ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΣΚΑΚΙ - 2oς Διαγωνισμός Λύσης στην μνήμη Παύλου Μουτεσίδη- και ένα αφιέρωμα.

Την Κυριακή 27 Σεπτέμβρη θα πραγματοποιηθεί ο 2ος διαγωνισμός λύσης στην μνήμη του μεγάλου Έλληνα συνθέτη Παύλου Μουτεσίδη που έφυγε από κοντά μας το 2025. Ο διαγωνισμός θα γίνει ταυτόχρονα σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας, καθώς και σε πόλεις της Ρουμανίας και της Σλοβακίας- οπότε θα υπάρχει συναγωνισμός. Η συμμετοχή είναι ελεύθερη και φυσικά μετράει για έλο καλλιτεχνικού. Δείτε λεπτομέρειες στην σχετική προκήρυξη:

2nd PAVLOS MOUTECIDIS MEMORIAL SOLVING TOURNAMENT

The Composition Committee of the Greek Chess Federation announces the 2nd solving tournament in the memory of Pavlos Moutecidis (*7.11.1930 – †5.5.2025), the last of the old-generation of Greek composers. The tournament will take place on Sunday 27 September 2026, 10:30 hours, in multiple locations: Athens, Thessaloniki, Patra, Preveza (Greece) and tentatively other cities in Romania and Slovakia.

Venue in Athens: Heliopolis Chess Club, Vouliagmenis Avenue and Papanastasiou (close to the high school, within walking distance of Alimos metro station).

The local controllers will determine the venue for the other cities.

Format: 2 rounds of 2 hours each with 6 problems in each round, as follows:

1st round: 1 x #2, 1 x #3, 1 x #4, 1 x study (win), 1 x h#2 (2 solutions), 1 x s#3

2nd round: 1 x #2, 1 x #3, 1 x #6, 1 x study (draw), 1 x h#3 (4 solutions), 1 x s#2

Central controller will be Harry Fougiaxis, who will select the problems for solving.

Studies will be selected by Vlaicu Crişan. Any controllers interested in arranging the event in their cities should contact the central controller for details.

Email address of Harry Fougiaxis is: loyaldragon@gmail.com

The tournament is open to anyone and there is no participation fee.

Prizes in Athens: Books and magazines from the late Pavlos Moutecidis’s library.

The local controllers will determine the trophies in their cities.

Αντιλαμβάνομαι ότι θα υπάρχουν αρκετοί, ειδικά νεώτεροι, σκακιστές που δεν θα έχουν ακούσει ποτέ για τον Παύλο, μολονότι ήταν πολύ σπουδαίος συνθέτης και έχαιρε παγκόσμιας εκτίμησης. Για να τον μάθετε θα αναδημοσιεύσω εδώ το αφιέρωμα που έγραψα γι’ αυτόν στο Newsletter (#25) της Επιτροπής Καλλιτεχνικού Σκακιού:

Πορτρέτα Ελλήνων συνθετών-10: Παύλος Μουτεσίδης

Κλείνει ένας χρόνος από τον θάνατο ενός από τους πλέον αγαπημένους μας προβληματιστές, του Παύλου Μουτεσίδη (1930-2025), οπότε θεωρήσαμε ότι αυτή είναι η καταλληλότερη στιγμή για το δικό του πορτρέτο. Αλλά τι να πρωτοπείς και τι να πρωτοδείξεις σε λίγες γραμμές για έναν άνθρωπο-ποταμό; Προσπαθήσαμε να συμπεριλάβουμε όσα περισσότερα γινόταν.

Ο Μουτεσίδης γεννήθηκε στην Δράμα «την ίδια μέρα με την κόκκινη επανάσταση», όπως του άρεσε να λέει. Αυτή η επαναστατικότητα θα τον ακολουθήσει σε όλη του την ζωή. Μαθαίνει σκάκι μικρός και έρχεται σε επαφή με τον κόσμο των προβλημάτων το ’49, μέσα από τις στήλες του Σπύρου Μπίκου. Έχει κατέβει στην Θεσσαλονίκη για σπουδές (πολιτικός μηχανικός, επάγγελμα που θα ασκήσει στην συνέχεια) και εγκαθίσταται μόνιμα στην συμπρωτεύουσα. Την δεκαετία του ’50 φτιάχνει δειλά-δειλά τα πρώτα του προβλήματα και ο Μπίκος μαζί με τον Σιαπέρα διαβλέπουν το ταλέντο του και τον ενθαρρύνουν. Στην αρχή ο Παύλος κάνει δυάρια, αλλά γρήγορα γοητεύεται από άλλες κατηγορίες. Μαθαίνει τα βοηθητικά από τον Γουσσόπουλο, Έλληνα ναυτικό της Ρωσικής διασποράς, καθώς και τα αντίστροφα (s#) με τα οποία ελάχιστα ασχολούνταν οι άλλοι Έλληνες συνθέτες. Ήδη από την πρώιμη αυτή δεκαετία αρχίζει να γνωρίζει τις πρώτες διακρίσεις σε περιοδικά του εξωτερικού. Μολονότι είναι αρκετά ισχυρός σκακιστής δεν θα ασχοληθεί σχεδόν καθόλου με το ΟΤΒ. Συνθέτει όμως με φοβερή παραγωγικότητα. Την δεκαετία του ’60 η τεχνική του έχει εκτιναχθεί. Να ένα από τα βραβεία του τότε:

1st Prize, Problemista, 1967
Pavlos Moutecidis, 1st Prize, Problemista, 1967, s#5

Όσο κι αν σας φανεί παράξενο το ματ θα γίνει με το μαύρο πιόνι. Πώς; 1.Kg2! Ο μαύρος έχει δύο επιλογές, να σπρώξει ή να φάει:

α) 1…g6 2.Kg1! gxh5 3.Ng3 h4 4.Nh1! h3 5.Rf1 h2# και

β) 1…gxh6 2.Rf1! hxg5 3.Re1! g4 4.Kf1 g3 5.Ng1 g2#.

Δύο ίδια ματ, την μία φορά σε μαύρο και την άλλη σε λευκό τετράγωνο. Αυτά λέγονται χαμαιλέοντες (chameleon mates), αν θυμάστε. Στη Σαλονίκη πάντα, ο Παύλος θα παντρευτεί την αγαπημένη του Ελένη («το Λενάκι μου», έλεγε και φεγγοβολούσαν τα μάτια του) και θα κάνει τρεις κόρες. Στην δεκαετία του ’70 πλέον είναι καταξιωμένος διεθνώς και μέσα στους 3 καλύτερους Έλληνες συνθέτες (ο ίδιος έβαζε τον Δημήτρη Καπράλο πάνω από όλους). Με Καπράλο και Ζάππα θα συγκροτήσουν την Εθνική που θα μας εκπροσωπήσει στο 1ο WCCT 1972-75 (Παγκόσμιο Σύνθεσης), όπου μάλιστα θα πάρει την 7η θέση στα βοηθητικά. Τα h# ίσως να μην ήταν η αγαπημένη του κατηγορία (ήταν τα s#) αλλά κοιτάξτε τι έχει φτιάξει σε αυτά:

1st Prize, Clube de Xadrez Guanabara-25 JT, 1982
Pavlos Moutecidis, 1st Prize, Clube de Xadrez Guanabara-25 JT, 1982, h#2, 4 λύσεις

a) 1.Qf2 Be4 2.K×d4 Bf5# b) 1.Qf3 Re4 2.Kd3 Q×e2#

c) 1.Qf4 Re3 2.K×d4 R×c3# d) 1.Qf5 Be3 2.Kd3 Ne5#

Στις 4 λύσεις παρατηρούμε 4 κινήσεις της μαύρης Βασίλισσας σε διαδοχικά τετράγωνα (f2,f3,f4,f5) όπου θα καρφωθεί μελλοντικά (!), 4 διαφορετικά λευκά κλεισίματα γραμμής τύπου Grimshaw στα e3 και e4 και φυσικά 4 pin-mates. Το πρόβλημα μπήκε στο Fide Album 1983-85. Ένα αριστούργημα από έναν μαέστρο!

Ο Μουτεσίδης υπήρξε ένας άνθρωπος εξαιρετικά εξωστρεφής, χειμαρρώδης στον λόγο του, ένθερμος στις απόψεις του (για τα πάντα!), απίστευτα καλαμπουρτζής, καλόκαρδος μέχρι εκεί που δεν παίρνει και με ένα στιβαρό ηθικό κώδικα που υπηρέτησε πιστά μέχρι τέλους. Έτσι, γίνεται εύκολα αντιληπτό γιατί ήταν πάντα η ψυχή της παρέας και γιατί έκανε συνεργασίες με ανθρώπους των οποίων την γλώσσα ούτε μιλούσε, ούτε καταλάβαινε. Μια από τις πιο μακρόχρονες φιλίες του και συνθετικές συνεργασίες ήταν με τον Ουκρανό (Σοβιετικό τότε) Εβγκένι Σορόκιν, με τον οποίο κέρδισαν πάμπολλες διακρίσεις, πριν ο ξένος συνθέτης (που «η καρδιά του χώραγε πέντε κόσμους», όπως έλεγε ο δικός μας) καταλήξει να βυθιστεί στην άνοια. Ας δούμε ένα πανέξυπνο πρόβλημά τους:

3rd Prize, 127th TT, Brititsh Chess Federation, 1970-71
Evgeny Sorokin & Pavlos Moutecidis, 3rd Prize, 127th TT, Brititsh Chess Federation, 1970-71, series-h#28

Να υπενθυμίσουμε τι είναι αυτό εν συντομία: στα series προβλήματα παίζει διαρκώς η μία πλευρά, χωρίς η άλλη να κουνιέται καθόλου, παρά μόνο στην τελευταία κίνηση! (λεπτομέρειες στο Newsletter No19). Έτσι σε αυτό το συνεχόμενο-βοηθητικό παίζει 28 αλλεπάλληλες κινήσεις ο μαύρος και μετά παίζει μία και μοναδική ο λευκός και τον κάνει ματ! Διασκεδαστικό; Και πού να δείτε τι έχει να γίνει: 1.b1=B! (με εξαίρεση την τελευταία τους κίνηση δεν επιτρέπεται να δοθεί σαχ από τα μαύρα) 2.Bxa2 3.Bd5 4.a2 5.a1=B! 6.Bc3 7.Bxb4 8.Bxd6 9.b4 10.b3 11.b2 12.b1=B! 13.Bxg6 14.Bf5 15.g5 16.g4 17.g3 18.g2 19.g1=B! 20.Bxh2 21.Bg3 22.Bxh4 23.Bf6 24.h4 25.h3 26.h2 27.h1=B! 28.Be4 και τώρα, μετά από 5 (!) προαγωγές σε Αξιωματικό, η σειρά του λευκού: 28…d4# Ιδού!

Ο Μουτεσίδης βέβαια δεν ήταν φίλος με όλους. Κάποιους συνθέτες τους απέφευγε, κυρίως λόγω των αγεφύρωτων πολιτικών τους διαφορών. O ατίθασος και αυθεντικός Παύλος μάλιστα δεν έκανε και καμία προσπάθεια να το κρύψει. Όσους όμως ένιωθε πραγματικούς φίλους του, τους υποδεχόταν εγκάρδια, τους αγκάλιαζε και τους κερνούσε μπουκάλια με ούζο ή το διάσημο τσίπουρο που φρόντιζε να φτιάχνει ο ίδιος. Ανάμεσα στους φίλους αυτούς ξεχώριζε ο πλέον αγαπημένος του, ο Χάρης ο Φουγιαξής.

Τους χώριζαν 36 χρόνια μα έτρεφαν μια βαθιά εκτίμηση ο ένας για τον άλλο. Δεδομένου ότι ο Μουτεσίδης συμμετείχε ανελλιπώς στα ετήσια Συνέδρια της WFCC από 1980 μέχρι το 2011, είχαν γίνει με τον Χάρη αχώριστο δίδυμο, σχεδόν σαν πατέρας και γιος. Και φυσικά σε αυτά τα Συνέδρια δεν ήταν λίγες οι φορές που οι δύο μαιτρ συνέθεσαν μαζί, οπότε υποψιάζεστε το αποτέλεσμα:

1st Prize, Quick Composing Ty-Riccione, 1985
Harry Fougiaxis & Pavlos Moutecidis, 1st Prize, Quick Composing Ty-Riccione, 1985, h#2, 2 λύσεις

Τα Quick composing είναι διαγωνισμοί στους οποίους δεν έχεις χρόνο παρά μία-δυο μέρες για να συνθέσεις κάτι πάνω στο δοθέν θέμα.

a) 1.Rc7! Rc3 2.Bg4 Bg7# b) 1.Bb3! Bc4 2.Rf2 Be3#

Δίχρωμα Bristol και bivalve σε κάθετη/διαγώνια αναλογία και κατασκευή Meredith με ένα μόνο πιόνι, σε quick composing! Ζηλευτό!

Ο Παύλος φυσικά συνέχισε να βάζει προβλήματα στα Album. O τίτλος του ΙΜ (διεθνούς μαιτρ) του απονεμήθηκε το 1984. Έγινε έτσι ο δεύτερος Έλληνας τιτλούχος στην σύνθεση και ένας από τους πέντε που είχε ποτέ η χώρα μας. Συνολικά κατάφερε να μαζέψει 54,33 πόντους Album, η δεύτερη καλύτερη συγκομιδή μετά τον Ζάππα. Από την δεκαετία του ’90 βουτάει στα βαθιά και εξειδικεύεται στα αντίστροφα προβλήματα πολλών κινήσεων, υποκατηγορία στην οποία θα γίνει αυθεντία. Χρησιμοποιεί λίγα κομμάτια, αλλά και πάλι οι υπολογιστές της εποχής στενάζουν για να τα ελέγξουν. Δεν ήταν σπάνιο τότε να πάρει βραβείο ένα πρόβλημά του (ακόμα και να μπει στο Album!) και μετά από 10 ή 15 χρόνια να βρεθεί μια τρύπα ή συνηθέστερα κάποιο dual (ύπαρξη εναλλακτικής λύσης, που καταστρέφει την original). Τα περισσότερα όμως στάθηκαν στο ύψος τους λεβέντικα, σαν και τον δημιουργό τους. Πάρτε γεύση:

1st Prize, Feenschach-50 JT, 1999-2001
Pavlos Moutecidis, 1st Prize, Feenschach-50 JT, 1999-2001, s#12

Μινιατούρα, αλλά με τι πλούτο! Ο μαύρος έχει στην διάθεσή του μόνο έναν ίππο. Για να γίνει ματ ο λευκός, πρέπει ο ίππος αυτός να δώσει σαχ από το b6 όταν ο βασιλιάς του θα είναι στο c8, και την ίδια στιγμή κάτι λευκό να έχει μπλοκάρει το a7. Κοιτάξτε με τι ακρίβεια θα επιτευχθούν όλα αυτά: 1.Re1!! Μόνο εκεί! Γιατί; Θα δείτε… 1…Kc8 2.Ne7+ Kd8 3.Nd5! Ο λευκός βελτίωσε την θέση του ίππου του. 3…Kc8 4.Qa6+ Kd8 5.Qe2! Γι’ αυτό πήγε ο πύργος στο e1, για να γίνει το «Turton» με την βασίλισσα (να έρθει και να κινηθεί στην ίδια κάθετο)! 5…Kc8 6.Qe6! Τώρα ο μαύρος είναι δεμένος χειροπόδαρα: Ό,τι κι αν παίξει, ο ίππος του θα είναι καρφωμένος. Οπότε περνάμε στην τελική φάση: 6…Kd8 7.Ra1! Kc8 8.Rc6+ Kd8 9.Rc8+! Kxc8 10.Ra7! Kd8 11.Qe7+ Kc8 12.Nb6+ Nxb6#. Άψογο!

Αν σας άρεσε απολαύστε εδώ κι ένα s#9 με απαράμιλλη τεχνική:

1.♖h2 ♔d3 2.♘b4+ ♔c3 3.♘a2+ ♔d3 4.♘c1+ ♔c3 5.♖a2 ♔b4 6.♘d3+ ♔c3 7.♘c5 ♔b4 8.♘a6+ ♔c3 9.♖d2 ♗×e5#

Μια τελευταία κατηγορία προβλημάτων στην οποία ο Μουτεσίδης γνώρισε την επιτυχία ήταν αυτή των αντίστροφων Maximummer. Στην κατηγορία αυτή ο Παύλος συνέθεσε πάνω από 200 προβλήματα! Aς εξηγήσουμε εν τάχει και τα maximummer: ο μαύρος σε κάθε του κίνηση είναι υποχρεωμένος να κάνει την γεωμετρικά μακρύτερη (=maximum) κίνηση που διαθέτει. Αν μπορεί να κινηθεί πχ 6 τετράγωνα οριζόντια, δεν επιτρέπεται να κινηθεί μόνο 5. Η απόσταση διαγώνια μετριέται με τις διαγωνίους των τετραγώνων. Άρα αν το κάθε τετράγωνο της σκακιέρας έχει πλευρά α η διαγώνιός του θα είναι (θυμηθείτε το πυθαγόρειο!) √2 α , δηλαδή περίπου 1,41x α. Οπότε αν μπορεί να κάνει πχ 3 τετράγωνα διαγώνια κίνηση είναι μεγαλύτερη (3Χ1,41=4,23) από 4 κάθετα. Το έχουμε; Μπράβο! Πάμε να δούμε ένα βραβείο:

2nd Prize, Summer TT, Springaren, 1999
Pavlos Moutecidis, 2nd Prize, Summer TT, Springaren, 1999, s#7 Maximummer

Αν έπαιζαν τα μαύρα θα έκαναν υποχρεωτικά ματ με την μακρύτερη κίνησή τους, το 1…Rd1# (οι λευκοί ίπποι είναι καρφωμένοι). Αλλά παίζει ο λευκός. Τι θα κάνει; Θα ξαναφέρει την ίδια θέση με σειρά του μαύρου να παίζει! Κοιτάξτε: 1.Kb1! Rd1+ (υποχρεωτικά την μάξιμουμ κίνηση είπαμε) 2.Nc1 Rd6 3.Nxc4! Ba1 Να τα! 4 τετράγωνα μέχρι την γωνία έχουν απόσταση 4Χ1,41=5,64 άρα είναι πιο «μάξιμουμ» από τα 5 του πύργου και φορσάρονται! 4.Na2 (switcback) Be5 (κι άλλο) 5.Νb2! (ξανά switcback) Rh4 (7 τετράγωνα) 6.Ka1! Ra4 (αλλεπάλληλα switchback!) 7.c4! Τα μαύρα δεν έχουν επιλογή πια: 7…Rd1#. Υπέροχο!

Ο Μουτεσίδης συμμετείχε και σε ένα ακόμα WCCT, τo 5o (1993-96) και συνέθετε και μετά το 2000 με ορμή εφήβου. Ωστόσο όταν κάποια στιγμή έχασε την Ελένη του από καρκίνο κλονίστηκε για πρώτη φορά. Η λύπη του ήταν απερίγραπτη και οι συνθέσεις του δεν θα ήταν ποτέ πια οι ίδιες. Συνολικά πρέπει να έχει συνθέσει κοντά στα 2000 προβλήματα (η «Χλόη» έχει 1467, ενώ στην «yacpdb» -βλ. το λινκ- μπορείτε να βρείτε κοντά στα χίλια), κάτι που τον κάνει μακράν τον πιο παραγωγικό μας συνθέτη και δημιουργεί ένα ρεκόρ που πολύ δύσκολα θα καταρριφθεί ποτέ.

Τα προβλήματα του Παύλου Μουτεσίδη στο YAPCB

Τα περισσότερα από τα προβλήματά του είναι αντίστροφα, κι όποιος ενδιαφέρεται για το είδος δεν θα μπορούσε να βρει καλύτερο δάσκαλο. Ο Μουτεσίδης κέρδισε λίγο πάνω από 200 βραβεία και πάνω από 300 εύφημες μνείες και επαίνους. Στο πλαίσιο την διοργάνωσης του Πανευρωπαϊκού Πρωταθλήματος στην Γλυφάδα το 2019 η Επιτροπή Καλλιτεχνικού Σκακιού τον τίμησε για την συνολική (τεράστια) προσφορά του στο Καλλιτεχνικό Σκάκι με σχετική πλακέτα. Πέθανε πλήρης ημερών και σε απόλυτη διαύγεια μόλις πέρυσι και η πλούσια βιβλιοθήκη του πέρασε στην κατοχή της Επιτροπής για να αξιοποιηθεί. Με την φυγή του Παύλου Μουτεσίδη έκλεισε οριστικά ένας χρυσός κύκλος πολύ σημαντικών Ελλήνων συνθετών.

Ο Παύλος υπήρξε μια φλογερή προσωπικότητα, ένα ανήσυχο πνεύμα που σε άλλη χώρα ή άλλη εποχή θα μπορούσε κάλλιστα να βρεθεί σαν Άγγλος περιηγητής στις πηγές του Ζαμβέζη ή σαν Ρώσος ποιητής να παίζει σκάκι με τον Μαγιακόβσκι ή σαν αντάρτης στο πλευρό του Τσε στη Σιέρα Μαέστρα. Και το είχε φιλοσοφήσει, ήξερε πολύ καλά γιατί συνθέτει: «είναι μια μορφή αθανασίας, αν μετά από 100 χρόνια κάποιος κοιτάζει τα προβλήματά σου θα σε θυμάται», έλεγε. Είχε δίκιο, οι καλλιτέχνες ζουν πολλές ζωές μέσα από τα έργα τους, κι ο Παύλος Μουτεσίδης υπήρξε ένας τόσο σπουδαίος καλλιτέχνης και άνθρωπος, που ασφαλώς του αξίζει μια τέτοια αθανασία.

[Πηγές: Wikipedia, «Σκάκι για όλους» τ.33 & 34, προφ.: Χάρης Φουγιαξής, Παναγιώτης Κονιδάρης, Γιάννης Γαρουφαλίδης, φωτό: Κονιδάρης, Γαρουφαλίδης, Julia’s Fairies]

Τα προβλήματα, τις λύσεις και τα αποτελέσματα του 1ου διαγωνισμού λύσης Παύλος Μουτεσίδης θα τα βρείτε εδώ:

https://solving.wfcc.ch/tourneys/2025/other-rst-2025.html

H λύση στην σπουδή του Gurgenidze στο επόμενο, για να την παλέψετε λίγο ακόμα.