ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΣΚΑΚΙ: Πορτρέτα Ελλήνων συνθετών: Σπύρος Μπίκος
Ο Σπύρος Μπίκος στον σύλλογο της Ηλιούπολης
Πάνε πάνω από 150 χρόνια από τότε που δημοσιεύτηκε το πρώτο σκακιστικό πρόβλημα από Έλληνα. Έκτοτε αρκετές γενιές συνθετών άνοιξαν και πλάτυναν τον δρόμο για την άνθηση του Καλλιτεχνικού Σκακιού στην χώρα μας. Σε αυτή την νέα σειρά άρθρων που ονομάζω «Πορτρέτα Ελλήνων Συνθετών» θα γνωρίσουμε (ή θα θυμηθούμε) μερικούς από τους πιο αξιόλογους συνθέτες μας, καθώς και την πνευματική κληρονομιά τους: τα προβλήματα τους.
Δεν πρέπει να υπάρχει έστω και ένας σκακιστής στην Ελλάδα που να μην έχει ακούσει το όνομα του Μπίκου, κυρίως λόγω της ομώνυμης διοργάνωσης που έχει ιστορία δεκαετιών και που, όπως κάθε χρόνο έτσι κι εφέτος τέτοιες φθινοπωρινές μέρες, εξελίσσεται στην Αττική. Κι όμως, πολλοί νεότεροι δεν γνωρίζουν τίποτε περισσότερο για το ποιος πραγματικά ήταν ο σπουδαίος αυτός στυλοβάτης του σκακιού, αλλά και του καλλιτεχνικού σκακιού.
Ο Σπύρος Μπίκος (1911-1987) γεννήθηκε στον Πύργο αλλά έζησε σχεδόν όλη του την ζωή στην Αθήνα, στην Ηλιούπολη. Χτυπήθηκε σε νεαρή ηλικία από μια σοβαρή ρευματοπάθεια, ενόσω ήταν φοιτητής στην Νομική, που τον άφησε με ένα σώμα παραμορφωμένο, ανάπηρο. Στην συνέχεια ασχολήθηκε με την δημοσιογραφία. Δεν ήταν πολύ ισχυρός σκακιστής, αλλά είχε αστείρευτο πάθος για το παιχνίδι. Η ακαμψία του κορμιού του ερχόταν σε μεγάλη αντίθεση με την οξύνοιά του. Στην σκακιέρα τα κομμάτια του ζωήρευαν και του χάριζαν την δράση που δεν θα ήταν ποτέ ικανός να βιώσει ο ίδιος. Πριν τον μεγάλο πόλεμο είχε αρχίσει να ασχολείται ήδη και με την σύνθεση προβλημάτων. Την δεκαετία του ’40 δημοσιεύει αρκετά προβλήματα σε διεθνή περιοδικά και κάποια βραβεύονται:
HM, Johannes van Dijk JT, Probleemblad, 1946
Spyros Bikos
#2
1.Nc4! Το κλειδί χαρίζει στον μαύρο βασιλιά 5 τετράγωνα διαφυγής που πριν δεν είχε (flight giving key). 1…Ke6 2.Qd7#, 1…Ke4/f4 2.Nd6#, 1…Kg6 2.Bc2#, 1…Kg4/Ng6 2.Nxe3#
Το 1952 αρχίζει να εκδίδει το περίφημο περιοδικό «Το Ματ», που υπήρξε ένα από τα μακροβιότερα (μέχρι και το 1965). Το διάστημα 1954-1968 εργάζεται για την ΕΣΟ ως μέλος της και διατελεί Γεν. Γραμματέας 1961-1965. Δουλεύει σκληρά για την ανάπτυξη του σκακιού. Ιδρυτής και βασικό διοικητικό στέλεχος στον Σ.Ο. Ηλιούπολης την δεκαετία του ’70 και του ’80, τον οδηγεί στην άνθηση. Στην παρακάτω φωτογραφία στο σπίτι του, με την τότε νεολαία του ΣΟΗ (Φιορεντίνου, Ζαχείλας, Δουδωνής, Αδαμίδης).

Κι όσο για το καλλιτεχνικό, έχει από νωρίς εισάγει ένα θέμα που παίρνει το όνομά του: θέμα Bikos! Τι είναι το θέμα Bikos; Δύο (τουλάχιστον) άμυνες του μαύρου σε κάποια φάση του προβλήματος αποτυγχάνουν, η μία λόγω φαγώματος του κομματιού και η άλλη λόγω αυτομπλοκαρίσματος. Σε άλλη φάση του παιχνιδιού όμως γίνεται το ανάποδο: για τις ίδιες κινήσεις/άμυνες ισχύει αυτομπλοκάρισμα και φάγωμα. Ας το δούμε σε ένα πρόβλημα του ίδιου:
Probleemblad, 1948
Spyros Bikos
#2
Set play (αν δηλαδή έπαιζε ο μαύρος πρώτος): Το 1…Bxf4 (μπλοκάρισμα του τετραγώνου) θα επέτρεπε το 2.Qd5# Το 1…Bf5 θα επέτρεπε το 2.Qxf5# (φάγωμα του κομματιού).
Key: 1.Be5! (απειλεί 2.Qxh7#) Τώρα 1…Bxf4 2.Qxf4# (φάγωμα του κομματιού!) ή 1…Bf5 (μπλοκάρισμα του τετραγώνου!) 2.Qd5#. Παρατηρείτε βέβαια την εναλλαγή που χαρακτηρίζει το θέμα Bikos. Οι υπόλοιπες άμυνες: 1…Rh5 2.Bxc2#, 1…B6~ 2.Ng5#, 1…B7~ 2.Qg6#, 1…e2 2.Nd2#, 1…de5 2.Rxe5#, 1…Rb4+ 2.Rxb4# Το 1979 έγινε διεθνής διαγωνισμός με το θέμα Bikos, όπου συμμετείχαν πολλοί διάσημοι συνθέτες. Νικητής ο Γιουγκοσλάβος V. Bartolovic. Τα βραβεία του διαγωνισμού και το νικητήριο πρόβλημα, ένα αριστούργημα, μπορείτε να δείτε στο σάιτ του Μαν. Μανωλά:
https://kallitexniko-skaki.blogspot.com/2009/03/1979.html

Να σημειωθεί ότι ο Μπίκος (πάνω η ξυλογραφία του φτιαγμένη από τον Φώτη Μαστιχιάδη, πρωταθλητή Ελλάδας το 1949 αλλά και σημαντικού σκιτσογράφου/χαράκτη) είναι ένας από τους τρεις Έλληνες συνθέτες που έχουν την τιμή να έχουν σκακιστικό θέμα με το όνομά τους. Οι άλλοι δύο είναι ο Ζάππας και ο Πρέντος. Το όνομα του Μπίκου δεν δόθηκε μόνο σε θέμα, μα και στον μικρό δρόμο στην Ηλιούπολη όπου βρισκόταν το πατρικό του! Είναι ελάχιστοι οι Έλληνες σκακιστές που είχαν τέτοια τιμή (πχ Μαβίλης, Νάζος κ.ά.)- και πάντως όχι για την σκακιστική τους ιδιότητα. Ωστόσο οι ονοματοδοσίες δεν σταμάτησαν εδώ: «Σπύρος Μπίκος» ονομάστηκε σκακιστικός σύλλογος, αλλά και το πλέον γνωστό διασυλλογικό πρωτάθλημα στην Αττική, στο οποίο όλοι όσοι παίξαμε σε σύλλογο της Αθήνας έχουμε κάποτε συμμετάσχει.
Πρέπουσα υστεροφημία για έναν γνήσιο και παθιασμένο εργάτη του αθλήματος, για κάποιον που αφιέρωσε τόσο χρόνο και ενέργεια στο σκάκι. Για κάποιον τόσο αφοσιωμένο που ενώ αδυνατούσε να ισιώσει την πλάτη του, με δύο μπαστούνια στα χέρια, τσακισμένος, έσπευδε να παρακολουθήσει τις παρτίδες της ομάδας του μέχρι το τέλος. Κι επίσης για κάποιον που όση ομορφιά τού έλειψε στην πονεμένη του ζωή πάσχισε να την σμιλέψει στην σκακιέρα:
3rd Prize, SASB/NBPrv TT, 1949
Spyros Bikos
#2
1.Nc5! (>2.Qd3#). 1…Kd5/Qg6 2.Rd3#, 1…Qxb5 2.Ne6#, 1…Qxf3+ 2.Nxf3#, 1…Qe4 2.Qxe4#, 1…B~ 2.Rb4#

Περισσότερα προβλήματα του Μπίκου στον σύνδεσμο:
[Πηγές: Καλλιτεχνικό Σκάκι (Μανώλης Μανωλάς), zinonchess.gr (Παναγής Σκλαβούνος), Λουκάς Ζαχείλας].