Η ρώσικη σφίγγα: ο Voronkov ξαναγράφει τον Alekhine

Ο δεύτερος τόμος μόλις κυκλοφόρησε — πεντακόσιες σελίδες για δεκατρία χρόνια, χτισμένες πάνω σε εφημερίδες δεκαπέντε χωρών και σε έναν φάκελο μασονικής στοάς που ταξίδεψε από το Παρίσι στη Μόσχα ως λάφυρο πολέμου

Σεπτέμβριος 2026

Ο Sergey Voronkov γράφει μία τετράτομη βιογραφία του Alexander Alekhine. Ο πρώτος τόμος βγήκε το 2025 και πήρε το βραβείο Βιβλίου της Χρονιάς των Chess Journalists of America. Ο δεύτερος βγήκε μέσα στο φετινό καλοκαίρι, στις αρχές Ιουλίου.

Ο εκδότης την αποκαλεί «ψυχολογική βιογραφία». Είναι ακριβέστερο να πει κανείς ότι πρόκειται για αρχειακή ανακατασκευή: ο Voronkov δεν αφηγείται τον Alekhine, τον συναρμολογεί από δημοσιεύματα, απομνημονεύματα και φακέλους.

Το σχέδιο των τεσσάρων τόμων

Ο Voronkov το δίνει ο ίδιος στον πρόλογο. Ο πρώτος καλύπτει τη Ρωσία, 1892–1921 και τις πέντε συζύγους του. Ο δεύτερος, που μας απασχολεί εδώ, πιάνει την περίοδο 1921–1934: τα πρώτα χρόνια της εξορίας στη Γαλλία, το ματς με τον Capablanca, τα δύο ματς με τον Bogoljubov, τις περιοδείες σε τρεις ηπείρους και την αρχή του «ειδυλλίου» του με τους ναζί. Ο τρίτος παίρνει τα δύο ματς με τον Euwe, τη συνεργασία με τους ναζί στον πόλεμο και τη φυγή στην Ισπανία, 1934–1943. Ο τέταρτος είναι «η αγωνία μιας σκακιστικής μεγαλοφυΐας»: τα τελευταία τουρνουά, η ζωή του ως παρία και ο θάνατός του σε πορτογαλικό ξενοδοχείο — που, γράφει, «μοιάζει ύποπτα με δολοφονία».

Η ρωσική έκδοση αποτελούνταν από ένα τόμο, το 2020. Η αγγλική έγινε τέσσερις και η δουλειά κρατά τουλάχιστον μια πενταετία: ο πρόλογος υπογράφεται «Μόσχα, Σεπτέμβριος 2020 – Ιανουάριος 2025».

Γιατί επεκτάθηκε σε τέσσερις τόμους

Η απάντηση έχει όνομα: Alexei Zakharov, συν-συγγραφέας και μεταφραστής με δικό του πρόλογο που λέγεται «Ωδή στα ψηφιακά αρχεία».

Ξεκίνησε, γράφει, ακολουθώντας ένα νήμα: μια παρεμπίπτουσα αναφορά σε ματς Alekhine – Rubinstein που δεν έγινε ποτέ. Το ματς επρόκειτο να γίνει στην Ολλανδία, οπότε βρέθηκε στο ψηφιακό αρχείο της Ολλανδικής Εθνικής Βιβλιοθήκης — και από εκεί, επειδή οι Ολλανδοί αρχειοθέτες σάρωσαν ακόμη και τον αποικιακό τύπο, στις αναφορές για την περιοδεία του Alekhine στις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες. Ευχαριστεί ονομαστικά αρχειοθέτες δεκαπέντε χωρών, από την Αυστραλία και την Εσθονία ως τις Φιλιππίνες.

Η δική του παρακαταθήκη, όπως τη διατυπώνει: ο Alekhine που βγαίνει «δεν είναι μπρούντζινο άγαλμα ούτε εικόνα αγιογραφίας, αλλά χιλιοπρόσωπος, ορμητικός και… ζωντανός».

Η μέθοδος, σε ένα κεφάλαιο

Το πρώτο κεφάλαιο του δεύτερου τόμου, «Η μεταμόρφωση του ασχημόπαπου», δεν περιγράφει τον Alekhine — τον παραθέτει. Η εμφάνιση και ο χαρακτήρας του χτίζονται από ψηφιδωτό δημοσιευμάτων, καθένα με ημερομηνία και εφημερίδα: η βιεννέζικη Becsi Magyar Ujsag τον Απρίλιο του 1922, η μαδριλένικη La Acción έναν μήνα μετά, η Westminster Gazette τον Αύγουστο, η Neuigkeits Welt-Blatt τον Δεκέμβριο, η Brooklyn Daily Eagle του Hermann Helms το 1923, η La Patrie του Μόντρεαλ.

Το πορτρέτο που προκύπτει δεν εξομαλύνεται. Οι συμμαθητές του θυμούνταν ιδρωμένες παλάμες και φαγωμένα νύχια· ο Pawelczak γράφει ότι «στα νιάτα του ήταν όμορφος σαν τον Αχιλλέα». Ο ίδιος ο Voronkov το παραδέχεται: ο Alekhine είναι τόσο αντιφατικός που «το παζλ απλώς δεν δένει — τα κομμάτια δεν ταιριάζουν, σαν να είναι από διαφορετικά παζλ».

Η παρτίδα με τον Τρότσκι

Το καλύτερο δείγμα της μεθόδου είναι ένα κεφάλαιο για μια παρτίδα που πιθανότατα δεν παίχτηκε ποτέ.

Η ιστορία κυκλοφορεί ως εξής: ο Alekhine φυλακισμένος στην Οδησσό, ο Τρότσκι κατεβαίνει στο κελί του με τέσσερις της Τσέκα, του προτείνει παρτίδα· ο Alekhine κερδίζει και την επομένη παίρνει έγγραφο υπογεγραμμένο από τον Τρότσκι - άδεια να φύγει από τη Ρωσία. Δημοσιεύτηκε στη Badische Neueste Nachrichten τον Ιανουάριο του 1950, με υπότιτλο «Ο Τρότσκι ματ (sic), λέει ο παγκόσμιος πρωταθλητής Alekhine».

«Έμοιαζε με τυπική σαχλαμάρα εντυπωσιασμού», γράφει ο Voronkov. «Αλλά γιατί περίμεναν τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατο του Alekhine για να τη δημοσιεύσουν;»

Ο Zakharov βρήκε την ίδια αφήγηση σε ολλανδικές εφημερίδες του 1935 και σε καμιά δεκαριά φινλανδικές την ίδια χρονιά. Η πρωιμότερη δημοσίευση εντοπίστηκε στο Παρίσι και μάλιστα σε αξιοπρεπή γερμανόφωνη εφημερίδα, την Pariser Tageblatt της 2ας Μαρτίου, με εισαγωγή που έλεγε ότι έτσι εξηγεί ο Alekhine γιατί δεν πήγε στο τουρνουά της Μόσχας και «δεν θα ξαναπατήσει ρωσικό χώμα όσο μένουν στην εξουσία οι μπολσεβίκοι».

Το συμπέρασμα του Voronkov είναι σκληρό και τεκμηριωμένο: «Δεν πρόκειται για αυτοσχεδιασμό. Κρίνοντας από την αφθονία των μικρών λεπτομερειών, ο Alekhine προφανώς είχε πει αυτό το παραμύθι πολλές φορές». Και η υπόθεσή του: δεν διέψευσε ποτέ την ιστορία «επειδή μάλλον… την επινόησε ο ίδιος. Και τη διηγιόταν εμπιστευτικά σε ιδιωτικές συζητήσεις, χαμογελώντας μέσα του καθώς άκουγε τις αφελείς, ενθουσιώδεις απαντήσεις: “Ο ίδιος ο Τρότσκι σε άφησε ελεύθερο;”»

Και μετά η ανατροπή. Η ίδια η εκδοχή του Παρισιού καταρρέει από την Het Volk της 28ης Μαρτίου, που δημοσίευσε την ιστορία με τίτλο «Φαντασιώσεις Γερμανού δημοσιογράφου για τον Τρότσκι» και σημείωνε ότι ολόκληρη, από το άλφα ως το ωμέγα, ήταν κατασκευή του δημοσιογράφου Carl Otto Hamann — «όπως μας είπε σήμερα ο δρ Alekhine, ο οποίος μάλιστα σκοπεύει να καταθέσει μήνυση εναντίον του συντάκτη».

Δηλαδή ο Voronkov δεν κλείνει την υπόθεση· τη στήνει, τη γκρεμίζει και αφήνει τον αναγνώστη με τα δύο ασυμβίβαστα τεκμήρια στο τραπέζι. Και προσθέτει μια πικάντικη λεπτομέρεια: ο Τρότσκι ζούσε στη Γαλλία από το καλοκαίρι του 1933 ως το καλοκαίρι του 1935, και ο γιος του Λεβ Σεντόφ —αυτός στον οποίο ο Alekhine φέρεται να έδινε πλεονέκτημα ίππου — είχε μετακομίσει εκεί ακόμη νωρίτερα.

Το ματς με τον Capablanca

Το κεντρικό μέρος του τόμου λέγεται «Η καθαίρεση του ειδώλου», και η προσέγγιση είναι η ίδια: όχι νέα ανάλυση, αλλά αντιπαράθεση φωνών.

Στην παρτίδα 31 του Μπουένος Άιρες παρατίθεται σχολιασμός του Kasparov, μαζί με τη διόρθωση του Μοσχοβίτη Fridstein από το 1994 — και μετά ο Voronkov δείχνει ότι ο Fridstein είχε προκάτοχο: το chesshistory.com παραπέμπει σε σχόλιο του El Ajedrez Americano του Απριλίου 1928, γραμμένο μάλλον από τον αρχισυντάκτη του Roberto Grau, που περιέχει ολόκληρη την ίδια ανάλυση. Ένα εύρημα του 1994 αποδεικνύεται εύρημα του 1928.

Και μετά έρχεται η ερώτηση που δεν κάνει κανείς. Το τελικό σκορ ήταν +6−3=25, και όλοι συμφωνούν ότι με τόσες παρτίδες «η τύχη ουσιαστικά αποκλείεται». Ο Voronkov αρνείται: «Μήπως προσπαθούμε να ταιριάξουμε τα γεγονότα στο γνωστό αποτέλεσμα; Το πρώτο ματς Karpov – Kasparov ήταν ακόμη μεγαλύτερο και διακόπηκε στο +5−3 με σαράντα ισοπαλίες. Αν ο Karpov είχε βρει το 33.a6 στην 41η παρτίδα και κέρδιζε 6−1, θα το λέγαμε φυσιολογικό αποτέλεσμα; Φυσικά. Αλλά το ότι δεν το βρήκε δεν ήταν τύχη;»

Παρατηρεί επίσης ότι ο Euwe, περιγράφοντας το φινάλε του ματς, πηδάει από την 29η στην 32η παρτίδα «σαν να μην υπήρχε η 31η» — ακριβώς η παρτίδα με το μεγαλύτερο στοιχείο τύχης.

Η ενότητα κλείνει με ένα καρτούν του Sergei Tsivinsky από τη Segodnya της 3ης Δεκεμβρίου 1927, που δημοσιεύεται για πρώτη φορά: ο Lasker λέει στον Capablanca «ηρέμησε, μετά τον καβγά δεν κουνάνε γροθιές».

Ο Nimzowitsch, δύο φορές

Αν υπάρχει ένα κεφάλαιο που δικαιολογεί μόνο του την έκδοση του τόμου, είναι αυτό για τον θάνατο του Nimzowitsch.

Τον Μάρτιο του 1935 ο Alekhine δηλώνει στην De Telegraaf: «Με επηρέασε βαθιά. Είναι μεγάλη απώλεια για το σκάκι και τώρα υπάρχει ένα κενό στην κορυφή του σκακιστικού κόσμου που δεν γεμίζει εύκολα». Λίγο αργότερα γράφει νεκρολογία για το αφιέρωμα της Skakbladet: «Ως αγωνιστής και ως παίκτης της σκακιέρας, νομίζω ότι ο Nimzowitsch δεν είχε κανένα ελάττωμα. Δεν έφτασε στα μεγαλύτερα ύψη, αλλά μόνο εξαιτίας της καλλιτεχνικής του υπερευαισθησίας». Και αναγνωρίζει ρητά τι χρωστάει το σκάκι στα άρθρα του Nimzowitsch στη Wiener Schachzeitung του 1912–1913, τότε που «η σκακιστική φιλοσοφική σκέψη είχε τελματώσει μετά τον θάνατο του Steinitz».

Ο Voronkov σχολιάζει: «Τέτοια ειλικρίνεια δεν παριστάνεται». Και ακριβώς γι' αυτό, συνεχίζει, «η μετέπειτα στροφή του γίνεται ακόμη πιο εξωφρενική»: σε τρία άρθρα ο Alekhine έγραψε απερίφραστα ότι ο Nimzowitsch υπήρξε κίνδυνος «για το άριο σκάκι», και ότι στο Ζέμερινγκ, στη Νέα Υόρκη και στο Κέτσκεμετ τον ενέπνεε μια «αντι-νιμτσοβιτσιανή ιδέα»: «τα σχέδια του Nimzowitsch για τον τίτλο έπρεπε να ματαιωθούν όπως έκανα και με τον Rubinstein πριν».

Και από πάνω, η μαρτυρία του Kmoch: ο Alekhine, «που λίγα χρόνια αργότερα θα έγραφε τα διαβόητα αντισημιτικά του άρθρα για ναζιστική εφημερίδα», του είπε ότι ο καρκίνος του Nimzowitsch ήταν, με τα λόγια του, «συφιλιδικής προέλευσης».

Οι τρεις μαρτυρίες μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη, χωρίς γέφυρα και χωρίς ηθικολογία. Αυτή είναι η μέθοδος.

Μια ανακάλυψη στο Ειδικό Αρχείο

Το πιο εντυπωσιακό αρχειακό κεφάλαιο του τόμου αφορά τη μασονική στοά Astrée.

Ο Yuri Shaburov είχε δημοσιεύσει το 1995 άρθρο με τίτλο «Το μυστικό της στοάς Astrée», βασισμένο σε έγγραφα από το τότε Ειδικό Αρχείο της Μόσχας — άκρως απόρρητο. Τα χαρτιά είχαν διαδρομή: όταν οι Γερμανοί κατέλαβαν το Παρίσι, πήραν τα αρχεία των μασονικών στοών· μετά τον πόλεμο μεταφέρθηκαν στη Μόσχα ως λάφυρα. Ο Voronkov παραθέτει επιστολή προς τον Στάλιν από τον διευθυντή του Οίκου Πούσκιν: «Είναι απαραίτητο να αφαιρεθεί από τη Γερμανία καθετί ρωσικό, σλαβικό — ως το τελευταίο κομμάτι».

Ο Voronkov πήγε ο ίδιος στα αρχεία το 2012. Περιγράφει τη μέρα: παίρνει ετήσια άδεια, φτάνει στο κτίριο της οδού Βιμπόργκσκαγια όπου φυλάσσονται τα ξένα αρχεία, παραγγέλνει τον φάκελο και κρατά στα χέρια του τον τόμο «Ρωσική λευκή εμιγκρέδικη στοά Astrée. Παρίσι». «Χρειάστηκε ολόκληρη μέρα για να τα κοιτάξω όλα. Έψαξα κάθε τεκμήριο σχετικό με τον Alekhine και τον Ossip Bernstein: μπήκαν στη στοά μαζί».

Άλλη μια μέρα ξοδεύτηκε στη σύγκριση του κειμένου του Shaburov με τα πρωτότυπα. Το πόρισμα είναι χαρακτηριστικό της ιδιοσυγκρασίας του: ελάχιστα λάθη, αλλά παραλείψεις — έγγραφα που δεν είχαν παρατεθεί ολόκληρα και άλλα που έλειπαν εντελώς. Η στοά Astrée ήταν η μεγαλύτερη ρωσική στοά στη Γαλλία, με 344 μέλη, και τα έγγραφα δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά.

Στο ίδιο μέρος του βιβλίου υπάρχει και η άλλη όψη: ο Krylenko, επικεφαλής του σοβιετικού σκακιού, φέρεται να πίστευε ως την τελευταία στιγμή ότι ο Alekhine ήταν «δικός μας». Ο Ivan Gronsky, αρχισυντάκτης της Ιζβέστια, διηγήθηκε ότι το 1928 στάλθηκε στο Παρίσι με εντολή του Στάλιν για να πείσει τον Alekhine να γυρίσει. Η αποστολή απέτυχε — σε αντίθεση με την παράλληλη προς τον Γκόρκι, που πέτυχε. Και ο Alekhine απάντησε δημόσια έναν χρόνο μετά, στη Rul του Ιανουαρίου 1929, με φράση που έκλεινε τον δρόμο: είχε πει σε δείπνο ότι η άνθηση του σκακιού συμβαδίζει «με την ασφυξία της κοινωνίας, με τη γενική ηλιθιότητα και την παρακμή», φέρνοντας ως παραδείγματα τη Γερμανία πριν από τον Μπίσμαρκ, τη γαλλική αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ρωσία.

Το ματς που βαρέθηκαν όλοι

Το δεύτερο ματς με τον Bogoljubov, το 1934, το βιβλίο δεν το εξωραΐζει. Μετά την εικοστή έκτη παρτίδα ο επικεφαλής διαιτητής του βερολινέζικου μέρους δήλωσε ότι ο Alekhine απέδειξε πως παραμένει ο ισχυρότερος παίκτης του κόσμου· «το κοινό όμως ήταν δυσαρεστημένο και δεν αντέδρασε ιδιαίτερα στα λόγια του».

Η De Telegraaf της 17ης Ιουνίου είναι αμείλικτη. Ο αγώνας «συνολικά άφησε απίστευτα ανιαρή εντύπωση», για δύο λόγους: ελάχιστοι πίστευαν σοβαρά ότι ο Alekhine θα έχανε, άρα «δεν υπήρχε σχεδόν καθόλου αθλητικό ενδιαφέρον»· και το ματς ήταν «ενοχλητικά γεμάτο με παρτίδες που άρχιζαν πολύ ενδιαφέρουσες και τελείωναν αξιοθρήνητα». Η ετυμηγορία της είναι και η καλύτερη ατάκα του τόμου: «Η εναλλαγή κορυφών και πτώσεων έχει τη θέση της σε μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι, όχι σε ματς παγκοσμίου πρωταθλήματος».

Πίσω από τη σκακιέρα, ο Kmoch περιγράφει έναν αγώνα άλλου είδους. Ο Bogoljubov δοκίμασε πρώτα σκούρα γυαλιά, μετά αποφάσισε ότι η διαφορά ήταν το ποτό και στις παρτίδες του Μάνχαϊμ σταμάτησε να «δίνει αβάντζο» στον Alekhine, ακολουθώντας τον ποτό με ποτό. «Παραδόξως, δούλεψε — αλλά πάλι μόνο για μια-δυο παρτίδες». Ο Voronkov προσθέτει το κομμάτι που ξέχασε ο Kmoch: πριν από την εικοστή τέταρτη παρτίδα, ο Bogoljubov επισκέφθηκε μαζί με τον Kmoch και τη Grace την οινοπαραγωγό Bad-Dürkheim για γευσιγνωσία.

Καλεσμένος των ναζί

Το τελευταίο μέρος του τόμου έχει επίγραμμα που δεν χρειάζεται σχολιασμό:

«Ακόμη και πριν φτάσω στη Γερμανία, ήμουν ήδη πολύ ενθουσιασμένος με τις ιδέες του Γερμανού Φύρερ». — Α. Alekhine

Το κεφάλαιο «Στην πατρίδα του Hans Frank» ξεκινά από ένα παράδοξο: μέσα στο ματς με τον Bogoljubov και μάλιστα μια ημέρα μετά από ήττα, ο Alekhine έστειλε γράμμα με «εγκάρδιους χαιρετισμούς προς τους Σοβιετικούς σκακιστές για την 18η επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης». Το γιατί, γράφει ο Voronkov, μένει αναπάντητο.

Ο ίδιος όμως καταγράφει και την άλλη πλευρά. Τον Ιούλιο του 1934 το περιοδικό Shakhmaty v SSSR δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Πρωταθλητές του σκακιού στον ρόλο των φασιστών λακέδων», που δεν θα μπορούσε να εμφανιστεί χωρίς την έγκριση του Κριλένκο: και οι δύο παίκτες χαρακτηρίζονταν απατεώνες που «όταν παίρνουν τα φασιστικά λεφτά, μιλούν τη φασιστική γλώσσα», με λεξιλόγιο που περιλάμβανε τους όρους «κρετινισμό» και «εκφυλισμό». Ο Voronkov προσθέτει σε παρένθεση τη μοίρα του αρχισυντάκτη Leonty Spokoiny: συνελήφθη και εκτελέστηκε δύο χρόνια αργότερα.

Και μια λεπτομέρεια που λέει περισσότερα από κάθε ανάλυση. Μετά το ματς, ο Alekhine πέρασε ένα δεκαπενθήμερο στο θέρετρο Bad Niendorf, έδωσε ραδιοφωνική συνέντευξη «εκφράζοντας τον θαυμασμό του για το έργο της Γερμανικής Σκακιστικής Ένωσης» και σχολίασε δέκα παρτίδες για το βιβλίο Schach in Deutschlands Nordmark. Το όνομά του κοσμούσε το εξώφυλλο μαζί με το όνομα του Φύρερ: η διεύθυνση του εκδοτικού οίκου ήταν «Αμβούργο, πλατεία Αδόλφου Χίτλερ».

Οι χαμένοι σχολιασμοί

Το βιβλίο κλείνει με ένα κεφάλαιο που δείχνει τι είδους ερευνητής είναι ο Voronkov.

Οι Skinner και Verhoeven, στη μνημειώδη συλλογή τους, είχαν δημοσιεύσει τους σχολιασμούς του Alekhine για όλες τις παρτίδες του ματς του 1934 εκτός από την ενδέκατη. Ο Voronkov υπέθεσε ότι δεν υπήρχαν. Δεν ίσχυε: υπήρχαν, τυπωμένοι κανονικά στο ολλανδικό Tijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond του Ιουνίου 1934 μαζί με όλους τους άλλους. Το λάθος ήταν στην παραπομπή — οι δύο συγγραφείς είχαν πάρει ως πηγή ένα ινδονησιακό περιοδικό, όπου η ενδέκατη έλειπε.

Και η αιτία, όταν τη βρήκε, ήταν ταπεινή: σε αντίθεση με όλες τις άλλες παρτίδες, στην ενδέκατη οι Ολλανδοί επιμελητές είχαν ξεχάσει να τυπώσουν την ένδειξη προέλευσης «Α. = δρ Alekhine, από την Algemeen Handelsblad».

Ακολουθώντας την αλυσίδα ως την αρχή —ο Alekhine έστελνε τα σχόλιά του στη Rotterdamsch Nieuwsblad, από εκεί τα αναδημοσίευε η Algemeen Handelsblad και μόνο μετά τα συγκέντρωνε το περιοδικό— διαπίστωσε ότι στην πρωτογενή πηγή οι σχολιασμοί ήταν πληρέστεροι από ό,τι στο περιοδικό.

Το αποτέλεσμα μας δίνει ένα χαρακτηριστικό κομμάτι του βιβλίου: η παρτίδα δίνεται με σχόλια τεσσάρων ανθρώπων ταυτόχρονα, σημειωμένα με αρχικά — του Alekhine, του Bogoljubov από το δικό του βιβλίο, του Grigoriev που «κάποιες φορές πολεμάει αρκετά τολμηρά τον Alekhine» και του Nimzowitsch. Και από πάνω, σαν πέμπτη φωνή, η σύγχρονη μηχανή.

Ο πρώτος τόμος, εν συντομία

Ο τόμος Ι μας πάει ως τη φυγή του 1921 και επανεξετάζει: τον εγκλεισμό στη Γερμανία μετά το Mannheim 1914, τη διαφυγή από την εκτέλεση στην Οδησσό, τις ανακρίσεις, το ταξίδι στα Ουράλια ως μεταφραστή της Κομιντέρν.

Δύο πράγματα ξεχωρίζουν. Το πρώτο είναι το αρχείο του Kotov, που έφτασε στα χέρια του Voronkov από τη χήρα του: ο Kotov δεν είχε δημοσιεύσει ούτε τις φωτογραφίες, ούτε τις επιστολές της θετής κόρης του Alekhine, ούτε το χειρόγραφο με τις παρτίδες του πρωταθλήματος του 1920 — το είχε κρύψει. Όταν άνοιξε ο φάκελος, τα φύλλα «διαλύθηκαν στα χέρια μου»· ο Voronkov αναγνώρισε το κεφαλαίο «Α» του Alekhine, «μοναδικό σαν δαχτυλικό αποτύπωμα».

Το δεύτερο είναι ολόκληρο κεφάλαιο για τη λογοκρισία των μαρτυριών. Ο Voronkov βρήκε στο βιβλίο του Kotov μια πρόταση συμμαθητή του Alekhine που δεν υπήρχε στο δημοσιευμένο απομνημόνευμα· τράβηξε το νήμα ως άρθρο του γιου του συγγραφέα το 2005 και ως τα τεύχη του Prostor στη Ρωσική Κρατική Βιβλιοθήκη και είδε πόσο είχε ακρωτηριαστεί το πρωτότυπο από τους επιμελητές.

Τι είναι και τι δεν είναι

Δεν είναι βιβλίο ανάλυσης παρτίδων. Ο δεύτερος τόμος δίνει 84 παρτίδες και αποσπάσματα, τα 46 αδημοσίευτα σε βιβλίο, αλλά τα σχόλια είναι σχεδόν πάντα των συγχρόνων του Alekhine — Euwe, Nimzowitsch, Kmoch — με κάποια σύγχρονη υποστήριξη από τον διεθνή μαιτρ Dmitry Plisetsky, αλλά όχι ενδελεχή ανάλυση με τα σημερινά εργαλεία. Μεγάλο μέρος του καταλόγου είναι παρτίδες από σιμουλτανέ και blindfold, απέναντι σε ερασιτέχνες που κανείς δεν έχει ξανακούσει.

Δεν είναι ούτε απολογία ούτε καταδίκη. Είναι ένα βιβλίο που βάζει ημερομηνία και πηγή σε κάθε ισχυρισμό και αφήνει τον αναγνώστη να κρίνει. Όταν μια βιογραφία σου δείχνει ότι ο ήρωάς της επινοούσε ιστορίες για τον εαυτό του, διόρθωνε αναδρομικά τις αναλύσεις του και έστελνε συγχαρητήρια και στις δύο κατευθύνσεις, δεν σου ζητάει να τον θαυμάσεις λιγότερο. Σου ζητάει να διαβάζεις προσεκτικότερα.

Μένουν δύο τόμοι, και τα δύσκολα χρόνια είναι μπροστά.

Στοιχεία έκδοσης

Sergey Voronkov with Alexei Zakharov, Alexander Alekhine – The Russian Sphinx. Elk and Ruby, μετάφραση από τα ρωσικά Alexei Zakharov.

• Τόμος Ι (1892–1921): 2025, 471 σελίδες, πάνω από 170 φωτογραφίες και τεκμήρια. Βραβείο CJA Book of the Year 2025.
• Τόμος ΙΙ (1921–1934): 2026, 502 σελίδες, πάνω από 100 φωτογραφίες και σχέδια. ISBN 978-1-916839-13-7 (χαρτόδετο), 978-1-916839-14-4 (σκληρόδετο). Εξώφυλλο: σκίτσο του Alekhine από τον Jan Rotgans, Algemeen Handelsblad, 15 Ιανουαρίου 1927.