιας χωρίς τα γεγονότα που ονομάζονται τύχη, υπήρξε πάντα η απόλαυση των μεγάλων και των μορφωμένων».

Τι περιέχει

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο είναι θεωρία με την ευρεία έννοια: η φύση του παιχνιδιού, η κίνηση και η αξία των κομματιών, ένα γλωσσάρι, οι κανόνες, γενικές συμβουλές και μια κριτική επισκόπηση όλων των προηγούμενων συγγραφέων. Το δεύτερο είναι τα ανοίγματα, χωρισμένα όπως στον Lolli σε «παρτίδες για την επίθεση» και «παρτίδες για την άμυνα». Το τρίτο είναι φινάλε και «partiti», δηλαδή προβλήματα και σπουδές.

Μέσο παιχνίδι δεν υπάρχει. Αυτό δεν ήταν παράλειψη του Ponziani· κανένα βιβλίο της εποχής δεν το είχε. Αυτό που του καταλογίστηκε ήταν ο διαχωρισμός επίθεσης και άμυνας. Ο Murray και ο von der Lasa παρατήρησαν, σχεδόν με τα ίδια λόγια, ότι η ίδια κίνηση που στο ένα κεφάλαιο οδηγεί στη νίκη, στο άλλο οδηγεί στην ήττα, ανάλογα με το ποια πλευρά θέλει ο συγγραφέας να κερδίσει.

Στο γλωσσάρι ο πύργος λέγεται ακόμη «rocco» -«άλλοι τον λένε rocchiere, άλλοι torre, άλλοι ελέφαντα», σημειώνει-. Κάθε άνοιγμα με πιόνι της πτέρυγας το ονομάζει «fianchetto», όχι μόνο το 1.e4 b6 αλλά και τα 1.f4 και 1.c4. Ο Murray του αποδίδει την πρώτη, σύντομη, αναφορά στο γκαμπί Allgaier.

Οι ιταλικοί κανόνες

Ένας σημερινός αναγνώστης που ανοίγει το βιβλίο συναντά στο κεφάλαιο των κανόνων ένα σκάκι ελαφρώς διαφορετικό από το δικό μας. Ο Ponziani δεν το κρύβει. Αντιθέτως, το γράφει με κάποια περηφάνια, σαν τοπική περηφάνια.

Ο δεύτερος νόμος επιτρέπει σε κάθε πιόνι να κάνει διπλό βήμα στην πρώτη του κίνηση «περνώντας ακόμη κάτω από την απειλή εχθρικού πιονιού, αφού στην Ιταλία δεν υιοθετείται ο νόμος που ισχύει αλλού». Δηλαδή δεν υπήρχε en passant. Στο γλωσσάρι, στο λήμμα «passar battaglia», εξηγεί ότι Ισπανοί, Γάλλοι και Βρετανοί στερούν από το πιόνι το διπλό βήμα όταν περνά από τετράγωνο που ελέγχει αντίπαλο πιόνι της πέμπτης γραμμής και προσθέτει: «Ένας τέτοιος νόμος δεν είναι αποδεκτός σε εμάς, αφού σε όλη την Ιταλία αφήνεται πλήρης ελευθερία στα πιόνια να κάνουν πάντα δύο βήματα».

Ο τρίτος νόμος αφορά την προαγωγή. Πιόνι που φτάνει στην όγδοη γραμμή γίνεται «ένα κομμάτι που λείπει». Αν δεν λείπει κανένα, μένει ως έχει και περιμένει, ώσπου να χαθεί κάποιο κομμάτι. Δύο βασίλισσες, με άλλα λόγια, δεν μπορούσαν να υπάρξουν. Ο von der Lasa σημειώνει ότι ο ίδιος περιορισμός ίσχυε για καιρό και στη Γερμανία.

Ο τέταρτος νόμος είναι ο πιο γνωστός, το ελεύθερο ροκέ. Γίνεται «σε μία κίνηση και σε οποιοδήποτε τετράγωνο ανάμεσα στον βασιλιά και τον πύργο συμπεριλαμβανομένων, τόσο από την πλευρά του βασιλιά όσο και από την πλευρά της ντάμας». Ο βασιλιάς και ο πύργος έμπαιναν, με λίγους περιορισμούς, όπου ήθελε ο παίκτης. Το ροκέ με τον σημερινό τρόπο ο Ponziani το λέει «alla Calabrista», «όπως ο Καλαβρός» -δηλαδή ο Greco- και σημειώνει ότι «έτσι κάνει και ο Philidor». Ο πέμπτος νόμος απαγορεύει το ροκέ όταν ο βασιλιάς ή ο πύργος έχουν κινηθεί ή όταν ο βασιλιάς βρίσκεται σε σαχ ή περνά από απειλούμενο τετράγωνο. Ο έκτος καταδικάζει μια «πρόσφατη κατάχρηση», να σπρώχνει κανείς πιόνι μαζί με το ροκέ.

Αυτοί οι κανόνες εξηγούν γιατί η ανάλυση των Μοντενέζων, όσο λαμπρή κι αν ήταν, έμεινε έξω από την κύρια ροή της θεωρίας. Με ελεύθερο ροκέ και χωρίς en passant πολλά ανοίγματα παίζονται αλλιώς. Ο von der Lasa, που θαύμαζε το βιβλίο, έγραψε ότι το κύρος του συνέβαλε στο να παραταθεί η ιταλική ιδιαιτερότητα περισσότερο από όσο ωφελούσε το παιχνίδι. Η γερμανική μετάφραση του 1822 ήταν ακριβώς της πρώτης έκδοσης και διέδωσε τους ιταλικούς κανόνες και στη Γερμανία -στο Αμβούργο έγινε απόπειρα να εφαρμοστούν και απέτυχε-. Στην ίδια την Ιταλία οι διεθνείς κανόνες επιβλήθηκαν οριστικά στο τρίτο εθνικό τουρνουά, στο Μιλάνο το 1881. Ο von der Lasa είχε στην κατοχή του ένα χειρόγραφο πενήντα έξι παρτίδων που έπαιξαν οκτώ Μοντενέζοι ανάμεσα στις 3 Ιανουαρίου και στις 11 Φεβρουαρίου 1876, πιθανώς την τελευταία φορά που παίχτηκε σκάκι με τους παλιούς κανόνες.

Ο κριτής των συγγραφέων

Το κομμάτι του βιβλίου που διαβάζεται ακόμη με απόλαυση είναι η επισκόπηση των προηγούμενων συγγραφέων. Ο von der Lasa έγραψε ότι από εκεί πήρε την ιδέα για τη δική του βιβλιογραφική επισκόπηση στο Handbuch του Bilguer, το σημαντικότερο εγχειρίδιο του 19ου αιώνα.

Για τον del Rio ο Ponziani είναι γενναιόδωρος. Ο Ανώνυμος της Μόντενας, γράφει, «είναι ο πιο μεθοδικός και διδακτικός από όσους έχουν γράψει ως τώρα». Εχθρός του περιττού, μίλησε περισσότερο στους παίκτες παρά στους αρχάριους, «και γι' αυτό ο κύριος Lolli δεν μπορούσε να γίνει σχολιαστής καλύτερου βιβλίου». Για τον Lolli, «τον πιο εργατικό συγγραφέα», σημειώνει ότι τα εκατό προβλήματά του αξίζουν περισσότερο από εκείνα του Stamma. Από τα προβλήματα του Stamma, του Σύρου που είχε τυπώσει τα δικά του στο Παρίσι και στο Λονδίνο, μόνο δεκαοκτώ κρίνει άξια επαίνου -μια κρίση που ο Murray βρίσκει «ως συνήθως δίκαιη»-. Μόνο για τον Ruy López είναι, κατά τον Murray, υπερβολικά αυστηρός, όταν τον αποκαλεί «άγονη ιδιοφυΐα».

Το πιο ενδιαφέρον πορτρέτο είναι του Philidor. «Τον βρίσκω παίκτη πολύ οξυδερκή και φωτισμένο», γράφει το 1769, «αλλά βρίσκω επίσης ότι με αξιοθαύμαστη άνεση πλασάρει ως βέβαιες προτάσεις εντελώς λανθασμένες». Τα δύο μεγάλα λάθη του Γάλλου, κατά τον Ponziani, ήταν ότι ο πρώτος παίκτης πρέπει σχεδόν πάντα να κερδίζει και ότι μετά το 1.e4 e5 ο λευκός δεν πρέπει να παίξει ούτε 2.Nf3 ούτε c3 -μια θέση που καταδικάζει, γράφει, τα περισσότερα από τα καλύτερα ανοίγματα-. Και κλείνει: «Κατά τα άλλα στη διεξαγωγή των παρτίδων διακρίνεται στον χειρισμό των πιονιών· μακάρι να είχε κάνει το ίδιο και στον χειρισμό των κομματιών».

Ο Philidor είχε απορρίψει ακριβώς τα Nf3 και c3. Η σειρά που σήμερα φέρει το όνομα του Ponziani είναι αυτή που ο Ponziani υπερασπίστηκε ως αρχή απέναντι στον Philidor -χωρίς όμως ποτέ να εκτιμήσει το ίδιο το 3.c3-.

Δεκατρία χρόνια μετά, στη δεύτερη έκδοση, ο τόνος για τον Philidor είναι πιο ήπιος. Ο Γάλλος είχε στο μεταξύ βγάλει τη δική του δεύτερη έκδοση, το 1777, και ο Ponziani σημειώνει ότι διόρθωσε τα λάθη του σιωπηλά -«μόνο όσα μπορούσαν να διορθωθούν σωπαίνοντας»-, ότι δεν ισχυρίζεται πια πως η πρώτη κίνηση κερδίζει, ούτε ότι το 2.Nf3 είναι κακό. Ασχολείται υπερβολικά με τα πιόνια και συχνά παραλείπει τα δυνατότερα χτυπήματα των κομματιών, αλλά σε πολλά σημεία δείχνει «παίκτης πολύ οξυδερκής και φωτισμένος». Οι Hooper και Whyld διαβάζουν εδώ έναν συγγραφέα που είχε προχωρήσει πέρα από τον δογματισμό του del Rio.

Η δεύτερη έκδοση του 1782

Το βιβλίο είχε επιτυχία. Μια ανατύπωση βγήκε στη Βενετία το 1773 και άλλη μία το 1801. Η σημαντική όμως έκδοση είναι η δεύτερη, πάλι από τους κληρονόμους του Soliani στη Μόντενα το 1782, «καθαρισμένη και εμπλουτισμένη με πάρα πολλές νέες ανακαλύψεις». Ο τυπογράφος γράφει ότι οι προσθήκες οφείλονται εν μέρει και στον «κύριο σύμβουλο Ercole del Rio, που κυκλοφορούσε ως τώρα, και κυκλοφορεί ακόμη, με τον τίτλο του Ανώνυμου της Μόντενας». Εδώ, για πρώτη φορά τυπωμένα, εμφανίζονται και τα δύο ονόματα.

Οι μεταγενέστεροι είναι σχεδόν ομόφωνοι για την αξία της έκδοσης αυτής. Ο von der Lasa τη θεωρούσε το σημαντικότερο έργο της εποχής. Ο Murray έγραψε ότι η ανάλυσή του «αξίζει πολύ υψηλό έπαινο» και ότι κανένα μεταγενέστερο βιβλίο του ιταλικού σκακιού με ελεύθερο ροκέ δεν πήρε τη θέση του. Οι Hooper και Whyld την περιγράφουν ως «τον καλύτερο πρακτικό οδηγό που έγραψαν οι Μοντενέζοι δάσκαλοι», με ευρύτερη αντίληψη της στρατηγικής και πληρέστερο φάσμα βαριαντών. Ο Staunton στο Handbook του 1847 παραθέτει τη δεύτερη έκδοση του Ponziani ως αυθεντία στο Giuoco Piano, στη Ρώσικη άμυνα και στην άμυνα των δύο ίππων και αναφέρεται στην «ιταλική τριανδρία, Lolli, Ponziani -δεύτερη έκδοση- και Ανώνυμος της Μόντενας».

Τα φινάλε του

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου υπάρχουν σπουδές που επιβίωσαν ως διδακτικό υλικό. Την πιο γνωστή, από την πρώτη έκδοση, την παραθέτει ο Irving Chernev στα Practical Chess Endings: λευκός βασιλιάς στο g3, πιόνια στο g6 και στο h7, μαύρος βασιλιάς στο h8. Ο λευκός παίζει και κερδίζει, αλλά πρέπει να προσέξει. Μετά τα 1.Kf4 Kg7 2.Kf5 Kh8 η "φυσική κίνηση" 3.Kf6 είναι πατ. Η λύση είναι 3.Kg5 Kg7 4.h8=Q+ Kxh8 5.Kf6 Kg8 6.g7 Kh7 7.Kf7 και το πιόνι προάγεται. Ο λευκός δίνει το ένα πιόνι για να κερδίσει τετράγωνα για τον βασιλιά του και την οποζισιόν.

Δύο ακόμη θέσεις, από τη δεύτερη έκδοση, αποδίδονται σε αυτόν στη βιβλιογραφία: ένα φρούριο όπου αξιωματικός και ίππος κρατούν ισοπαλία απέναντι σε βασίλισσα και ένα φινάλε όπου ο μαύρος πύργος σώζει την παρτίδα με διαδοχικά σαχ, γιατί αν ο λευκός τον φάει, ο μαύρος βασιλιάς μένει πατ -1…Rh7+ 2.Kg4 Rg7+ 3.Kf3 Rf7+-. Είναι θέματα που κάθε σκακιστής συναντά ακόμη στα βιβλία φινάλε.

Το 3.c3 πριν από τον Ponziani

Η σειρά 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.c3 είναι πολύ παλιότερη από τον Ponziani. Η ασφαλέστερη πρώιμη μαρτυρία είναι το λεγόμενο χειρόγραφο του Göttingen, ένα λατινικό κείμενο τριάντα τριών φύλλων γραμμένο κάπου ανάμεσα στο 1471 και το 1505, από τα πρώτα κείμενα με τους σύγχρονους κανόνες κίνησης της βασίλισσας και του αξιωματικού. Ο Murray, στην Ιστορία του σκακιού του 1913, γράφει ότι ο συγγραφέας του χειρογράφου απαντά στο 2.Nf3 με 2…Nc6 και συνεχίζει «ως Giuoco Piano, ως Ruy López και ως Staunton» -η έβδομη βαριάντα του χειρόγραφου είναι το 3.c3-. Το Handbuch του Bilguer, στην έβδομη έκδοση του 1891, προσθέτει ότι το χειρόγραφο απαντά με 3…Nf6 και ότι το ίδιο βρίσκεται και στον Polerio, στα τέλη του 16ου αιώνα.

Ο Murray, παρεμπιπτόντως, λέει «Staunton» επειδή, όπως εξηγεί ο ίδιος, χρησιμοποιεί τα σύγχρονα αγγλικά ονόματα των ανοιγμάτων, που «κατά κανόνα δεν τιμούν τον πρώτο που τα έγραψε». Το 1913, στην Αγγλία, το άνοιγμα δεν λεγόταν ακόμη απαραίτητα Ponziani.

Τι έγραψε ο ίδιος ο Ponziani

Στην πρώτη έκδοση του 1769 το 3.c3 δεν υπάρχει. Στο κεφάλαιο όπου ο λευκός εγκαταλείπει το Giuoco Piano στην τρίτη κίνηση ο Ponziani εξετάζει μόνο δύο εναλλακτικές, το 3.Bb5 και το 3.d4.

Το άνοιγμα εμφανίζεται στη δεύτερη έκδοση του 1782, στο έκτο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους, στις σελίδες 114 και 115. Ο τίτλος του κεφαλαίου είναι «Όπου ο λευκός, έχοντας την κίνηση, αποκλίνει από το Giuoco Piano στην τρίτη κίνηση». Η σημειογραφία είναι η περιγραφική ιταλική της εποχής -«P. d'A. di D. un p.», το πιόνι του αξιωματικού της ντάμας ένα τετράγωνο-, και στη σύγχρονη γραφή η ανάλυση είναι η εξής.

Απέναντι στο 3.c3 ο Ponziani εξετάζει μία μόνο απάντηση: 3…f5. Και τη συνεχίζει σε τρεις κατευθύνσεις.

Πρώτα, αν ο λευκός φάει, 4.exf5 d6 και, αν ο λευκός θέλει να κρατήσει το πιόνι με 5.g4, ο μαύρος παίζει 5…h5 «ανασυντάσσοντας τις δυνάμεις του σε καλύτερη θέση».

Δεύτερον, 4.d4 fxe4 5.Nxe5 Nxe5 6.dxe5 d5 «με καλύτερο παιχνίδι». Αν ο λευκός παίξει 7.f3 για να ανταλλάξει, ο μαύρος απαντά 7…c6, γιατί ο λευκός δεν μπορεί να πάρει στο e4 εξαιτίας ενός σαχ της ντάμας. Σε υποσημείωση προσθέτει ότι αν ο λευκός παίξει 4.d3, ο μαύρος σπρώχνει …d5 και πάλι έχει καλύτερη θέση.

Τρίτον, 4.Bb5 fxe4 5.Bxc6 dxc6 6.Nxe5 Qg5, «με παιχνίδι ωραίου πλεονεκτήματος».

Και το συμπέρασμα, στη σελίδα 115: «από αυτό φαίνεται ότι είναι λιγότερο καλή η τρίτη κίνηση του λευκού, να παίξει το πιόνι του αξιωματικού της ντάμας ένα τετράγωνο αντί για τον αξιωματικό του βασιλιά στο τέταρτο τετράγωνο του άλλου» -δηλαδή το 3.c3 είναι κατώτερο από το 3.Bc4-.

Αυτό είναι όλο. Ούτε 3…d5, ούτε 3…Nf6, οι δύο απαντήσεις που θα κυριαρχούσαν αργότερα. Ο Ponziani δεν έγραψε θεωρία του 3.c3· έγραψε μια "κατάρριψη" του με μια αντεπίθεση με το πιόνι f. Η αγγλική Wikipedia χρονολογεί αυτή την αντεπίθεση στο 1769, αλλά η πρώτη έκδοση δεν την έχει. Ο Murray και ο Bilguer παραπέμπουν σωστά στη σελίδα 114 της δεύτερης έκδοσης.

Πώς πήρε το όνομά του

Εξήντα πέντε χρόνια μετά, το 1847, ο Howard Staunton δημοσίευσε στο Λονδίνο το Chess-Player's Handbook, το βιβλίο που θα κυριαρχούσε στην αγγλόφωνη θεωρία για μισό αιώνα. Το ένατο κεφάλαιο του δεύτερου βιβλίου είχε τίτλο «The Queen's Bishop's Pawn Game in the King's Knight's Opening» -η παρτίδα του πιονιού του αξιωματικού της ντάμας στο άνοιγμα του ίππου του βασιλιά-. Η πρώτη του παράγραφος:

«Το άνοιγμα αυτό είναι τόσο γεμάτο ενδιαφέρον και ποικιλία, ώστε η παράλειψή του σε πολλά από τα κύρια έργα για το παιχνίδι είναι πραγματικά ανεξήγητη. Ο Ponziani το έθιξε σύντομα και πρότεινε ένα έξυπνο είδος αντιγκαμπί με την απάντηση του μαύρου 3.P. to K. B's 4th και ο ταγματάρχης Jaenisch έδωσε κάποια προσοχή στα κύρια χαρακτηριστικά του· αξίζει όμως, και αν δεν απατόμαστε θα αποκτήσει, ανώτερη θέση στην κατηγορία των νόμιμων ανοιγμάτων από αυτήν που του έχει αποδοθεί ως τώρα.»

Ο Staunton, δηλαδή, αναφέρει τον Ponziani αλλά δεν δίνει το όνομά του στο άνοιγμα. Το όνομα του Ponziani το συνδέει μόνο με την αντεπίθεση 3…f5. Αυτό που ακολούθησε είναι ένα μικρό κεφάλαιο στην ιστορία της σκακιστικής ονοματολογίας.

Στην Αγγλία, επειδή ο Staunton το είχε προωθήσει και το έπαιζε, το άνοιγμα έγινε «Staunton's Opening». Έτσι το λένε οι Freeborough και Ranken στο Chess Openings Ancient and Modern από το 1889 ως το 1905 και έτσι ο Murray το 1913. Στη Γερμανία το Handbuch το ονόμαζε «englische Partie», αγγλική παρτίδα, γιατί, όπως γράφει η έκδοση του 1891, «χρησιμοποιείται συχνά στην Αγγλία εδώ και αρκετά χρόνια» και το είχε συστήσει ο Staunton. Ο Cook, στο Synopsis of Chess Openings της δεκαετίας του 1880, κρατά τον περιγραφικό τίτλο «Queen's Bishop's Pawn's Game», αλλά ονομάζει το 3…f5 «Ponziani's Counter Gambit» και το 3…Nf6 «Jaenisch's Counter Game».

Το όνομα Ponziani, λοιπόν, ανήκε αρχικά σε μια απάντηση του μαύρου. Η πρώτη χρήση του για το ίδιο το 3.c3 που μπορέσαμε να εντοπίσουμε είναι του Wilhelm Steinitz, στο πρώτο μέρος του Modern Chess Instructor το 1889: «Η ίδια θέση μπορεί να προκύψει και στο Ponziani». Στο δεύτερο μέρος, το 1895, το κεφάλαιο έχει τίτλο «Ponziani Opening», που «λέγεται επίσης English Knight's Game ή Staunton's Opening». Από εκεί και πέρα, με τον Lasker, τον Marshall και την έκδοση του 1913 του Modern Chess Openings, το όνομα επικράτησε.

Το αποτέλεσμα είναι η δεύτερη ειρωνεία της ιστορίας. Το άνοιγμα που ο Ponziani έκρινε κατώτερο από το 3.Bc4 φέρει σήμερα το όνομά του, ενώ ο Staunton, που το υπερασπίστηκε και προέβλεψε ότι θα ανέβει, έχασε το δικό του όνομα από πάνω του.

Στη σκακιέρα του 19ου αιώνα

Η παλιότερη παρτίδα με 3.c3 στη βάση αναφοράς μας είναι μια Withers – Williams του 1844, αλλά η πρώτη που έχει σημασία παίχτηκε δύο χρόνια μετά, στο ματς του Staunton με τον Daniel Harrwitz στο Λονδίνο. Ο Staunton την τύπωσε ως πρώτη παρτίδα του κεφαλαίου του στο Handbook.

Ο Harrwitz απάντησε με την αντεπίθεση του Ponziani και μετά τα 3…f5 4.d4 fxe4 5.Nxe5 διάλεξε 5…Nf6 αντί για το 5…Nxe5 που είχε προτείνει ο Ιταλός. Ο Staunton έδωσε τον αξιωματικό για τον ίππο με 7.Bxc6, έκανε ροκέ και άνοιξε τη στήλη f με 18.f3. Στην 21η ο Harrwitz έδωσε τη ντάμα για πύργο με 21…Qxe1+ 22.Bxe1 και μετά το 24.Nxc6+ εγκατέλειψε.

Το 1869, σε ένα τουρνουά με χάντικαπ στο Λονδίνο, ο Steinitz έπαιξε με τα μαύρα απέναντι στον John Wisker μια απάντηση που έμεινε με το όνομά του. Μετά τα 3…d5 4.Qa4 η ντάμα καρφώνει τον ίππο του c6 και ο Steinitz απάντησε 4…f6, στηρίζοντας το e5 με το πιόνι αντί για κομμάτι. Η συνέχεια είχε ένα ωραίο χτύπημα. Με 10…Nxd4 και 11…c5 ο Steinitz ανάγκασε τις ντάμες να φύγουν από τη σκακιέρα και βγήκε με ένα πιόνι πάνω. Ο Wisker εγκατέλειψε μετά το 29…Rc1, με αξιωματικό λιγότερο για δύο πιόνια.

Το 1889, στο έκτο αμερικανικό συνέδριο της Νέας Υόρκης, ο Mikhail Chigorin έπαιξε με τα λευκά απέναντι στον George Gossip την πιο γνωστή μινιατούρα του ανοίγματος. Ο Gossip έπαιξε τη γραμμή του Steinitz, 3…d5 4.Qa4 f6, έφαγε στο d5 με τη ντάμα, 6…Qxd5, και αργότερα την έστειλε στο a5 και στο a6. Ο βασιλιάς του έμεινε στο κέντρο. Με 12.Bf7+ ο Chigorin έδωσε τον αξιωματικό, με 14.Bg5+ ανάγκασε τον βασιλιά να φάει, 14…Kxf7, και με 15.Nd6# έδωσε ματ. Δεκαπέντε κινήσεις.

Από τους μεγάλους παίκτες του 19ου αιώνα, αυτός που έπαιξε το 3.c3 περισσότερο ήταν ο Chigorin. Στη βάση έχει δεκατέσσερις παρτίδες με τα λευκά, από το 1882 ως το 1907, ανάμεσά τους νίκες απέναντι στον Steinitz στη Βιέννη το 1898 και στο Λονδίνο το 1899 και τρεις νίκες απέναντι στον Gunsberg στο ματς της Αβάνας το 1890.

Η θεωρία του 19ου αιώνα όμως δεν πείστηκε. Ο Cook έγραψε ότι οι αμύνες που βρήκαν ο Fraser από το Ντάντι, ο Βέλγος Janssens και ο Ernest Morphy από τη Νέα Ορλεάνη απέδειξαν ότι το άνοιγμα «δεν συνιστάται στον πρώτο παίκτη». Ο Bilguer, το 1891, έβαλε τις απαντήσεις στη σειρά: το 3…d5 είναι η ισχυρότερη, το 3…Nf6 η πιο ενδιαφέρουσα, το 3…f5 του Ponziani παίζεται, το 3…Bc5 και το 3…d6 είναι κατώτερα.

Ένα άνοιγμα για ιδιόρρυθμους

Τον 20ό αιώνα το 3.c3 έγινε άνοιγμα για παίκτες που ήθελαν να βγάλουν τον αντίπαλο από τη θεωρία. Ο Frank Marshall το 1904 έγραψε ότι η τρίτη κίνηση του λευκού δεν έχει κανένα νόημα «εκτός αν ο μαύρος παίξει άσχημα» και ότι με αυτήν ο λευκός «ουσιαστικά παραδίδει το προνόμιο της πρώτης κίνησης». Σχεδόν έναν αιώνα μετά, το 1997, ο Graham Burgess το περιέγραψε ως «απομεινάρι μιας περασμένης εποχής, δημοφιλές ούτε στο κορυφαίο επίπεδο ούτε στο επίπεδο των συλλόγων».

Και όμως πάντα κάποιος το έπαιζε. Ο Savielly Tartakower έχει επτά παρτίδες με 3.c3 στη βάση, από το 1910 ως το 1930. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήρθαν δύο Γιουγκοσλάβοι. Ο Ljubomir Ljubojević το έπαιξε από το 1968 ως το 1995, έντεκα φορές στη βάση, απέναντι σε Karpov, Geller και Balashov ανάμεσα σε άλλους. Και ο Dragoljub Velimirović, από τους πιο επιθετικούς παίκτες της γενιάς του, το έκανε όπλο, με είκοσι τρεις παρτίδες με τα λευκά από το 1979 ως το 1994, με νίκη απέναντι στον Smejkal στο ιντερζόναλ του Ρίο ντε Τζανέιρο το 1979.

Στο ιντερζόναλ της Μανίλας το 1976 ο Ljubojević έπαιξε με τα λευκά απέναντι στον Luděk Pachman και ο Τσέχος απάντησε με την παλιά αντεπίθεση του 1782, 3…f5. Μετά τα 4.d4 fxe4 5.Nxe5 ο Pachman έπαιξε 5…Qf6, μια τρίτη επιλογή ανάμεσα στο 5…Nxe5 του Ponziani και στο 5…Nf6 του Harrwitz. Ο Ljubojević έκανε τις ανταλλαγές του λευκοτετράγωνου αξιωματικού με 14.Be6 Bxe6 15.Qxe6 και έφερε τους πύργους του στο c4 και στο d5. Η παρτίδα τελείωσε με το 41.Qd4, όπου ο ίππος του μαύρου στο e5 είναι καρφωμένος στον βασιλιά του g7 και ο Pachman εγκατέλειψε.

Στην Ελλάδα

Ο Έλληνας που έπαιξε περισσότερο από κάθε άλλον το 3.c3 είναι ο Γιώργος Μακρόπουλος. Στη βάση έχει δεκατέσσερις παρτίδες με τα λευκά, από το 1978 ως το 1988, με νίκες απέναντι στον Ivkov το 1978 και στον Γιάννη Κοκκίνη στο πανελλήνιο πρωτάθλημα του 1980.

Στο ζονάλ της Budva το 1981 βρέθηκε απέναντι στον Velimirović, δηλαδή στον μεγαλύτερο ειδικό του ανοίγματος, που αυτή τη φορά είχε τα μαύρα. Ο Velimirović απάντησε 3…d5 4.Qa4 Qd6, έκανε μεγάλο ροκέ στην όγδοη κίνηση και προκάλεσε τον λευκό να επιτεθεί. Ο Μακρόπουλος το δέχτηκε. Με 11.Bxa6 bxa6 12.Qxa6+ έδωσε τον αξιωματικό για δύο πιόνια μπροστά από τον βασιλιά του μαύρου. Ο βασιλιάς όμως κρύφτηκε στο b8, ο ίππος που ήρθε στο b5 χάθηκε με 17…Nxb5 και μετά το 18…Nbd6 ο Μακρόπουλος εγκατέλειψε, δύο κομμάτια κάτω για δύο πιόνια.

Δεκατρία χρόνια μετά ένας άλλος Έλληνας πήρε τη ρεβάνς για λογαριασμό του. Στο Βελιγράδι το 1994 ο Σπύρος Σκέμπρης είχε τα μαύρα απέναντι στον Velimirović και απάντησε με την πιο συνηθισμένη σύγχρονη άμυνα, 3…Nf6 4.d4 Nxe4 5.d5. Οι ντάμες έφυγαν νωρίς, στην 11η, και η παρτίδα έγινε ένα μακρύ φινάλε. Στην 24η ο Σκέμπρης έφαγε στο f2 με τον ίππο, 24…Nxf2. Τα δύο ζευγάρια πύργων ανταλλάχθηκαν στην 23η και στην 29η και οι ίπποι του μαύρου μάζεψαν σιγά σιγά πιόνια και τελικά τον αξιωματικό, 39…Nxb7. Στο τέλος, μετά το 44…d5, ο Σκέμπρης είχε έναν ίππο απέναντι σε τρία πιόνια και ο Velimirović εγκατέλειψε.

Στη βάση υπάρχουν ακόμη ο Γρίβας με τα μαύρα απέναντι στον Ιωακειμίδη το 1987, ο Θάνος Μαστροβασίλης απέναντι στον Howell στο Γιβραλτάρ το 2017 και ο Παπαϊωάννου απέναντι στον Lagarde στο ευρωπαϊκό ομαδικό του 2019.

Ο Carlsen στο Wijk aan Zee

Στις 15 Ιανουαρίου 2013, στον τέταρτο γύρο του Tata Steel, ο Magnus Carlsen έπαιξε με τα λευκά απέναντι στον Pentala Harikrishna 3.c3. Ο Raymond Keene έγραψε στο Spectator για «το προκατακλυσμιαίο άνοιγμα Ponziani». Ο Edward Winter αφιέρωσε στο άνοιγμα ένα σημείωμα στα Chess Notes με παλιά άρθρα περιοδικών για το 3.c3.

Ο Harikrishna απάντησε με 3…Nf6 4.d4 d5. Ο Carlsen έπαιξε 5.Bb5 και 6.e5 και με 8.Bxc6 bxc6 έδωσε τον αξιωματικό για τον ίππο, αφήνοντας στον μαύρο διπλωμένα πιόνια στη στήλη c. Ο λευκός έσπρωξε 13.f4 και 14.f5, ο μαύρος έφαγε πιόνια στην πτέρυγα της βασίλισσας με 15…Bxb4 και 18…Rxa2 και ο λευκός απάντησε με 19.e6. Το πιόνι στο e6 έμεινε σφήνα μέσα στη θέση του μαύρου ως το τέλος. Μετά το 28…Rxc5 ο Harikrishna έδωσε πύργο για αξιωματικό και η παρτίδα τελείωσε στην 50ή με το 50.Nxf6, με το πιόνι του e6 ακόμη στη θέση του.

Λίγους μήνες μετά, στο Norway Chess του 2013, ο Hikaru Nakamura το έπαιξε απέναντι στον Peter Svidler. Έγινε ισοπαλία. Τα τελευταία δέκα χρόνια ο παίκτης που το έχει παίξει περισσότερο στο κορυφαίο επίπεδο είναι ο Γεωργιανός Baadur Jobava, με δώδεκα παρτίδες στη βάση από το 2015 και μετά, οι εννιά σε κλασικό χρόνο.

Τι λένε οι αριθμοί

Στη βάση αναφοράς του chess.gr, με εννιάμισι εκατομμύρια παρτίδες, η θέση μετά το 3.c3 εμφανίζεται σε 7.814 παρτίδες, οι 6.694 από αυτές σε σκακιέρα. Ως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η κάθε δεκαετία δίνει από πέντε ως πενήντα παρτίδες. Η έκρηξη έρχεται με τις βάσεις δεδομένων και τα open: 213 παρτίδες τη δεκαετία του 1970, 1.510 τη δεκαετία του 1990, 2.131 τη δεκαετία του 2000.

Αυτό που αλλάζει περισσότερο είναι η απάντηση του μαύρου. Πριν από το 1900 το 3…d5 παιζόταν σχεδόν στις μισές παρτίδες, το 3…Nf6 σε λιγότερο από το ένα τρίτο και η αντεπίθεση του Ponziani, το 3…f5, σε μία στις επτά. Από το 1970 και μετά το 3…Nf6 παίζεται σε περισσότερες από τις μισές παρτίδες, το 3…d5 σε λιγότερες από το ένα τρίτο και το 3…f5 έχει πέσει κάτω από τέσσερις στις εκατό. Η αντεπίθεση που ο Ponziani θεωρούσε κατάρριψη του 3.c3 έγινε, δυόμισι αιώνες μετά, μια σπάνια επιλογή.

Στο κορυφαίο επίπεδο το άνοιγμα παραμένει σπάνιο. Στη βάση υπάρχουν μόλις είκοσι τρεις κλασικές παρτίδες όπου και οι δύο παίκτες ξεπερνούν το 2600.

Η βιβλιογραφία είναι μικρή. Η πρώτη σύγχρονη μονογραφία ήταν το The Ponziani Opening του Ούγγρου Péter Tomcsányi, στη Βουδαπέστη το 1997. Ακολούθησαν το Ponziani Power του David Taylor και το Play the Ponziani των Dave Taylor και Keith Hayward από την Everyman, γύρω στο 2010.

Τα άλλα ανοίγματα με το όνομά του

Το 3.c3 δεν είναι το μόνο που φέρει το όνομα του Ponziani. Υπάρχει το γκαμπί Ponziani στο άνοιγμα του αξιωματικού, 1.e4 e5 2.Bc4 Nf6 3.d4. Οι Hooper και Whyld σημειώνουν ότι μετά το 3…exd4 ο λευκός δεν πρέπει να παίξει 4.e5, που το καταδίκασε ήδη ο Jaenisch, αλλά 4.Nf3, που είναι το γκαμπί Urusov. Υπάρχει το γκαμπί Ponziani-Steinitz στην άμυνα των δύο ίππων, 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Nf6 4.Ng5 Nxe4, μια θυσία του μαύρου που θεωρείται αμφίβολη. Και η βαριάντα Chigorin στο άνοιγμα του πιονιού της ντάμας λέγεται, κατά τους Hooper και Whyld, «και Ponziani, που την ανέλυσε πρώτος». Οι ίδιοι γράφουν ότι στον Ponziani βρίσκεται και η πρώτη αναφορά στη Βιεννέζικη, 1.e4 e5 2.Nc3, που την ανέλυσε αργότερα ο Jaenisch.

Το τέλος

Ο Ponziani πέθανε στη Μόντενα στις 15 Ιουλίου 1796. Εκείνη τη μέρα ο χρονικογράφος Antonio Rovatti έγραψε στο ημερολόγιό του:

«Πληρώνει τον κοινό φόρο των θνητών, σε ηλικία εβδομήντα επτά ετών, ο μονσινιόρ Domenico, δικηγόρος, Ponziani, ευγενής της Μόντενας, κανονικός του καθεδρικού ναού και ομότιμος καθηγητής αυτού του πανεπιστημίου· το σκήνωμά του ενταφιάζεται στον τάφο των κυρίων κανονικών.»

Ο Murray, και μετά από αυτόν αρκετοί σκακιστικοί οδηγοί, γράφει ότι πέθανε το 1792. Η εγγραφή του Rovatti, της ίδιας μέρας, κλείνει τη διαφωνία.

Η ημερομηνία έχει και ιστορικό βάρος. Ο Ponziani πέθανε την ώρα που τα γαλλικά στρατεύματα του Βοναπάρτη περνούσαν από το δουκάτο. Τρεις μήνες αργότερα έπεσε το καθεστώς των Este και ο κόσμος στον οποίο έζησε -ένα μικρό δουκάτο με λόγιους κληρικούς που έγραφαν βιβλία σκακιού στις εξοχές τους- τελείωσε μαζί του. Ο del Rio, ο πρώην φοιτητής του και ο άνθρωπος που τον έπεισε να τυπώσει, έζησε ως το 1802.

Η κληρονομιά του είναι διπλή. Η μία είναι το βιβλίο, που οι ιστορικοί του σκακιού θεωρούν το πληρέστερο εγχειρίδιο της σχολής της Μόντενας και το καλύτερο παράθυρο σε μια χαμένη εκδοχή του παιχνιδιού, με ελεύθερο ροκέ και χωρίς en passant. Η άλλη είναι ένα όνομα πάνω σε ένα άνοιγμα που ο ίδιος δεν θα διάλεγε. Ο Staunton, που το υπερασπίστηκε, είχε δίκιο ότι θα ανέβαινε. Ο Ponziani, που το απέρριψε, κέρδισε το όνομα. Τριακόσια επτά χρόνια μετά τη γέννησή του, κάθε φορά που κάποιος παίζει 3.c3 σε ένα open, λέει το όνομα ενός καθηγητή νομικής της Μόντενας, που μάλλον θα του πρότεινε να παίξει 3.Bc4.

Οι παρτίδες

Επτά παρτίδες με το 3.c3, από το ματς Staunton – Harrwitz του 1846 ως το Wijk aan Zee του 2013, με τις δύο ελληνικές παρτίδες του Velimirović.