Mark Dvoretsky και Oleg Pervakov

Οι σπουδές στην προπόνηση του πρακτικού παίκτη: λύση, παίξιμο με αντίπαλο και συνθέσεις παγκόσμιων πρωταθλητών, σε ένα βιβλίο του 2009 και στη συνέχειά του, το 2024

Οκτώβριος 2026

Ο Mark Dvoretsky κρατούσε ένα τετράδιο ασκήσεων με περισσότερες από χίλιες σπουδές. Από εκεί έβγαζε υλικό για τους μαθητές του, για τα βιβλία και για τα άρθρα του. Ο Oleg Pervakov είναι διεθνής γκραντμέτρ σύνθεσης, που έφτασε στη σύνθεση από το αγωνιστικό σκάκι. Το Studies for Practical Players είναι το βιβλίο που έγραψαν μαζί και ο Pervakov το παρουσιάζει στην εισαγωγή του ως ίσως το πρώτο εγχειρίδιο όπου ένας προπονητής με παγκόσμιο όνομα και ένας συνθέτης μοιράζονται τις απόψεις τους στις ίδιες σελίδες.

Η αφορμή ήταν διπλή: ένα άρθρο του Dvoretsky με τίτλο «Studies From My Notebook» και ένας διεθνής διαγωνισμός σύνθεσης με το όνομα του βιβλίου, αφιερωμένος στα εξηκοστά γενέθλιά του. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2009 από τη Russell Enterprises, σε μετάφραση από τα ρωσικά του Jim Marfia και με πρόλογο του Jan Timman. Ο Dvoretsky πέθανε το 2016. Το 2024 η Russell έβγαλε δεύτερο τόμο με τον ίδιο τίτλο, που τον ολοκλήρωσε μόνος του ο Pervakov. Δεν είναι νέα έκδοση του πρώτου αλλά συνέχεια, με καινούργιο υλικό. Η κριτική καλύπτει και τους δύο τόμους, πρώτα το βιβλίο του 2009 και μετά τη συνέχειά του.

Η θέση του βιβλίου διατυπώνεται καθαρά στο κεφάλαιο των ασκήσεων: οι σκακιστές περνούν σχεδόν όλο τον ελεύθερο χρόνο τους προετοιμάζοντας ανοίγματα και δεν προπονούν ποτέ τον υπολογισμό βαριάντων ή την τεχνική τους που μένει πίσω. Η λύση και το παίξιμο σπουδών, γράφει ο Dvoretsky, είναι συνταγή για να καλυφθεί αυτό το κενό. Ο Pervakov προσθέτει ένα επιχείρημα της εποχής: η σημερινή γενιά δεν ξέρει τι είναι διακοπτόμενη παρτίδα, άρα δεν έχει πια την ευκαιρία να αναλύσει με την ησυχία της το φινάλε που προέκυψε και έτσι το φινάλε κρίνεται όλο και πιο συχνά στο ρολόι.

Τα κριτήρια ενός προπονητή

Το πρώτο κεφάλαιο είναι το πιο προσωπικό του βιβλίου. Ο Dvoretsky εξηγεί ποιες σπουδές διαλέγει και γιατί, με την ειλικρίνεια ότι τα γούστα του είναι δικά του και ότι θα επηρεάσουν την κρίση του ως κριτή στον διαγωνισμό. Τον ευχαριστούν οι σύντομες σπουδές με μία καθαρή, απρόσμενη ιδέα, το «μικρό είδος». Δεν τον ενδιαφέρουν οι σπουδές χωρίς πιόνια ή οι αποχρώσεις της θέσης του Troitsky με δύο ίππους εναντίον πιονιού, ακριβώς επειδή είναι πρακτικά άχρηστες. Η θεωρία των φινάλε, γράφει, διδάσκεται συνήθως μέσα από το παράδοξο: την απρόσμενη εξαίρεση σε έναν γνωστό κανόνα.

Το πρώτο του παράδειγμα δείχνει τι εννοεί.

Ο λευκός δεν κερδίζει με «κανονικά» μέσα, γιατί ο πύργος και ο βασιλιάς του μαύρου προλαβαίνουν το πιόνι του a. Η λύση είναι μια απρόσμενη θυσία, 1.Nf4+!! Rxf4 2.Bd7!, και ο πύργος, παρότι έχει δύο ολόκληρα τέμπι για να φτάσει στη στήλη a ή στην όγδοη οριζόντια, βρίσκει κάθε δρόμο κλειστό σε ανοιχτή σκακιέρα: 2...Rf3 3.Bg4, 2...Rf1 3.Bb5+, 2...Rf6 3.a7 Ra6 4.Bb5+. Τέτοιες σπουδές, γράφει ο Dvoretsky, καλλιεργούν μια σημαντική συνήθεια, να παρακολουθεί κανείς προσεκτικά τις προθέσεις του αντιπάλου.

Η πιο σημαντική ιδέα του κεφαλαίου όμως είναι μεθοδολογική. Κάποιες σπουδές δεν υπολογίζονται λογικά ως το τέλος και ο προπονητής που επιμένει σε πλήρη υπολογισμό, γράφει ο Dvoretsky, μαθαίνει στον μαθητή του έναν παράλογο αλγόριθμο αποφάσεων που οδηγεί σε τρομερά χρονικά προβλήματα. Τέτοιες σπουδές δεν λύνονται, παίζονται. Ο μαθητής παίρνει τα λευκά με περιορισμένο χρόνο και τις απαντήσεις του μαύρου τις δίνει το βιβλίο ή κάποιος που ξέρει τη λύση. Στην πιο προχωρημένη μορφή, την «αμφίπλευρη», δύο παίκτες παίζουν τη σπουδή μεταξύ τους με χρόνο τουρνουά. Για μια σπουδή του Bazlov του 2003 ο Dvoretsky σημειώνει ότι την έπαιξε με τρεις διαφορετικούς γκραντμέτρ και σκόνταψαν και οι τρεις, στην πρώτη ή στην τρίτη κίνηση.

Ο διαγωνισμός

Στο δεύτερο κεφάλαιο ο Pervakov δημοσιεύει τα αποτελέσματα του διαγωνισμού. Εξήντα τέσσερις συνθέτες από δεκαοκτώ χώρες έστειλαν 115 σπουδές, 21 βρέθηκαν λανθασμένες ή χωρίς λύση και 25 διακρίθηκαν. Το πρώτο βραβείο πήγε στους Ουκρανούς Rezvov και Tkachenko, το πέμπτο σε έναν ενεργό γκραντμέτρ της σκακιέρας, τον Emil Sutovsky. Πριν βγάλουν απόφαση, οι δύο κριτές έδειξαν τις καλύτερες συνθέσεις σε γκραντμέτρ και οι προτιμήσεις τους μέτρησαν στην τελική κατάταξη. Ο Pervakov είναι αυστηρός με τις σπουδές που είναι απλώς προϊόν υπολογιστή, όπου το αποτέλεσμα των βαριαντών «απλώς βγαίνει έτσι» από την ανάλυση χωρίς λογική και ιδέα: τέτοιες σπουδές, γράφει, δεν έχουν αισθητική αξία.

Το κεφάλαιο έχει ένα πρακτικό μειονέκτημα. Τα σχόλια του Dvoretsky ξεχωρίζουν από του Pervakov μόνο με πλάγια γράμματα και ο αναγνώστης χρειάζεται προσοχή για να ξέρει ποιος μιλάει.

Δύο "όχθες"

Το τρίτο κεφάλαιο ξεκινά από μια παρτίδα που θυμούνται πολλοί. Στο παγκόσμιο νοκ άουτ της Μόσχας του 2001 ο Svidler δεν κατάφερε σε πενήντα κινήσεις του ταϊ-μπρέικ να κερδίσει βασίλισσα εναντίον πύργου με τον Gelfand και εξήγησε ότι είχε αποφασίσει πως ο αντίπαλός του θα έχανε κάποια στιγμή τον πύργο. Ο Pervakov βγάζει το συμπέρασμα ότι δεν χρειάζεται να αποστηθίσει κανείς όλες τις απλές θεωρητικές θέσεις, αρκεί να δώσει λίγη περισσότερη προσοχή στην κληρονομιά των σπουδών. Μια καλή σπουδή περιέχει πολλές θεωρητικές θέσεις μαζί και θυμάται κανείς ευκολότερα αυτήν παρά ένα φινάλε από παρτίδα. Το θέμα του κεφαλαίου είναι ένα και μόνο: πιόνι στη στήλη a ή h με αξιωματικό που δεν ελέγχει το τετράγωνο προαγωγής. Ο τίτλος, «Αριστερή όχθη, δεξιά όχθη», δεν εξηγείται πουθενά, αλλά οι δύο στήλες στις άκρες της σκακιέρας είναι προφανώς οι δύο όχθες.

Το τέταρτο κεφάλαιο παίρνει τον τίτλο του από τη γνωστή σοβιετική ταινία του Mikhalkov, «Δικός μας ανάμεσα σε ξένους, ξένος ανάμεσα σε δικούς μας». Το θέμα είναι το δικό σου κομμάτι που λειτουργεί σαν εχθρός, μια «πέμπτη φάλαγγα» που κλείνει ένα τετράγωνο ή μια γραμμή και πρέπει να φύγει και αντίστροφα το κομμάτι του αντιπάλου που σε βοηθά και πρέπει να μείνει στη σκακιέρα. Είκοσι σπουδές. Αυτή του Yochanan Afek, που ο Pervakov ονομάζει «απολαυστική μικρή», είναι από τις καλύτερες.

Ο λευκός δεν μπορεί να σώσει και τα δύο κομμάτια του. Μετά το 1.Na6? Kxd1 2.Nxc5 Ke2 είναι ισοπαλία, και το 1.Ba4? cxb4 δεν κερδίζει επίσης. Η λύση είναι 1.Nc2! Nb3! και τώρα 2.Na1!! Nxa1: ο λευκός ξεφορτώνεται τον δικό του ίππο, που στο b4 μόνο εμπόδιζε και κλείνει ξανά τον μαύρο ίππο στη γωνία. Μετά τα 3.Ba4! Kc3 4.Kd5 Kb4 5.Bd1! ο μαύρος χάνει από τσουγκτσβάνγκ.

Ο Wotawa και η μονομαχία

Το πέμπτο κεφάλαιο γεννήθηκε σε νοσοκομείο. Το 2006, με μια πολύ σοβαρή διάγνωση, ο Dvoretsky πέρασε τον ελεύθερο χρόνο του με όλες τις σπουδές του Αυστριακού Alois Wotawa από τη βάση του van der Heijden και κράτησε τις καλύτερες. Είναι τριάντα πέντε, όλες με τα λευκά να παίζουν, πρώτα τα διαγράμματα και μετά οι λύσεις, σε σειρά δυσκολίας. Ο Dvoretsky τις ονομάζει «φανταστικούς συνδυασμούς» περισσότερο παρά σπουδές: επιθέσεις ματ με θεαματικές θυσίες και ήσυχες κινήσεις, συχνά με ματ από πιόνια. Τις προτείνει για να καλλιεργήσει κανείς τη φαντασία του ή για να μπει σε φόρμα πριν από ένα σημαντικό τουρνουά.

Το έκτο κεφάλαιο, «Πρόκληση σε μονομαχία», είναι το πιο απαιτητικό. Τριάντα τέσσερις σπουδές σε πέντε ενότητες, με θυσίες, ακριβή υπολογισμό, στρατηγικές σπουδές, φινάλε και λανθασμένες σπουδές, για να παιχτούν μαθητής με δάσκαλο. Ο Dvoretsky έχει δώσει σιμουλτανέ με ρολόι όπου κάθε αντίπαλος έπαιζε με τα λευκά άλλη σπουδή. Αντίπαλοί του ήταν γκραντμέτρ, ακόμη και ολόκληρη η εθνική ομάδα κάποιων ευρωπαϊκών χωρών και τις κέρδισε όλες επειδή οι αντίπαλοι έκαναν λάθη. Ο σχολιασμός δείχνει πώς σκέφτεται ο παίκτης σε μια τέτοια μονομαχία: ποιες κινήσεις παίζονται γρήγορα, πότε αρκεί να βεβαιωθείς ότι μια κίνηση παίζεται επειδή όλες οι άλλες χάνουν, η «μέθοδος του αποκλεισμού» και πότε πρέπει να συγκρίνεις δύο υποψήφιες.

Μια σπουδή πιονιών του Grigoriev του 1934 έχει την καλύτερη ιστορία του κεφαλαίου. Τη θέση την έπαιξαν με τα λευκά πολλοί μαθητές του Dvoretsky και ο Garry Kasparov. Ο μόνος που την έλυσε ήταν ο Artur Yusupov. Η ενότητα με τις λανθασμένες σπουδές είναι η πιο πρωτότυπη ιδέα του βιβλίου. Πέντε σπουδές με "τρύπα", που όμως, υποστηρίζει ο Dvoretsky, μένουν εξαιρετικές για μονομαχία, αρκεί η αναίρεση να βρίσκεται κοντά στο τέλος της κύριας γραμμής και να είναι ενδιαφέρουσα. Για μία από αυτές, του Noam Elkies του 1990, ο συνθέτης ζήτησε από έναν φίλο του που δούλευε με το Deep Thought να δει αν το πρόγραμμα λύνει τη σπουδή. Το πρόγραμμα βρήκε την ισοπαλία του μαύρου.

Από τον Steinitz στον Morozevich

Το τελευταίο κεφάλαιο, του Pervakov, είναι το πιο ευχάριστο. Πενήντα σπουδές από παγκόσμιους πρωταθλητές και γκραντμέτρ της σκακιέρας, η καθεμιά με ένα σύντομο πορτρέτο και τη λύση αμέσως μετά το διάγραμμα. Ο Capablanca συνέθεσε μία σπουδή, που δεν την έλυσε κανείς και εγκατέλειψε τη σύνθεση επειδή του φάνηκε μάταιο να συνθέτει σπουδές που κανείς δεν λύνει. Ο Pervakov απαντά ότι ο Capablanca έκανε λάθος: κανείς δεν την έλυσε επειδή δεν είχε λύση. Ο Tal έφτιαξε τη μοναδική του σπουδή με τον Ernest Pogosyants, μετά από ανάλυση ως τις τρεις τα ξημερώματα. Ο Smyslov, που μετά την αποχώρησή του από τα τουρνουά έγινε κατά τον Pervakov «πρωταθλητής ανάμεσα στους πρωταθλητές» της σύνθεσης, πήγε κάποτε στα γραφεία του περιοδικού 64 να δανειστεί φωτογραφίες, έδειξε την τελευταία του σπουδή και η ανάλυση κράτησε ώρες ενώ η γυναίκα του τηλεφωνούσε ξανά και ξανά. Ο Bronstein έλεγε στον Pervakov ότι τον ζήλευε που μπορεί να ασχολείται με την καθαρή τέχνη. Και η Judit Polgar λέει ότι φταίει ο πατέρας της, που της έδινε να λύνει Troitsky, Kubbel και Kasparyan: όταν λύνεις πολλές σπουδές, βρίσκεις και πολλές τρύπες.

Ο Botvinnik δημοσίευσε την πρώτη του σύνθεση στα δεκατέσσερα και συνέθεσε δεκαπέντε σπουδές. Η αρχή είναι, όπως γράφει ο Pervakov, ένα συνηθισμένο τακτικό χτύπημα του μέσου παιχνιδιού. Το τέλος είναι ένα ματ που, κατά τον ίδιο, δεν θα ήταν ντροπή να το χάσει κανείς ακόμη και σε παρτίδα.

Μετά το 1.g4+ Kh4 έρχεται το 2.Bh6!, που χτυπά τη βασίλισσα και απειλεί ματ στο h2, οπότε ο αξιωματικός πρέπει να φαγωθεί. Μετά το 2...Qxh6 όμως το h6 έχει κλείσει, και ακολουθεί 3.Qh2+ Kg5 4.Qd2+ Nf4 5.Qd8#.

Οι αδυναμίες του πρώτου τόμου

Το βιβλίο δίνει σε κάθε σπουδή μόνο τον συνθέτη και τη χρονιά. Περιοδικό, διαγωνισμός και διάκριση λείπουν, με μία μόνο εξαίρεση. Για ένα βιβλίο που γράφτηκε από έναν συνθέτη, η παράλειψη είναι περίεργη. Η επιμέλεια είναι πρόχειρη σε σημεία: ο δεύτερος παγκόσμιος πρωταθλητής γράφεται «Emanuel Laker» στην επικεφαλίδα του και σε μερικά σημεία του δεύτερου μισού λείπουν λέξεις ή επαναλαμβάνονται φράσεις. Ορισμένες αναλύσεις μένουν ανοιχτές, με τον Dvoretsky να γράφει ότι δεν είναι εκατό τοις εκατό βέβαιος και σε άλλα σημεία το κείμενο μιλά για τη βάση των έξι κομματιών ως το τελευταίο εργαλείο. Ένας αναγνώστης του 2026 με βάσεις επτά κομματιών μπορεί να κλείσει κάποια από αυτά τα ερωτήματα.

Υπάρχει και μια αντίφαση που οι συγγραφείς δεν κρύβουν. Το πρώτο κεφάλαιο υπερασπίζεται τις απλές σπουδές με μία ιδέα και κατηγορεί την υπερβολική ανάλυση ότι διώχνει τους αναγνώστες. Αρκετές από τις βραβευμένες σπουδές του διαγωνισμού και το μεγαλύτερο μέρος του έκτου κεφαλαίου είναι όμως πολύ βαριές. Ο ίδιος ο Dvoretsky γράφει ότι τα περισσότερα παραδείγματα της μονομαχίας είναι για παίκτες υψηλού επιπέδου.

Ο δεύτερος τόμος

Το Studies for Practical Players – Book 2 κυκλοφόρησε το 2024, με υπότιτλο Improving Important Endgame Concepts και πρόλογο του Garry Kasparov. Η ιστορία του είναι λυπητερή. Η ιδέα γεννήθηκε στο τέλος του 2015. Ο Dvoretsky θα διάλεγε και θα σχολίαζε παραδείγματα από παρτίδες με ιδέες «σαν σπουδή» και ο Pervakov θα έβρισκε τις συνθέσεις που αντιστοιχούν. «Δεν βιαζόμασταν», γράφει ο Pervakov. Στις 26 Σεπτεμβρίου 2016 ο Dvoretsky πέθανε και η γυναίκα του και ο γιος του μετέφεραν στον Pervakov την τελευταία του επιθυμία, να τελειώσει το βιβλίο. Ο Pervakov έκανε μόνος του την τελική προετοιμασία και τους επόμενους δεκαοκτώ μήνες πρόσθεσε παρτίδες που παίχτηκαν στο μεταξύ, με δικά του σύντομα σχόλια.

Το βιβλίο έχει πέντε κεφάλαια. Τα δύο πρώτα συνδυάζουν παρτίδες με σπουδές, το τρίτο είναι δύο τεστ, το τέταρτο τα αποτελέσματα ενός νέου διαγωνισμού και το πέμπτο τρεις ιστορίες για το πώς γεννιέται μια σπουδή. Δύο αλλαγές σε σχέση με τον πρώτο τόμο φαίνονται από την πρώτη σελίδα. Η πρώτη διορθώνει τη μεγαλύτερη αδυναμία του: κάθε σπουδή έχει τώρα πηγή και χρονιά και όπου υπάρχει, τη διάκρισή της, και η εισαγωγή εξηγεί τις συντομογραφίες για τους διαγωνισμούς μνήμης και επετείου και για το WCCT. Η δεύτερη είναι ότι οι παρτίδες έχουν τώρα τον πρώτο λόγο. Το ευρετήριο μετρά 38 θέσεις από παρτίδες, όλες στα δύο πρώτα κεφάλαια.

Ο πρόλογος του Kasparov έχει την καλύτερη ιστορία. Την άνοιξη του 1997, στο προεδρείο ενός συνεδρίου της Ρωσικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας, ο Andrey Selivanov του υπαγόρευσε ψιθυριστά μια ολοκαίνουργια σπουδή του Pervakov. Ο Kasparov κοίταξε το ταβάνι και σε πέντε λεπτά ψιθύρισε τη λύση. Στον πρώτο τόμο ήταν ένας από όσους δεν έλυσαν τη σπουδή του Grigoriev· εδώ τα κατάφερε.

Η λύση ξεκινά με την ήσυχη 1.Ba4!!. Η απάντηση 1...b5! είναι αναγκαστική, αλλά αδυνατίζει το c5. Μετά τα 2.fxg6+! Qxg6! 3.Bc2! Rxf4+! 4.Kg1! ο μαύρος πύργος κυνηγά τον λευκό βασιλιά ως το c1, και το 10.Qc5!! κλείνει την υπόθεση: μετά τα 10...Kxh6 11.Bxg6 Rxc5+ 12.bxc5 Kxg6 13.c6 το πιόνι γίνεται βασίλισσα.

Ο Kasparov γράφει ότι λύνει τέτοιες σπουδές στο αεροπλάνο και τις δουλεύει με τα ταλέντα του Kasparov Chess Foundation στο τέλος κάθε σεμιναρίου. Η αχίλλειος πτέρνα των νέων παικτών, λέει, είναι ότι δεν αναγνωρίζουν το αντιπαιχνίδι του αντιπάλου. Γι' αυτό επαινεί τις σπουδές όπου ο μαύρος παλεύει ως το τέλος και δεν είναι απλώς διακοσμητικός.

Παρτίδες σαν σπουδές

Το πρώτο κεφάλαιο ξεκινά από ένα ερώτημα αισθητικής: πότε ένας συνδυασμός σε παρτίδα αξίζει να λέγεται «σαν σπουδή». Η πρωτοτυπία μετρά. Η οικονομία δεν εφαρμόζεται, γιατί ο σκακιστής δεν διαλέγει τα κομμάτια του. που έχουν απομείνει στη σκακιέρα. Η μοναδικότητα της λύσης όμως μετρά και στην παρτίδα. Από εκεί και πέρα το κεφάλαιο προχωρά θέμα με θέμα, σχεδόν πάντα με το ίδιο σχήμα: πρώτα μια παρτίδα, μετά μια σπουδή με την ίδια ιδέα. Κυριαρχία, παγίδευση της βασίλισσας, ο «μαλτέζικος σταυρός», γεωμετρία, πνιγμένο ματ, πατ, αμοιβαίο τσουγκτσβάνγκ, ροκέ και φρούρια.

Μερικά παραδείγματα έχουν δική τους ιστορία. Η «παρτίδα» Koskinen – Kasanen, Ελσίνκι 1967, που κυκλοφορεί σε πολλά βιβλία, σχεδόν σίγουρα δεν παίχτηκε ποτέ: τη συνέθεσε ο Juha Kasanen, όπως έδειξε ο Τσέχος προπονητής Michal Konopka, και ο μαύρος κερδίζει εύκολα και με άλλους τρόπους. Ο Konopka και ο συνθέτης Jaroslav Polasek τη διόρθωσαν μετακινώντας τους λευκούς ίππους. Για την περίφημη Adams – Torre του 1920 οι συγγραφείς σημειώνουν ότι μπορεί κι αυτή να είναι σύνθεση και δίπλα της βάζουν τη σπουδή που κέρδισε το 1980 ένα φινλανδικό θεματικό τουρνουά πάνω στην ίδια ιδέα. Η τελική θέση μιας σπουδής των Kuznetsov και Sakharov, όπου ένα πιόνι ισοδυναμεί με βασίλισσα, αξιωματικό και ίππο, είναι χαραγμένη στον τάφο του Anatoly Kuznetsov. Και μια σπουδή των Pervakov και Sumbatian για τα εβδομηκοστά γενέθλια του Yury Bazlov βγάζει στη σκακιέρα επτά βασίλισσες, μία για κάθε δεκαετία του τιμώμενου.

Οι παρτίδες δείχνουν ότι και οι κορυφαίοι χάνουν τέτοιες ευκαιρίες. Ο ίδιος ο Kasparov συμφώνησε ισοπαλία με τον Ribli το 1989 σε θέση που κέρδιζε με το 27.Rd8!! και μια πορεία του βασιλιά ως το a8, «όπως σε μια καλή σπουδή». Το πιο καθαρό παράδειγμα είναι ένα φινάλε από τη Bundesliga.

Οι συγγραφείς γράφουν ότι και οι δύο παίκτες απέτυχαν να λύσουν τη σπουδή. Ο Agdestein έπαιξε 69.Rf2+? Kg5 και, βλέποντας ότι το 70.Rxf7 Rxb2+ δεν του δίνει τίποτα, τράβηξε τον αξιωματικό με 70.Bc3. Ο αντίπαλός του απάντησε αμέσως 70...Kg6?? και εγκατέλειψε μετά τα 71.Rxf7 Rb8 72.Ra7, ενώ το 70...Nh8! κρατούσε. Με τη «μέθοδο του αποκλεισμού» το βιβλίο εξετάζει μία μία τις υποχωρήσεις του αξιωματικού και καταλήγει στη μόνη σωστή, την 69.Ba1!!. Αν 69...Rxa1, τότε 70.Rf2+ Kg5 71.Rxf7 Ra2+ 72.Rf2, και ο πύργος δεν μπορεί να φτάσει στην όγδοη οριζόντια, γιατί τον κλείνει το δικό του πιόνι στο a6.

Το δεύτερο κεφάλαιο, «Το φαινόμενο της πρόβλεψης», έχει ένα μόνο θέμα: ο συνδυασμός πετυχαίνει μόνο αν δει κανείς από νωρίς μια λεπτομέρεια πολλές κινήσεις αργότερα. Το θέμα αυτό ήταν και το θέμα των σπουδών στο 10ο WCCT και ο Ουκρανός Sergiy Didukh έχει φτιάξει γι' αυτό ολόκληρη θεωρία, στην οποία ο Pervakov δεν μπαίνει. Τα παραδείγματα είναι εξαιρετικά. Ο Anand εξηγεί σε πρώτο πρόσωπο πώς βρήκε το 20.h6!! εναντίον του Lautier στο Biel το 1997 και οι συγγραφείς διορθώνουν μια γραμμή του. Ο Kramnik, στο Τουρνουά Υποψηφίων του 2018, δεν βρήκε το 43.c4! εναντίον του Caruana. Και η Teschner – Darga του 1953 βρισκόταν στην καρτοθήκη του Dvoretsky ως διδακτική θέση του Konstantinopolsky, πριν ο Dvoretsky τη δει σε ένα βιβλίο ασκήσεων με ονόματα παικτών. Αν παίχτηκε ποτέ, δεν είναι γνωστό.

Τα τεστ

Το τρίτο κεφάλαιο είναι το πιο χρήσιμο για τον αναγνώστη που θέλει να δουλέψει. Δύο τεστ με δεκαοκτώ σπουδές το καθένα, σε τρία επίπεδα δυσκολίας με έξι σπουδές το καθένα, σημειωμένα με ένα, δύο ή τρία αστεράκια. Παίζει πάντα ο λευκός, για νίκη ή ισοπαλία. Τα διαγράμματα τυπώνονται μαζί, χωρίς κείμενο και οι λύσεις ακολουθούν. Βαθμολογία, χρόνος ή υποδείξεις δεν δίνονται.

Η πρωτοτυπία του κεφαλαίου είναι οι συνθέτες: όλες οι σπουδές είναι από γκραντμέτρ της σκακιέρας, μόνοι τους ή μαζί με συνθέτες. Timman, Benko, Smyslov, Nunn, Mestel, Réti, Keres, Salov, Akopian, Rossolimo, Gelfand, Aronian. Ο Illescas συμμετέχει με την πρώτη σπουδή που συνέθεσε ποτέ. Ο Nunn με μια σπουδή που, όπως σημειώνει το βιβλίο, συνέθεσε το 1969. Η σπουδή του Gelfand με τον Zinar παρουσιάζεται με έναν φανταστικό διάλογο από τη σοβιετική κωμωδία Η ειρωνεία της μοίρας. Και η Alexandra Kosteniuk, τότε παγκόσμια πρωταθλήτρια γυναικών, λέει ότι την ιδέα της την έδωσε ένα φινάλε από δική της παρτίδα.

Ο μαύρος έχει μια φοβερή μπαταρία στη διαγώνιο, και ούτε το 1.Qh1? ούτε το 1.b8Q? σώζουν τη θέση. Η λύση είναι η ενέδρα 1.Qc1!. Μετά τα 1...Rg1 2.b8=Q h1=Q 3.Kd4+! ο λευκός δίνει τη μία βασίλισσα, 3...Rxc1, και η άλλη γίνεται «τρελή»: κυνηγά τον μαύρο βασιλιά σε όλη τη σκακιέρα και κάθε φορά που ο μαύρος την αιχμαλωτίζει, είναι πατ, ώσπου το 18.Qf2+ Kxf2 φέρνει το τελικό πατ.

Μια επιφύλαξη: από τις 36 σπουδές, οι επτά είναι του ίδιου του Pervakov με συνεργάτες και μία ακόμη σε δική του εκδοχή. Ο Pervakov εξηγεί στην εισαγωγή ότι η ισχυρή παρουσία των σπουδών του ήταν επιθυμία του Dvoretsky και παραθέτει τα λόγια του από τον πρώτο τόμο. Παραμένει όμως υψηλό ποσοστό σε ένα κεφάλαιο με τίτλο «Σπουδές από γκραντμέτρ της σκακιέρας».

Ο διαγωνισμός μνήμης

Ο δεύτερος διαγωνισμός προκηρύχθηκε στις αρχές του 2017 από τη χήρα και τον γιο του Dvoretsky, για τα εβδομηκοστά γενέθλια που θα είχε κλείσει στις 9 Δεκεμβρίου εκείνης της χρονιάς. Τα έπαθλα ήταν 1.500 ευρώ. Κριτές ήταν ο GM Artur Yusupov, ο IM Vladimir Barsky και ο ίδιος ο Pervakov. Έλαβαν μέρος 60 σπουδές από 43 συνθέτες σε 15 χώρες, ανάμεσά τους οι γκραντμέτρ Gelfand, Timman, Kiriakov και Prusikin. Ο διαγωνισμός ήταν μικρότερος από τον πρώτο που είχε 115 σπουδές από 64 συνθέτες. Η κρίση περιγράφεται με διαφάνεια: κάθε κριτής διάλεξε τις είκοσι καλύτερες. Ο Yusupov και ο Barsky, γράφει το βιβλίο, κοίταξαν την πρωτοτυπία της θέσης και την πρακτική αξία, ενώ ο Pervakov την πρωτοτυπία και τη δυσκολία της ιδέας.

Η κεντρική φράση του κεφαλαίου ορίζει τι είναι μια σπουδή για πρακτικούς παίκτες: όχι τόσο θέσεις που μοιάζουν φυσικές, όσο ιδέες και τεχνάσματα χρήσιμα για τον σκακιστή. Το πρώτο βραβείο πήγε στον Ρώσο Nikolay Ryabinin, με δύο πρώτες θέσεις και μία δεύτερη στις λίστες των κριτών. Το έβδομο πήγε στη σπουδή του Boris Gelfand με τον Sergiy Tkachenko, και την πρώτη εύφημο μνεία πήρε ο Timman. Η πιο διασκεδαστική σπουδή είναι του Didukh, τρίτο βραβείο, που ξεκινά τον σχολιασμό της με μια φράση από τον Σκοτεινό Ιππότη: ένα πιόνι γίνεται από ήρωας κακός και ξανά ήρωας. Οι κριτές γράφουν ότι ο Dvoretsky θα την έβαζε σίγουρα στην ενότητα «Θέσεις για παίξιμο» της καρτοθήκης του. Δύο σχόλια δείχνουν πώς σκέφτεται μια επιτροπή. Το δεύτερο βραβείο άρεσε πολύ στους κριτές, «παρά» το ότι στηρίζεται σε ένα αμοιβαίο τσουγκτσβάνγκ έξι κομματιών από τα tablebases. Και μια σπουδή του Tarasiuk έμεινε στους επαίνους, γιατί η ίδια πορεία του βασιλιά υπήρχε σε μια γνωστή σπουδή των Gurgenidze και Mitrofanov.

Πώς γεννιέται μια σπουδή

Το τελευταίο κεφάλαιο, γραμμένο από τον Pervakov σε πρώτο πρόσωπο, είναι το πιο ευχάριστο του βιβλίου. Ο Pervakov περιγράφει τρεις τρόπους σύνθεσης: από μια τελική θέση προς τα πίσω, με το ψάξιμο μιας θέσης «σαν να ψάχνεις χρυσό στο ποτάμι» και με τον συνδυασμό πολλών ιδεών, που θέλει γνώσεις, τεχνική και «εξαιρετικά καλό γούστο». Ακολουθούν τρεις ιστορίες.

Στην πρώτη, τα μέσα της δεκαετίας του 1990, ο Pervakov και ο Nikolay Kralin ολοκληρώνουν τα άπαντα του Troitsky και περνούν από τη Χάγη, όπου βρίσκεται η μεγαλύτερη συλλογή του. Στο Margraten, στο σπίτι του Ολλανδού συνθέτη Jan van Reek, υπάρχει το ισχυρότερο πρόγραμμα ανάλυσης της εποχής, κάτι που στη Ρωσία δεν είχαν. Το πρόγραμμα βρίσκει τρύπα σε ένα σχέδιο του Pervakov. Ο Pervakov φωνάζει να προστεθεί ένα λευκό πιόνι στο g3 και το πρόγραμμα βρίσκει τότε μια δεύτερη γραμμή με ματ που καθρεφτίζει την πρώτη. «Δεν μπορεί να είναι αλήθεια!» φωνάζει ο van Reek. Ο τίτλος, «Ανθρώπινη βοήθεια», είναι ειρωνικός: η ιδέα ήταν του ανθρώπου, η δεύτερη γραμμή της μηχανής.

Η δεύτερη ιστορία είναι οι συγκεντρώσεις της ομάδας της Μόσχας τη δεκαετία του 1980, στο Bolshevo, με δάσκαλο τον Anatoly Kuznetsov, βότκα πριν από το φαγητό και τα αστεία του ηθοποιού Sergei Yursky. Μια σπουδή του Eduard Asaba με τέσσερις πύργους, για την οποία κανείς δεν είχε αμφιβολία, μπήκε στον φάκελο της ομάδας και την αναίρεσαν οι αντίπαλοι. Ο Asaba πέθανε νέος. Περίπου είκοσι πέντε χρόνια αργότερα ο Pervakov τη βρήκε στο αρχείο του και τη διόρθωσε μετακινώντας ένα πιόνι κατά ένα τετράγωνο. Η τρίτη ιστορία ξεκινά με κρασί σε μια ντάτσα στη Malakhovka, όπου ο Pervakov βρίσκει ένα πατ στο κέντρο της σκακιέρας. Ακολουθούν τέσσερις εκδοχές, ένας έλεγχος από το τηλέφωνο από τον γκραντμέτρ λύσης Georgiy Evseev και η απόρριψη μιας εκδοχής που χρειαζόταν μια γραμμή 100 έως 150 κινήσεων από τη βάση επτά κομματιών. Το τελικό αποτέλεσμα κέρδισε το 2011 πρώτο βραβείο. Το βιβλίο κλείνει με τη φράση «Ζητείτε και ευρήσετε».

Οι αδυναμίες του δεύτερου τόμου

Ο υπότιτλος υπόσχεται «σημαντικές έννοιες του φινάλε», αλλά τα δύο πρώτα κεφάλαια είναι σε μεγάλο μέρος συνδυασμοί του μέσου παιχνιδιού. Το πρώτο κεφάλαιο δεν έχει υποκεφάλαια και κυλά σαν ένα συνεχές κείμενο σχεδόν πενήντα σελίδων, χωρίς ευρετήριο θεμάτων. Η ορολογία των συνθετών, όπως «λογική ψευδολύση» ή «ποζισιονέλ ισοπαλία», χρησιμοποιείται χωρίς εξήγηση. Οι βαριάντες είναι πυκνές και θέλουν σκακιέρα.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2024, αλλά η νεότερη παρτίδα του είναι του 2018 και οι νεότερες σπουδές είναι επίσης του 2018. Οι ιστορίες του πέμπτου κεφαλαίου είναι γραμμένες γύρω στο 2010, όπως δείχνουν τα «είκοσι πέντε χρόνια» που αναφέρει ο συγγραφέας. Ο Pervakov εμφανίζεται σε 29 σελίδες του ευρετηρίου συνθετών, πολύ περισσότερες από κάθε άλλον από τους εξήντα και ήταν και κριτής του διαγωνισμού που καλύπτει ένα ολόκληρο κεφάλαιο. Το βιβλίο δεν το κρύβει και οι δύο άλλοι κριτές και τα αθροίσματα των θέσεων μετριάζουν το πρόβλημα.

Η επιμέλεια είναι καλύτερη από του πρώτου τόμου, αλλά όχι άψογη. Σε μερικά σημεία επαναλαμβάνεται ο αριθμός μιας κίνησης, σε ένα σημείο γράφεται «βασίλισσα» αντί για «βασιλιάς» και υπάρχουν ορθογραφικά λάθη στα αγγλικά, όπως «origianl». Η μετάφραση στέκει, αλλά δεν είναι φυσική αγγλική. Στην ηλεκτρονική έκδοση τα διαγράμματα είναι μικρά και στα τεστ, όπου τυπώνονται πολλά μαζί, το μάτι κουράζεται.

Για ποιον είναι

Ο πρώτος τόμος έχει τρία επίπεδα. Οι τριάντα πέντε σπουδές του Wotawa και τα σύντομα παραδείγματα του πρώτου και του τέταρτου κεφαλαίου είναι για κάθε σκακιστή που λύνει ασκήσεις. Το τελευταίο κεφάλαιο διαβάζεται σαν ανθολογία και ιστορία, με τους παγκόσμιους πρωταθλητές σε έναν ρόλο που λίγοι ξέρουν. Το έκτο κεφάλαιο είναι για δυνατούς παίκτες και για προπονητές και η μέθοδός του θέλει παρτενέρ. Ο Timman, στον πρόλογο, δίνει την καλύτερη οδηγία χρήσης: σταματήστε σε κάθε διάγραμμα και προσπαθήστε να καταλάβετε τι συμβαίνει πριν διαβάσετε τη λύση.

Ο δεύτερος τόμος είναι πιο κοντά στον πρακτικό παίκτη. Ξεκινά από παρτίδες, που τις θυμάται κανείς πιο εύκολα από τις σπουδές, και τα δύο τεστ του, με τα τρία επίπεδα δυσκολίας, είναι έτοιμο υλικό για αυτοδιδασκαλία ή για ομάδα με προπονητή. Τα κεφάλαια του διαγωνισμού και των ιστοριών θα αρέσουν περισσότερο σε όσους ενδιαφέρονται για τη σύνθεση. Οι δύο τόμοι δεν επικαλύπτονται και ο δεύτερος διαβάζεται και χωρίς τον πρώτο. Αν κάποιος πάρει μόνο έναν, ο πρώτος είναι το πιο πρωτότυπο βιβλίο· ο δεύτερος έχει περισσότερο υλικό από πραγματικές παρτίδες.

Στοιχεία έκδοσης

Mark Dvoretsky, Oleg Pervakov, Studies for Practical Players: Improving Calculation and Resourcefulness in the Endgame. Russell Enterprises, 2009. Πρόλογος Jan Timman, μετάφραση από τα ρωσικά Jim Marfia. 212 σελίδες, ISBN 978-1-888690-64-4. Τέσσερα μέρη, επτά κεφάλαια, ευρετήριο σπουδών κατά συνθέτη και ευρετήριο θέσεων από παρτίδες.

Oleg Pervakov, Mark Dvoretsky, Studies for Practical Players – Book 2: Improving Important Endgame Concepts. Russell Enterprises, 2024. Πρόλογος Garry Kasparov. 176 σελίδες, ISBN 978-1-949859-72-0 (ηλεκτρονική έκδοση). Πέντε κεφάλαια, ευρετήριο συνθετών και ευρετήριο παρτίδων.