Ο Danya στη σελίδα

Daniel Naroditsky, Mastering Positional Chess, αναθεωρημένη και ενημερωμένη έκδοση, New in Chess, 2026. Περίπου 288 σελίδες.

Daniel Naroditsky, Mastering Complex Endgames, αναθεωρημένη και ενημερωμένη έκδοση, New in Chess, 2026. Περίπου 384 σελίδες.

Daniel Naroditsky, Mastering Practical Endgames – Chess Improvement of the Highest Order, New in Chess, 2026. Περίπου 440 σελίδες.

Οκτώβριος 2026

Ο Danya

Ο Daniel Naroditsky πέθανε στις 19 Οκτωβρίου 2025 στο σπίτι του στο Charlotte της Βόρειας Καρολίνας. Ήταν είκοσι εννέα χρονών. Τον βρήκαν φίλοι του, ανάμεσά τους ο ιδρυτής του Charlotte Chess Center, όταν ανησύχησαν επειδή δεν είχε εμφανιστεί σε μια προγραμματισμένη πτήση.

Η έκθεση του ιατροδικαστή της κομητείας Mecklenburg δημοσιοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2026. Ως αιτία θανάτου ορίζει μια πιθανή καρδιακή αρρυθμία, που οφειλόταν σε πιθανή καρδιακή προσβολή από συστηματική σαρκοείδωση, μια φλεγμονώδη νόσο. Η τοξικολογική εξέταση βρήκε μεθαμφεταμίνη σε συγκεντρώσεις που η έκθεση δεν θεωρεί θανατηφόρες, αλλά καταγράφει ως συντελεστικούς παράγοντες. Ο θάνατος χαρακτηρίστηκε ατύχημα. Η ίδια έκθεση αναφέρει το άγχος που του είχαν προκαλέσει, τον τελευταίο χρόνο της ζωής του, οι κατηγορίες για αθέμιτο παιχνίδι και cheating που είχε διατυπώσει δημόσια εναντίον του ο Vladimir Kramnik. Η Επιτροπή Δεοντολογίας της FIDE είχε ήδη ανοίξει διαδικασία για τη συμπεριφορά του Kramnik απέναντι στον Naroditsky και στον David Navara.

Ήταν, για ένα πολύ μεγάλο κοινό, ο άνθρωπος που εξηγούσε το σκάκι καλύτερα από κάθε άλλον. Μεγάλωσε στο Mechanics' Institute του Σαν Φρανσίσκο. Έγινε παγκόσμιος πρωταθλητής νέων κάτω των 12 στην Αττάλεια το 2007, IM το 2011 και GM το 2013. Σπούδασε ιστορία στο Stanford και κέρδισε το πρωτάθλημα νέων των ΗΠΑ. Από τα μέσα της δεκαετίας του 2010 έγινε ένας από τους πιο αγαπητούς σχολιαστές και streamers του σκακιού, καθώς και προπονητής στο Charlotte Chess Center. Στο blitz ήταν από τους καλύτερους του κόσμου. Στο παγκόσμιο πρωτάθλημα blitz του 2024 τερμάτισε ένατος. Μετά τον θάνατό του οι φίλοι και η οικογένειά του ίδρυσαν ένα ταμείο στη μνήμη του, που χρηματοδότησε το Naroditsky Memorial, ένα τουρνουά rapid και blitz στο Charlotte, το καλοκαίρι του 2026.

Λιγότερο γνωστό στο νεότερο κοινό του είναι ότι, πριν γίνει οτιδήποτε από αυτά, ο Naroditsky είχε ήδη γράψει δύο βιβλία. Το πρώτο το ξεκίνησε στα δέκα του και το είδε τυπωμένο στα δεκατέσσερα. Το δεύτερο κυκλοφόρησε όταν ήταν δεκαέξι. Και τα δύο έγιναν γνωστά ακριβώς για αυτόν τον λόγο, αλλά και για το πόσο καλά ήταν.

Γιατί ξανατυπώνονται τώρα

Τα δύο βιβλία ήταν εδώ και χρόνια εξαντλημένα σε χαρτί και κυκλοφορούσαν μόνο ψηφιακά, στο Forward Chess. Ο λόγος, όπως γράφει ο αρχισυντάκτης της New in Chess Peter Boel, ήταν ο ίδιος ο Naroditsky. Επέμενε ότι πρώτα θα έπρεπε να διορθωθούν τα λάθη τους και ο εκδότης σεβόταν την επιθυμία του. Ο Jacob Aagaard, σήμερα διευθύνων σύμβουλος της New in Chess, γράφει ότι ο Naroditsky θεωρούσε το περιεχόμενο ξεπερασμένο και ότι «οι επιφυλάξεις του είχαν βάση».

Ο Aagaard ετοιμαζόταν να ταξιδέψει στη Charlotte για να συζητήσουν αυτήν ακριβώς την επανέκδοση όταν έμαθε τον θάνατό του. Μετά ο εκδοτικός οίκος δέχτηκε, όπως γράφει, πάρα πολλά μηνύματα που ζητούσαν τα βιβλία, μίλησε με την οικογένεια και με τον αδελφό του, Alan, και αποφάσισε να τα επιμεληθεί και να τα ενημερώσει «όπως θα κάναμε με ένα καινούργιο χειρόγραφο». Οι μηχανές είχαν βρει πολλές βελτιώσεις σε αναλύσεις σχεδόν είκοσι χρόνων. Αυτές διορθώθηκαν ώστε, όπως λέει ο ίδιος, το κείμενο να έχει νόημα και το σκάκι να είναι σωστό.

Ο Aagaard ενημέρωσε προσωπικά το Mastering Positional Chess. Το Mastering Complex Endgames το ξαναπέρασαν ο Sam Shankland, παιδικός φίλος, αντίπαλος και αργότερα βοηθός του Naroditsky, μαζί με τον Aagaard, τον Boel και την ομάδα του εκδότη. Ταυτόχρονα η New in Chess ετοίμασε κάτι καινούργιο. Από τα άρθρα που έγραφε ο Naroditsky για τα φινάλε στο αμερικανικό περιοδικό Chess Life, καθώς και από άρθρα του για το chess.com, συγκρότησε ένα τρίτο βιβλίο, το Mastering Practical Endgames. Ο Boel το περιγράφει ως «το πολυαναμενόμενο τρίτο βιβλίο» του Naroditsky. Είναι το βιβλίο που ο εκδότης του ζητούσε για χρόνια και που ο ίδιος, με τις αμφιβολίες που είχε για το αν ήταν συγγραφέας, δεν έγραψε ποτέ.

Τα τρία βιβλία κυκλοφορούν ως ενιαία σειρά, με κοινό σχεδιασμό. Οι πρόλογοι είναι γραμμένοι από τον Απρίλιο ως τον Ιούνιο του 2026. Η κριτική αυτή βασίζεται στα δείγματα που διαθέτει ο εκδότης για κάθε τόμο: τα περιεχόμενα, τους προλόγους και ένα ή δύο κεφάλαια ή ενότητες από το καθένα.

Mastering Positional Chess: ένα βιβλίο από τα χέρια ενός δωδεκάχρονου

Το πρώτο βιβλίο έχει ασυνήθιστα πολλούς προλόγους και κάθε ένας λέει κάτι διαφορετικό. Ο Aagaard εξηγεί την επανέκδοση. Οι γονείς του, Vladimir Naroditsky και Lena Schuman, γράφουν τον Οκτώβριο του 2009 πώς ένα παιδί που έπαιζε σκάκι από τα έξιμισι του γέμιζε τετράδια με σημειώσεις σε μικρά, καλλιγραφικά γράμματα και πώς ένα καλοκαίρι άρχισε να κάνει περίεργες ερωτήσεις για το πώς δουλεύουν οι εκδοτικοί οίκοι. Ο προπονητής του, ο Gregory Kaidanov, του είχε πει ότι αν ήθελε να σοβαρευτεί, έπρεπε να μάθει ποζισιονέλ σκάκι και να αναλύει τις δικές του παρτίδες. Ο Naroditsky τον άκουσε και το βιβλίο είναι το αποτέλεσμα.

Ο τρίτος πρόλογος είναι του John Donaldson, του ιστορικού του αμερικανικού σκακιού, που τον γνώρισε στο Mechanics' Institute στα επτά του. Εκεί υπάρχει και η ιστορική του τοποθέτηση. Κανένα βιβλίο σκακιού, γράφει ο Donaldson, δεν είχε πιο νέο συγγραφέα. Βιβλία του Arturo Pomar και του Bobby Fischer εκδόθηκαν όταν ήταν δεκατεσσάρων και δεκαπέντε, αλλά η συμμετοχή τους στη συγγραφή αμφισβητείται. Ο προηγούμενος κάτοχος του ρεκόρ ήταν ο Murray Chandler, που στα δεκαπέντε τύπωσε ιδιωτικά ένα βιβλίο με τις παρτίδες του. Ο Naroditsky ξεκίνησε το δικό του το 2006, στα δέκα, και το παρέδωσε στον εκδότη στα δεκατρία. Στην έκδοση του 2026 ο Donaldson πρόσθεσε μερικές παραγράφους από τον Μάιο, για τον Naroditsky που έγινε IM το 2011, GM το 2013 και μέλος της εθνικής ομάδας των ΗΠΑ στο παγκόσμιο ομαδικό του 2015. Θυμάται ένα ταξίδι σαράντα ωρών που έκαναν μαζί από την Αρμενία και γράφει ότι ακόμη δεν έχει συμφιλιωθεί με τον θάνατό του ούτε με τον θάνατο του πατέρα του, το 2019.

Η εισαγωγή του ίδιου του Naroditsky, γραμμένη τον Δεκέμβριο του 2009, δείχνει γιατί το βιβλίο άντεξε. Ξεκινά με μια πολεμική. Πολλοί συγγραφείς, γράφει, υπόσχονται τεράστια άνοδο βαθμολογίας σε όποιον λύνει δεκάδες ή εκατοντάδες τακτικά προβλήματα τη μέρα, ενώ ο ίδιος, όταν άρχισε να χάνει για ποζισιονέλ λόγους συνεχώς, κατάλαβε ότι αυτό δεν αρκεί. Θυμάται το παγκόσμιο πρωτάθλημα νέων του 2007, όπου, ως «βετεράνος» της διοργάνωσης, έβαζε επίτηδες τις παρτίδες σε στρατηγικά μονοπάτια, γιατί ήξερε ότι οι συνομήλικοί του δεν τα ήξεραν.

Ύστερα εξηγεί τι κάνει διαφορετικά. Διάλεξε παρτίδες ανάμεσα σε παίκτες περίπου ίσης δύναμης, ώστε η νίκη να μην οφείλεται απλώς στη διαφορά επιπέδου. Διάλεξε επίτηδες και παρτίδες με λάθη, γιατί ως το επίπεδο του γκραντμάστερ τα λάθη είναι αναπόφευκτα. Αυτά είναι που πρέπει να μάθει να εκμεταλλεύεται ο αναγνώστης. Θυμάται με ειλικρίνεια ότι στην αρχή πίστευε πως τα βιβλία των γκραντμάστερ ήταν αλάνθαστα και ανακάλυψε, «προς μεγάλη μου έκπληξη», ότι κάτω από το κείμενο κρύβονταν πολλά λάθη. Προειδοποιεί και για το αντίθετο σφάλμα, αυτό που ονομάζει «σύνδρομο του πυριτίου»: τον παίκτη που σε κάθε κίνηση αναρωτιέται τι θα έπαιζε το Fritz -καθώς βρισκόμαστε στο 2009-, ξοδεύει όλο του τον χρόνο και καταλήγει σε γκάφα στην πίεση χρόνου. Η απάντησή του είναι οι σχολιασμοί σε ανθρώπινη γλώσσα, «όσο περισσότερα λόγια, τόσο καλύτερα», γιατί αυτά θα θυμάται ο παίκτης όταν θα είναι μόνος στη σκακιέρα.

Είναι εντυπωσιακό πόσο από αυτό το πρόγραμμα έμεινε στον Naroditsky ως το τέλος. Ο σχολιαστής που γνώρισε το κοινό στο YouTube και στο Twitch έκανε ακριβώς αυτό που υπόσχεται εδώ ένα δεκατριάχρονο -εξηγούσε με λόγια.

Το βιβλίο έχει έξι κεφάλαια: προφύλαξη, άμυνα σε χειρότερες θέσεις, δημιουργία και διάσπαση φρουρίων, στρατηγικές θυσίες, παράλυση στο μέσο της παρτίδας και ελιγμοί. Το μεγαλύτερο είναι αυτό των θυσιών, σχεδόν ογδόντα σελίδες. Στην εισαγωγή του ο Naroditsky εξηγεί ότι αφιέρωσε ολόκληρο κεφάλαιο στην παράλυση επειδή τη θεωρεί έννοια «υπέρτατης σημασίας», την τέχνη να εμποδίζεις την ανάπτυξη των κομματιών του αντιπάλου.

Το δείγμα: άμυνα σε χειρότερες θέσεις

Το δείγμα του εκδότη είναι από το δεύτερο κεφάλαιο, τέσσερις παρτίδες και η περίληψη που τις ακολουθεί. Δείχνει καλά τι είδους βιβλίο είναι.

Η πρώτη είναι μια Γαλλική, Larsen – Portisch, από το ιντερζόναλ του Άμστερνταμ το 1964. Ο Larsen έκανε μεγάλο ροκέ σε μια θέση όπου το μικρό ροκέ θα έφερνε, κατά τον Naroditsky, μια γρήγορη και βαρετή ισοπαλία. Ο Portisch άρχισε επίθεση στην πτέρυγα της βασίλισσας πριν ολοκληρώσει την ανάπτυξή του και ο λευκός απάντησε με αντεπίθεση με τα πιόνια της πτέρυγας του βασιλιά, h4 και h5. Η κεντρική ιδέα του Naroditsky είναι ένα αξίωμα του Steinitz, ότι η επίθεση πρέπει να προκύπτει από το προηγούμενο παιχνίδι. Αν ο αντίπαλος έχει απλώς αναπτύξει τα κομμάτια του χωρίς λάθη, μια πρόωρη επίθεση δεν δικαιολογείται και η καλύτερη άμυνα απέναντί της είναι η άμεση αντεπίθεση. Ο κανόνας αυτός, γράφει, «είναι σχεδόν χαραγμένος στην πέτρα και οι εξαιρέσεις είναι εξαιρετικά σπάνιες».

Η δεύτερη είναι δική του, Sawyer – Naroditsky, από την Tulsa το 2008. Ο λευκός, σε μια Σικελική με f4, θυσίασε πιόνι για επίθεση, ο Naroditsky την απέκρουσε και βρέθηκε με πιόνι πάνω. Στην 19η, σε θέση όπου ο μαύρος είχε μεγάλο πλεονέκτημα, ο αντίπαλός του θυσίασε τη βασίλισσα. Ο Naroditsky εξηγεί το γιατί. Πριν από τον γύρο ο Jerry Hanken, δημοσιογράφος του Chess Life γνωστός για την αγάπη του στις θυσίες βασίλισσας, είχε προσφέρει έπαθλο εκατό δολαρίων σε όποιον θυσίαζε τη βασίλισσα και κέρδιζε. Ο νεαρός Naroditsky γράφει ότι η κίνηση τον τάραξε τόσο που χρειάστηκε πέντε λεπτά για να αρχίσει να σκέφτεται και ότι οι θεατές πίστεψαν πως ο λευκός κερδίζει. Δεν κέρδιζε, αλλά ο ίδιος παραδέχεται ότι στην 21η κανείς από τους δύο δεν είδε μια κίνηση που θα έδινε στον λευκό σοβαρό πλεονέκτημα. Είναι ακριβώς αυτό που υποσχόταν στην εισαγωγή, μια παρτίδα με λάθη και από τις δύο πλευρές, σχολιασμένη τίμια.

Η τρίτη, Gulko – Azmaiparashvili από την Pamplona του 1996, είναι διαφορετικού τύπου. Εδώ δεν υπάρχει επίθεση στον βασιλιά αλλά στρατηγική πίεση στις κεντρικές στήλες και στην πτέρυγα της βασίλισσας. Η δυσκολία της άμυνας, γράφει ο Naroditsky, είναι ψυχολογική, γιατί ο αντίπαλος πιέζει χωρίς κανένα ρίσκο και η άμυνα δεν έχει τέλος. Ο μαύρος έθαψε τον αξιωματικό του με ένα λάθος στη 10η κίνηση, άντεξε με ενεργητικές κινήσεις, που «ίσως δεν ήταν οι καλύτερες κατά τις μηχανές», και τελικά πέτυχε την ισοπαλία.

Η τέταρτη είναι η καλύτερη της ενότητας, Nijboer – Korchnoi, Άρνεμ 1999, μια Γαλλική όπου ο Nijboer θυσιάζει πιόνι και ο Korchnoi παίρνοντας στο h4, ανοίγει ο ίδιος τη στήλη h μπροστά στον βασιλιά του. Ο Naroditsky παραθέτει τον «χρυσό κανόνα» του Korchnoi: όταν δέχεται επίθεση, παίρνει όλο το υλικό που του θυσιάζουν και λέει στον αντίπαλο «εμπρός, κάνε μου ματ». Παραθέτει και τον Αυστραλό IM Cecil Purdy -"στα τουρνουά παίζεις για να κερδίζεις παρτίδες, όχι για να ζωγραφίζεις πίνακες"- για τον Nijboer που θυσίασε πιόνι επειδή νόμιζε ότι θα ομόρφαινε την παρτίδα. Ο λευκός χάνει τον νήμα ακριβώς τη στιγμή που μπορούσε να μπει σε ένα ισόπαλο φινάλε πιονιών και ο Naroditsky δείχνει πώς.

Η ενότητα κλείνει με μια περίληψη σε πέντε κανόνες: μην τα παρατάς ποτέ, όταν ο αντίπαλος είναι χαμένος εξάλειψε πρώτα το αντιπαιχνίδι του, αν δεις κίνηση που δεν περίμενες άρχισε αμέσως να μετράς, ανάμεσα σε άμυνα απέναντι σε μεγάλη επίθεση και σε ελαφρώς χειρότερο φινάλε διάλεξε σχεδόν πάντα το φινάλε και μη φοβάσαι να δεχτείς θυσίες. Ακολουθεί μια παράγραφος για τη διαχείριση του χρόνου υπό επίθεση, με ένα πρακτικό παράδειγμα: αν είσαι στην 15η κίνηση και έχεις τριάντα λεπτά ως την 40ή, πρέπει να αναγκάσεις τον εαυτό σου να παίζει γρήγορα, ακόμη κι αν δέχεσαι δυνατή επίθεση.

Το ύφος είναι αυτό που περιγράφει ο Donaldson στον πρόλογό του. Πολύς επεξηγηματικός λόγος, ανάλυση μόνο όση χρειάζεται και μια παιδική αποφασιστικότητα στις κρίσεις, που αμφισβητεί χωρίς δισταγμό εκτιμήσεις διάσημων παικτών. Υπάρχουν και οι νεανικές του μεταφορές. Ο μαύρος προσπαθεί να κρατήσει τη φωτιά αναμμένη, αλλά «τα αποθέματα νερού του λευκού είναι σχεδόν απεριόριστα». Κάποιος που διαβάζει το βιβλίο το 2026 θα αναγνωρίσει τη φωνή που άκουγε στις μεταδόσεις.

Τι άλλαξε στην αναθεώρηση

Το ερώτημα για κάθε τέτοια επανέκδοση είναι πόσο άγγιξε ο επιμελητής το κείμενο. Ο Aagaard είναι ειλικρινής. «Κάποιες από τις επιλογές μου θα μπορούσαν να συζητηθούν», γράφει. Ο στόχος του, γράφει, ήταν να κρατήσει τη φωνή του Naroditsky και ταυτόχρονα να διαβάζεται το βιβλίο στο μέλλον «όχι για τη μνήμη της ζωής του συγγραφέα αλλά για την ποιότητα που έχει μέσα». Η δουλειά, προσθέτει, ήταν «εκπληκτικά εύκολη».

Στο δείγμα οι επεμβάσεις φαίνονται εδώ κι εκεί, κυρίως εκεί όπου ο τόνος γίνεται πιο ψύχραιμος από ενός δεκατριάχρονου. Στη Larsen – Portisch, για παράδειγμα, μια σημείωση λέει ότι «σήμερα ξέρουμε» πως μια συγκεκριμένη προώθηση πιονιού πρέπει να παίζεται σχεδόν πάντα σε τέτοιες θέσεις. Στη Gulko – Azmaiparashvili υπάρχει η αναφορά στις μηχανές. Αλλού διορθώνονται εκτιμήσεις σε βαριάντες, με νέες συνέχειες που ακυρώνουν παλιές. Το πρόβλημα είναι ότι ο αναγνώστης δεν μπορεί να ξέρει τι είναι του Naroditsky του 2009 και τι του Aagaard του 2026. Δεν υπάρχει καμία τυπογραφική ένδειξη, καμία υποσημείωση του επιμελητή. Για ένα εκπαιδευτικό βιβλίο αυτό είναι ίσως σωστό, γιατί ο αναγνώστης θέλει σωστές βαριάντες, όχι ιστορία κειμένου. Για ένα βιβλίο που διαβάζεται και ως μαρτυρία, ως το έργο ενός παιδιού-θαύματος, είναι απώλεια. Ο αναγνώστης που θέλει να δει τι ακριβώς έγραψε ο δεκατριάχρονος Naroditsky θα πρέπει να βρει την έκδοση του 2010.

Ο Aagaard δεν κρύβεται πίσω από αυτό. Η φράση του ότι ήθελε το βιβλίο να διαβάζεται για την ποιότητά του και όχι ως μνημόσυνο είναι μια συνειδητή επιλογή. Η επανέκδοση δεν είναι αφιέρωμα. Είναι ένα βιβλίο σκακιού που κυκλοφορεί ξανά επειδή αξίζει.

Mastering Complex Endgames: ο δεκαεξάχρονος Naroditsky

Το δεύτερο βιβλίο είναι μεγαλύτερο και πιο φιλόδοξο. Κυκλοφόρησε το 2012 με πρόλογο του Yasser Seirawan, που διατηρείται, και η νέα έκδοση προσθέτει έναν δεύτερο, του Sam Shankland. Είναι από τα πιο συγκινητικά κείμενα και των τριών τόμων.

Ο Shankland ήταν τέσσερα χρόνια μεγαλύτερος από τον Naroditsky και φίλος του μεγαλύτερου αδελφού του, του Alan. Θυμάται το πολιτειακό πρωτάθλημα της Καλιφόρνια όπου τελείωσε δεύτερος αήττητος, πίσω από έναν μαθητή πέμπτης δημοτικού και την εφημερίδα του σχολείου του που έγραψε διπλωματικά ότι ήταν «ο καλύτερος μαθητής λυκείου» του τουρνουά. Θυμάται τη στιγμή που ο Naroditsky τον πέρασε στη βαθμολογία και πώς αυτό τον ανάγκασε να σοβαρευτεί και τον εντεκάχρονο Danya που, μετά από μια ήττα στον τελευταίο γύρο του Tuesday Night Marathon, συγκράτησε τα δάκρυα, του έσφιξε το χέρι και προσφέρθηκε να παίξει προπονητικές παρτίδες για το πρώτο του πρωτάθλημα ΗΠΑ. Χρόνια μετά, όταν ο Naroditsky τον «διέλυσε με τα μαύρα» στο πρωτάθλημα ΗΠΑ του 2014, ο Shankland θυμήθηκε εκείνο το παιδί, κατάπιε τον εγωισμό του και συνεχάρη και τον πατέρα του βγαίνοντας από την αίθουσα.

Υπάρχει και μια πληροφορία που ήταν άγνωστη. Οι δύο, γράφει ο Shankland, βοηθούσαν ο ένας τον άλλον για χρόνια, όσο ο Naroditsky έπαιζε ακόμη περισσότερο, και «υπάρχουν τουλάχιστον πέντε παρτίδες» του καθενός που κερδήθηκαν με προετοιμασία που βγήκε από τον υπολογιστή του άλλου. Για την επανέκδοση γράφει κάτι που λέει πολλά για το ίδιο το βιβλίο. Περίμενε, τώρα που ήταν πια πολύ ισχυρότερος παίκτης, ότι θα το έβρισκε λιγότερο εντυπωσιακό. Συνέβη το αντίθετο. Υπήρχαν λάθη, που τα έβλεπε πια και που τα έδειχναν οι μηχανές, πολύ ισχυρότερες από του 2011, αλλά «πολύ λιγότερα απ' όσα περίμενα». Οι διορθώσεις ήταν, κατά τα λόγια του, «μικρές επεμβάσεις» στα «εντυπωσιακά λίγα» ξεπερασμένα ή λανθασμένα σχόλια.

Το βιβλίο ασχολείται με τα φινάλε που ο Naroditsky ονομάζει σύνθετα: φινάλε όπου η εκτίμηση δεν είναι αμέσως σαφής και δεν υπάρχει σύντομος και προφανής δρόμος προς το αποτέλεσμα. Συνήθως έχουν πολλά κομμάτια και περιστρέφονται γύρω από μία ή περισσότερες βασικές ιδέες, από κάτι μικρό όπως ο έλεγχος μιας στήλης ως κάτι γενικό όπως ο αγώνας για να σταματήσεις ή να προωθήσεις ένα ελεύθερο πιόνι. Τα κεφάλαια είναι κατά υλικό: φινάλε πύργων, πύργος με ελαφρά κομμάτια, φινάλε βασιλισσών και βασίλισσα με ελαφρό κομμάτι απέναντι σε βασίλισσα, το καθένα με ασκήσεις και λύσεις. Το τελευταίο είναι το μεγαλύτερο, πάνω από εκατόν τριάντα σελίδες.

Η βασική του θέση διατυπώνεται ήδη στο πρώτο κεφάλαιο. Για να κατακτήσει κανείς τα φινάλε χρειάζονται δύο ικανότητες, να υπολογίζει μακριές, συχνά όχι αναγκαστικές, βαριάντες και να εκτιμά τη θέση που προκύπτει και να εφαρμόζει γενικές ιδέες σε συγκεκριμένη θέση. Και η μεγαλύτερη πηγή λαθών είναι η στερεοτυπική σκέψη. Το παράδειγμά του είναι το ζεύγος βασίλισσα και ίππος απέναντι σε βασίλισσα και αξιωματικό. Είναι αλήθεια ότι κατά κανόνα η βασίλισσα συνεργάζεται καλύτερα με τον ίππο και οι στατιστικές το επιβεβαιώνουν. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εξαιρέσεις και ο κανόνας λειτουργεί συχνά υποσυνείδητα.

Η παρτίδα που το δείχνει είναι δική του, Naroditsky – Sandberg, Σαν Φρανσίσκο 2008. Ο μαύρος, γράφει, είχε μάλλον την εντύπωση ότι η βασίλισσα με τον ίππο είναι ανώτερη σχεδόν σε κάθε θέση, έπαιξε για νίκη αντί να πάρει μια εύκολη ισοπαλία και βρέθηκε απέναντι σε βασίλισσα και αξιωματικό που συνεργάζονταν πολύ καλύτερα. Το σχόλιο έχει τη χαρακτηριστική ειλικρίνεια του βιβλίου. Ο Naroditsky γράφει ότι το άνοιγμα ήταν γι' αυτόν «πλήρης καταστροφή», δείχνει το σημείο όπου άφησε τη νίκη να φύγει και την κίνηση με την οποία ο αντίπαλος του την επέστρεψε και στο τέλος ρωτά τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης.

Το δεύτερο δείγμα είναι από το κεφάλαιο για τη βασίλισσα με ελαφρό κομμάτι. Ξεκινά με τη φράση του Capablanca ότι κατά κανόνα η βασίλισσα με τον ίππο είναι ανώτερη και την αντιμετωπίζει ως θέμα συζήτησης, όχι ως νόμο. Σε τακτικές, ανοιχτές θέσεις η βασίλισσα και ο ίππος δημιουργούν γρηγορότερα απειλές, γιατί ο ίππος συμμετέχει στην επίθεση με διπλά χτυπήματα. Σε θέσεις με ασφαλείς βασιλιάδες η βασίλισσα με τον αξιωματικό ελέγχει περισσότερο χώρο και ένα ελεύθερο πιόνι είναι «ο χειρότερος εχθρός του ίππου». Η πρώτη παρτίδα είναι ένα κλασικό φινάλε, Ljubojevic – Karpov από το Linares του 1981, με εκτενή ανάλυση, όπου ο Naroditsky συνομιλεί με την ανάλυση των Tibor Karolyi και Nick Aplin από το βιβλίο τους, τη συμπληρώνει με δικές του ιδέες και σε ένα σημείο τη διορθώνει. Ακολουθεί η Najdorf – Gligoric από το ιντερζόναλ του Saltsjöbaden το 1948, από την πρώτη κίνηση, γιατί η θέση που οδηγεί στο φινάλε φτιάχνεται ήδη στο άνοιγμα.

Το συμπέρασμά του από τη Ljubojevic – Karpov είναι πρακτικό: με βασίλισσα και ίππο η δραστηριότητα είναι το παν και πρέπει να βρεις το καλύτερο τετράγωνο για τη βασίλισσα και ένα σταθερό outpost για τον ίππο. Αυτό όμως, συμπληρώνει αμέσως, δεν σημαίνει ότι επιτίθεσαι με την πρώτη ευκαιρία καίγοντας όλες τις γέφυρες. Είναι η ίδια ισορροπία ανάμεσα σε κανόνα και εξαίρεση που διατρέχει όλο το βιβλίο.

Το Mastering Complex Endgames δεν είναι εύκολο βιβλίο. Οι αναλύσεις του είναι πυκνές και απαιτούν σκακιέρα δίπλα στον αναγνώστη, ενώ ο Naroditsky ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι τέτοιες θέσεις δεν μαθαίνονται χωρίς «ώρες και ώρες» μελέτης. Είναι όμως πολύ πιο ώριμο από το πρώτο. Ο δεκαεξάχρονος έχει πια αντικαταστήσει τις εικόνες με επιχειρήματα και η φωνή του, παρότι μένει ζωντανή, έχει χάσει τη νεανική υπερβολή. Μία εξαίρεση είναι το κλείσιμο του πρώτου κεφαλαίου, με ένα απόσπασμα του Newton για το παιδί που μαζεύει βότσαλα μπροστά στον ωκεανό της αλήθειας και μια πρόσκληση στον αναγνώστη να «δέσει τη ζώνη του» για τον «απίστευτα επικίνδυνο» ωκεανό των σύνθετων φινάλε που ακολουθούν.

Mastering Practical Endgames: το τρίτο βιβλίο

Το τρίτο βιβλίο είναι το πιο ενδιαφέρον της σειράς, γιατί είναι το μόνο που δεν υπήρχε. Ο πρόλογος του Peter Boel αφηγείται την ιστορία της σχέσης του εκδότη με τον Naroditsky από την αρχή. Στις 17 Αυγούστου 2009 ο Boel βρήκε στο ηλεκτρονικό του ταχυδρομείο ένα μήνυμα του Vladimir Naroditsky, που πρότεινε ένα βιβλίο γραμμένο από τον δεκατριάχρονο γιο του. «Ναι, καλά», ήταν η πρώτη του αντίδραση, πριν διαβάσει το χειρόγραφο με αυξανόμενη έκπληξη. Θυμάται τις συναντήσεις τους στα open του Hoogeveen και του Groningen, έναν φιλικό και λίγο ντροπαλό έφηβο που την επόμενη μέρα του έστειλε μακροσκελή συγγνώμη επειδή έφυγε μετά από μια απογοητευτική ισοπαλία χωρίς να ξέρει ότι ο εκδότης τον περίμενε. Για το τρίτο βιβλίο, που ο εκδότης του ζητούσε επίμονα, γράφει ότι ο Naroditsky «φαινόταν να έχει κάποιες αμφιβολίες για το αν ήταν συγγραφέας».

Το βιβλίο που προέκυψε είναι συλλογή. Τα περισσότερα κείμενα είναι από τη στήλη του στο Chess Life, που άρχισε να γράφει το 2014, στα δεκαοκτώ του. Τα υπόλοιπα είναι άρθρα για τα φινάλε που έγραψε για το chess.com. Ο εκδότης δεν τα παρουσιάζει με χρονολογική σειρά αλλά κατά θέμα, σε επτά μέρη: φινάλε πιονιών, ελαφρών κομματιών, βαρέων κομματιών, πιο σύνθετα φινάλε, ανισορροπίες υλικού, ειδικά θέματα και, τελευταίο, «ειδικοί παίκτες». Κάθε άρθρο του Chess Life κλείνει, όπως και στο περιοδικό, με δύο ασκήσεις, μία για παίκτες γύρω στα 1500 και μία για παίκτες γύρω στα 2000, με τις λύσεις στο τέλος του μέρους.

Η αλλαγή φωνής από τα δύο πρώτα βιβλία είναι το πρώτο που προσέχει κανείς. Εδώ μιλάει ο Naroditsky των είκοσι και των είκοσι πέντε, φοιτητής στο Stanford και επαγγελματίας σκακιστής, που γράφει μηνιαία στήλη για ένα ευρύ κοινό. Το κείμενο είναι πιο χαλαρό, πιο αστείο, πιο προσωπικό. Ένα άρθρο ξεκινά με την ομολογία ότι στους φίλους του ήταν γνωστός ως αυτός που πατάει διαρκώς αναβολή στο ξυπνητήρι και ότι κάποια Κυριακή της εξεταστικής ο συγκάτοικός του τον ξύπνησε τελικά «μαχαιρώνοντάς τον» με ένα φανταστικό μαχαίρι. Το διαγώνισμα των μαθηματικών εκείνο το βράδυ, σημειώνει, δεν πήγε καλά. Για ένα μόνο πράγμα σηκωνόταν στις πέντε το πρωί, για το παγκόσμιο rapid και blitz.

Τα τρία άρθρα του δείγματος δείχνουν το εύρος του βιβλίου.

Το πρώτο, «Ποτέ μη λες ποτέ», είναι για τις πρόωρες εγκαταλείψεις σε φινάλε πιονιών. Ξεκινά από ένα περιστατικό που είδε ο ίδιος στο Politiken Cup του 2015. Ο Σουηδός Tiger Hillarp Persson εγκατέλειψε απέναντι στον Αυστριακό Markus Ragger σε ένα φινάλε πιονιών, σε μια θέση όπου, όπως δείχνει ο Naroditsky, υπήρχε ένα κρυμμένο σωτήριο χτύπημα σαν από σπουδή, μια προώθηση πιονιού στην πτέρυγα της βασίλισσας που οδηγούσε σε γνωστή θεωρητική ισοπαλία. Ο Naroditsky ήταν σίγουρος ότι το 0-1 ήταν λάθος της μετάδοσης και ότι ο Ragger είχε προσφέρει ισοπαλία. Πήγε στην αίθουσα και διαπίστωσε ότι ο Σουηδός είχε όντως εγκαταλείψει και ότι ούτε ο Ragger είχε δει την ιδέα. Ακολουθεί ένα πιο διάσημο παράδειγμα, Shirov – Timman από το Wijk aan Zee του 1996, όπου ο Timman εγκατέλειψε σε θέση που, όπως δείχνει η ανάλυση, κρατιόταν, γιατί ο βασιλιάς του μπορούσε να υπερασπίζεται ταυτόχρονα το δικό του πιόνι και να συγκρατεί το ελεύθερο πιόνι του αντιπάλου, από τρία συγκεκριμένα τετράγωνα. Το συμπέρασμα το δίνει με τον Tartakower: "καμία παρτίδα δεν κερδήθηκε ποτέ με εγκατάλειψη".

Το δεύτερο, «Η κίνηση της χρονιάς, έκδοση φινάλε», είναι για μια παρτίδα από το παγκόσμιο rapid του Ριάντ το 2017, Fedoseev – Carlsen. Ο Fedoseev ήταν τότε πρώτος στο τουρνουά και είχε, κατά τον Naroditsky, κρατήσει τη θέση του απέναντι στον παγκόσμιο πρωταθλητή σε ένα φινάλε ίππου απέναντι σε αξιωματικό. Ο Carlsen, με έναν βασιλιά που έβγαινε να φάει τα πιόνια του αντιπάλου, έστησε μια σειρά από προβλήματα στον αντίπαλο που έπαιζε με την προσαύξηση και κέρδισε. Το θέμα του άρθρου είναι μια σωτήρια κίνηση που δεν παίχτηκε. Ο Naroditsky της δίνει τρία θαυμαστικά και εξηγεί ότι τη βρήκε μέσα από μια θεωρητική θέση του βιβλίου των Karsten Müller και Frank Lamprecht, Fundamental Chess Endings: ο λευκός θυσιάζει τον ίππο για να φτάσει σε μια γνωστή ισόπαλη θέση, ανεξάρτητα από το χρώμα του αξιωματικού. Γράφει ότι του πήρε πολύ καιρό για να πειστεί ότι είναι σωστή. Θυμάται τον Alex Yermolinsky να του εξηγεί κάποτε ότι οι θεωρητικές θέσεις δεν εμφανίζονται πάντα καθαρές στην παρτίδα και ότι ο αληθινός βιρτουόζος των φινάλε τις χρησιμοποιεί ως φάρους μέσα σε θέσεις που φαινομενικά δεν τους μοιάζουν.

Το τρίτο είναι διαφορετικό. Είναι από το τελευταίο μέρος, τους «ειδικούς παίκτες», και είναι ένα μικρό μνημόσυνο. Ο Naroditsky γράφει για τον Emory Tate, τον Αμερικανό IM που πέθανε τον Οκτώβριο του 2015 στα πενήντα έξι του. Θυμάται το World Open του 2008, όταν μπήκε στην αίθουσα των blitz και τη βρήκε σχεδόν άδεια, γιατί είκοσι ή τριάντα άνθρωποι είχαν μαζευτεί γύρω από τον Tate, που έδειχνε για πολλοστή φορά τη διάσημη επιθετική του νίκη επί του Yudasin. Οι παρτίδες του Tate σπάνια έφταναν σε φινάλε, γράφει, γιατί ως την 30ή κίνηση η σκακιέρα συνήθως έμοιαζε με αποκαλυπτική ερημιά. Διάλεξε λοιπόν μία από τις λίγες που έφτασαν, Tate – Ashley από το New York Open του 1993, ένα χαοτικό φινάλε με ελεύθερα πιόνια και για τους δύο, όπου ο Tate βρίσκει στο τέλος μια απίθανη ισοπαλία. Το συμπέρασμα είναι ότι η κυριαρχία στα φινάλε έχει τρία στοιχεία, τη θεωρητική γνώση, την πρακτική κατανόηση και την επιμονή, και ότι ο Tate, ό,τι του έλειπε στα δύο πρώτα, το αναπλήρωνε στο τρίτο.

Διαβασμένο το 2026, το άρθρο για τον Tate έχει ένα βάρος που δεν είχε όταν γράφτηκε. Ένας νέος σκακιστής που αποχαιρετά δημόσια έναν μεγαλύτερο, έναν άνθρωπο που μάζευε πλήθος γύρω του στις αίθουσες των τουρνουά. Το «θα μας λείψεις, Emory» που κλείνει το άρθρο το διαβάζει κανείς σήμερα αλλιώς.

Τα αδύνατα σημεία

Τα τρία βιβλία έχουν από ένα πρόβλημα το καθένα και η σειρά έχει ένα κοινό.

Το Mastering Positional Chess είναι γραμμένο από παιδί και για παιδιά, ή τουλάχιστον για παίκτες που βρίσκονταν εκεί που βρισκόταν ο ίδιος τότε, γύρω στα 2000. Οι κανόνες του είναι απλοί και οι διατυπώσεις του συχνά απόλυτες. Ένας προχωρημένος παίκτης θα βρει σε αρκετά σημεία ότι λέει πράγματα που ήδη ξέρει. Ο ίδιος το παραδέχεται στην εισαγωγή του, όταν γράφει ότι ο στόχος του είναι να δώσει στον αναγνώστη αρκετά στρατηγικά μοτίβα ώστε να μπορεί να προχωρήσει σε πιο σύνθετο υλικό. Είναι ένα πολύ καλό δεύτερο ή τρίτο βιβλίο ποζισιονέλ σκακιού για έναν παίκτη συλλόγου.

Το Mastering Complex Endgames είναι το αντίθετο. Είναι απαιτητικό και άνισο στην έκταση. Το κεφάλαιο για τη βασίλισσα με ελαφρό κομμάτι πιάνει πάνω από το ένα τρίτο του βιβλίου, ενώ τα φινάλε πύργου με ελαφρό κομμάτι, πολύ συχνότερα στην πράξη, έχουν λιγότερο χώρο. Στο δείγμα υπάρχει και μια ασυνέπεια στην αρίθμηση. Στα περιεχόμενα τα φινάλε βασιλισσών είναι το έκτο κεφάλαιο και η ενότητα για βασίλισσα με ελαφρό κομμάτι υποενότητά του, ενώ η κεφαλίδα των σελίδων την ονομάζει πέμπτο κεφάλαιο. Είναι πιθανότατα λάθος του δείγματος και όχι του τελικού βιβλίου.

Το Mastering Practical Endgames έχει το πρόβλημα κάθε συλλογής στηλών. Τα κείμενα είναι γραμμένα για συγκεκριμένη στιγμή, με αναφορές όπως «στο Politiken Cup που μόλις τελείωσε», και η θεματική τους διάταξη τα αποκόβει από τη χρονολογία τους. Ο αναγνώστης δεν ξέρει πάντα πότε γράφτηκε το καθένα. Επιπλέον, η στήλη είχε δύο κοινά, τους παίκτες γύρω στα 1500 και γύρω στα 2000, και το επίπεδο των κειμένων ταλαντεύεται ανάμεσά τους. Δεν είναι εγχειρίδιο με προοδευτική διάρθρωση αλλά ανθολογία και πρέπει να διαβάζεται ως τέτοια.

Το κοινό πρόβλημα είναι αυτό που αναφέραμε για το πρώτο βιβλίο. Οι επεμβάσεις των επιμελητών δεν σημειώνονται πουθενά. Ο Aagaard, ο Shankland και ο Boel εξηγούν στους προλόγους τους τι έκαναν γενικά, αλλά ο αναγνώστης δεν μπορεί να ξεχωρίσει μια διορθωμένη βαριάντα από μια αυθεντική. Για βιβλία που η αξία τους είναι εν μέρει ιστορική, θα ήταν χρήσιμο έστω ένα σημάδι στο περιθώριο.

Για ποιον είναι

Η σειρά απευθύνεται σε τρία διαφορετικά κοινά και ένας αναγνώστης μπορεί να ανήκει σε περισσότερα από ένα.

Το πρώτο είναι οι παίκτες συλλόγου από 1600 ως 2100 που θέλουν να μάθουν ποζισιονέλ σκάκι από κάποιον που το έμαθε πρόσφατα ο ίδιος. Για αυτούς το Mastering Positional Chess είναι ιδανικό. Είναι γραμμένο από τη σκοπιά του μαθητή, όχι του δασκάλου, και αυτό, παράδοξα, το κάνει πιο κατανοητό από πολλά βιβλία γκραντμάστερ. Τα κεφάλαια για την άμυνα και για την παράλυση είναι από τα καλύτερα σύντομα κείμενα πάνω στα θέματα αυτά.

Το δεύτερο είναι οι πιο προχωρημένοι παίκτες, από 2000 και πάνω, που θέλουν να δουλέψουν σοβαρά τα φινάλε με πολλά κομμάτια. Για αυτούς είναι το Mastering Complex Endgames, με την προϋπόθεση ότι θα το διαβάσουν με σκακιέρα και θα λύσουν τις ασκήσεις. Δεν αντικαθιστά τα κλασικά εγχειρίδια θεωρίας, γιατί δεν έχει αυτόν τον σκοπό. Τα συμπληρώνει εκεί όπου τελειώνουν, στις θέσεις που δεν βγαίνουν από βιβλίο.

Το τρίτο είναι όσοι γνώρισαν τον Naroditsky από τις μεταδόσεις, το YouTube και το Twitch, και θέλουν να διαβάσουν τη φωνή του. Για αυτούς το καλύτερο σημείο εκκίνησης είναι το Mastering Practical Endgames. Είναι το πιο ευανάγνωστο από τα τρία, τα κείμενα είναι σύντομα και ανεξάρτητα μεταξύ τους και οι ασκήσεις δύο επιπέδων επιτρέπουν σε κάθε αναγνώστη να βρει το δικό του μέτρο. Είναι επίσης το βιβλίο όπου ο Naroditsky μοιάζει περισσότερο με αυτό που έγινε, έναν δάσκαλο που χαιρόταν να εξηγεί και δεν φοβόταν να κάνει αστεία μέσα στην ανάλυση.

Οι τρεις τόμοι μαζί είναι κάτι σπάνιο στη σκακιστική βιβλιογραφία. Είναι τα βιβλία ενός παίκτη γραμμένα σε τρεις ηλικίες, στα δεκατρία, στα δεκαέξι και ανάμεσα στα δεκαοκτώ και στα τριάντα, που δείχνουν πώς μεγάλωσε η σκέψη του. Ο Shankland κλείνει τον πρόλογό του γράφοντας ότι ο Naroditsky ζει στα λόγια που έγραψε σε αυτές τις σελίδες. Είναι ό,τι πιο κοντινό σε απολογισμό έχουμε για έναν άνθρωπο που θα είχε πολλά ακόμη να γράψει.

Πηγές

• Daniel Naroditsky, Mastering Positional Chess, αναθεωρημένη έκδοση, New in Chess 2026, δείγμα του εκδότη (περιεχόμενα, πρόλογοι Aagaard, Vladimir Naroditsky και Lena Schuman, Donaldson, εισαγωγή, σ. 83–96).
• Daniel Naroditsky, Mastering Complex Endgames, αναθεωρημένη έκδοση, New in Chess 2026, δείγμα του εκδότη (περιεχόμενα, πρόλογος Shankland, σ. 26–31, 283–286).
• Daniel Naroditsky, Mastering Practical Endgames, New in Chess 2026, δείγμα του εκδότη (περιεχόμενα, πρόλογος Boel, ενότητες 1.4, 2.11, 7.11).
• Chess.com, Tarjei Svensen, «Daniel Naroditsky's Death Ruled An Accident, Report By Medical Examiner Shows», Ιανουάριος 2026.
• ChessBase, «Medical verdict: Naroditsky cause of death», 29 Ιανουαρίου 2026.
• WBTV, «Charlotte chess grandmaster died from accidental drug overdose, medical examiner says», 22 Ιανουαρίου 2026.