Η άνοδος του ουζμπεκικού σκακιού

Από τα ελεφαντοστέινα πιόνια της Αφρασιάμπ στην κορυφή της παγκόσμιας ιεραρχίας

ΜΕΡΟΣ Ι — ΤΑ ΣΟΒΙΕΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ

Το 1977, σε μια ανασκαφή στην Αφρασιάμπ — τον λόφο με τα ερείπια της αρχαίας Σαμαρκάνδης, πρωτεύουσας των Σογδιανών — ο αρχαιολόγος Yuriy Buryakov έφερε στο φως επτά μικροσκοπικά ελεφαντοστέινα ειδώλια. Ένας βασιλιάς πάνω σε άρμα με τρία άλογα. Έφιπποι πολεμιστές. Ένας ελέφαντας με αναβάτη σε στάση μάχης. Πεζοί στρατιώτες. Χρονολογούνται γύρω στο 760 μ.Χ. και θεωρούνται τα αρχαιότερα αναγνωρίσιμα σκακιστικά κομμάτια που έχουν βρεθεί ποτέ. Δεν είναι αφηρημένα σχήματα, όπως τα μεταγενέστερα ισλαμικά· είναι φιγούρες, σκαλισμένες πριν η απαγόρευση της ανθρώπινης μορφής επικρατήσει στην περιοχή. Ακόμη παλαιότερα ειδώλια που παραπέμπουν σε επιτραπέζια παιχνίδια στρατηγικής — ένας ελέφαντας, ένας ταύρος ζεμπού — έχουν εντοπιστεί στην Νταλβερζίνταπα, στο νότιο Ουζμπεκιστάν, και χρονολογούνται στον 2ο αιώνα μ.Χ.

Αυτό είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει να θυμάται κανείς όσο παρατηρεί την ουζμπεκική σκακιστική έκρηξη του 21ου αιώνα: δεν συνέβη σε παρθένο έδαφος. Η Σαμαρκάνδη, η Μπουχάρα και η Χίβα ήταν σταθμοί του Δρόμου του Μεταξιού, σημεία όπου Ινδοί, Πέρσες, Άραβες, Κινέζοι και Τούρκοι έμποροι αντάλλασσαν εμπορεύματα και, αναπόφευκτα, συνήθειες. Το τσατουράνγκα ταξίδεψε από τη βόρεια Ινδία προς τη Σασανιδική Περσία, έγινε τσατράνγκ και μετά, μετά την αραβική κατάκτηση, σατράντζ. Η διαδρομή του περνούσε ακριβώς από εδώ. Στα τσαϊχανά, τα παραδοσιακά τεϊοποτεία των παλιών παζαριών, η σκακιέρα ήταν πάντα μέρος του εξοπλισμού — και εξακολουθεί να είναι.

Στη διάρκεια της ισλαμικής χρυσής εποχής, το σατράντζ έπαψε να είναι απλώς παιχνίδι και έγινε πνευματική πειθαρχία. Ο al-Adli έγραψε ένα από τα πρώτα γνωστά εγχειρίδια γύρω στο 842, και ο as-Suli, έναν αιώνα αργότερα, συνέθεσε προβλήματα φινάλε που παρέμειναν άλυτα για αιώνες. Ήταν άνθρωποι του αββασιδικού κόσμου, του οποίου το ανατολικό άκρο ήταν ακριβώς η Υπεροξιανή. Η παράδοση θέλει, εξάλλου, τον Timur — τον Ταμερλάνο, που έχτισε την αυτοκρατορία του με πρωτεύουσα τη Σαμαρκάνδη — παθιασμένο παίκτη, συνδεδεμένο με μια διευρυμένη παραλλαγή του σατράντζ σε μεγαλύτερη σκακιέρα. Οι ιστορίες αυτές έχουν το συνηθισμένο μείγμα αλήθειας και θρύλου· σημασία έχει ότι υπήρχαν και επαναλαμβάνονταν.

Το σοβιετικό μοντέλο φτάνει στην Τασκένδη

Όταν η Σοβιετική Ένωση ενσωμάτωσε την Κεντρική Ασία, έφερε μαζί της τη σκακιστική της ιδεολογία. Για το σοβιετικό κράτος το σκάκι δεν ήταν αναψυχή· ήταν εργαλείο διαπαιδαγώγησης, απόδειξη ότι το εργατικό κράτος μπορούσε να παράγει διανοητική αριστεία, και αργότερα όπλο του Ψυχρού Πολέμου. Το κράτος χρηματοδοτούσε σχολές, πλήρωνε προπονητές, τύπωνε βιβλία σε τεράστια τιράζ και μετέδιδε παρτίδες από την κρατική τηλεόραση.

Στο Ουζμπεκιστάν αυτό μεταφράστηκε πρακτικά: ένα Δημοκρατικό Σκακιστικό Κλαμπ στην Τασκένδη, περιφερειακά κέντρα προπόνησης στις μεγάλες πόλεις, σκακιστικές στήλες στις καθημερινές εφημερίδες, τμήματα σκακιού στα Παλάτια των Πιονιέρων όπου κάθε παιδί μπορούσε να μπει δωρεάν. Το σκακιστικό κλαμπ της Τασκένδης φιλοξένησε με τα χρόνια πολύ ισχυρά τουρνουά, ανάμεσά τους και φάσεις σοβιετικών πρωταθλημάτων. Υπήρχε πρωτάθλημα της Ουζμπεκικής ΣΣΔ, υπήρχε ομάδα που έπαιρνε μέρος στο σοβιετικό ομαδικό πρωτάθλημα, υπήρχε ιεραρχία τίτλων και κατηγοριών που έδινε σε έναν έφηβο της Ταϊρτάν ή του Ναμανγκάν έναν ορατό δρόμο προς τα πάνω.

Το πρόβλημα ήταν ότι ο δρόμος αυτός οδηγούσε πάντα αλλού. Το σοβιετικό σύστημα λειτουργούσε σαν χωνί: το ταλέντο εντοπιζόταν στην περιφέρεια και απορροφούνταν από τα κέντρα — Μόσχα, Λένινγκραντ, Κίεβο, Τιφλίδα, Ρίγα. Η Ουζμπεκική ΣΣΔ ήταν προμηθευτής, όχι προορισμός. Ένας Ουζμπέκος παίκτης που έφτανε σε υψηλό επίπεδο έμπαινε αυτόματα στον ανταγωνισμό με τη βαθύτερη δεξαμενή σκακιστών που είχε δει ποτέ ο κόσμος και όποια διάκριση κατακτούσε καταγραφόταν ως σοβιετική, όχι ως ουζμπεκική. Δεν υπήρχε εθνική ομάδα να στηρίξει, δεν υπήρχε Ολυμπιάδα να παίξει με τη σημαία της, δεν υπήρχε λόγος για ένα ουζμπεκικό παιδί να φανταστεί «εθνική ομάδα» ως στόχο. Το σκάκι υπήρχε παντού· η ουζμπεκική σκακιστική ταυτότητα σχεδόν καθόλου.

Georgy Agzamov: ο άνθρωπος που έσπασε το φράγμα

Η εξαίρεση και η μοναδική μεγάλη μορφή της εποχής, γεννήθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 1954 στο Ολμαλίκ, μια βιομηχανική πόλη μεταλλουργίας νότια της Τασκένδης, σε οικογένεια χειρουργών. Ο πατέρας του, Tadzhikhon Agzamov, επίτιμος γιατρός της Δημοκρατίας, ήταν ο πρώτος πρωταθλητής Ουζμπεκιστάν στο σκάκι δι' αλληλογραφίας και υποψήφιος μετρ στη σκακιέρα. Ο γιος του, Georgy, βρέθηκε στο Παλάτι των Πιονιέρων της Τασκένδης πριν κλείσει τα έξι.

Η άνοδός του ήταν σταθερή και όχι εκρηκτική — κάτι που αξίζει να σημειωθεί, γιατί έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα παιδιά-θαύματα που θα κυριαρχήσουν στην ουζμπεκική ιστορία μισό αιώνα αργότερα. Στα δώδεκά του κέρδισε το πρωτάθλημα της πόλης του. Το 1971 τερμάτισε δεύτερος στο σοβιετικό πρωτάθλημα νέων στη Ρίγα. Το 1973 έπαιξε για πρώτη φορά στο πρωτάθλημα Ουζμπεκιστάν και το κέρδισε το 1976 και το 1981. Ο τίτλος του διεθνούς μετρ ήρθε μόλις το 1982, όταν ήταν ήδη είκοσι οκτώ ετών.

Και τότε, στα τριάντα του, εξερράγη. Πρώτος στο Βελιγράδι το 1982. Πρώτος στο Βρσατς το 1983. Το 1984 ήταν η χρονιά του: πρώτος στο Σότσι, πρώτος στην Τασκένδη, πρώτος στη Μπογκοτά. Στο Συνέδριο της FIDE στη Θεσσαλονίκη, το ίδιο έτος, ανακηρύχθηκε γκρανμαίτρ — ο πρώτος στην ιστορία της Κεντρικής Ασίας. Τον Ιανουάριο του 1985 η λίστα Elo τον έδειχνε στο 2590 και στη 14η θέση του κόσμου. Ακολούθησαν η δεύτερη θέση στο Πότσδαμ το 1985 και η πρώτη στην Καλκούτα το 1986.

Το στιλ του ήταν ιδιόμορφο. Ήταν εξαιρετικός αμυντικός παίκτης, από αυτούς που δεν σπάνε, αλλά ταυτόχρονα πάντα πρόθυμος να μπει σε κοφτερές τακτικές περιπλοκές. Με τα λευκά προτιμούσε σχεδόν αποκλειστικά ανοίγματα του πιονιού της βασίλισσας. Με τα μαύρα το ρεπερτόριό του συνδύαζε κλασικά συστήματα — ανοιχτή Ισπανική, Σλαβική — με πιο ανορθόδοξες επιλογές όπως η Άμυνα Αλιέχιν και το Μοντέρνο Μπενόνι. Αντιμετώπισε στη σκακιέρα τους Tigran Petrosian, Boris Spassky, Lev Polugaevsky, Mark Taimanov, Viktor Kupreichik και Mikhail Tal. Στη Μόσχα τον αποκαλούσαν εφιάλτη των κορυφαίων, γιατί έπαιρνε βαθμούς από ανθρώπους που θεωρούσαν ότι δεν έπρεπε να τους χάνουν.

Στις 27 Αυγούστου 1986 βρισκόταν στη Σεβαστούπολη για ένα προκριματικό τουρνουά του 54ου Πρωταθλήματος ΕΣΣΔ. Είχε τερματίσει μισό βαθμό πίσω από τους νικητές αλλά είχε εξασφαλίσει θέση πρόκρισης με ένα δυνατό φινάλε. Το σούρουπο βγήκε για περπάτημα στη βραχώδη ακτή έξω από την πόλη. Έπεσε σε μια χαράδρα και σφήνωσε ανάμεσα σε δύο βράχους. Περαστικοί άκουσαν τις φωνές του, αλλά ήταν πολύ βαθιά· όταν έφτασαν τα σωστικά συνεργεία ήταν αργά. Ήταν τριάντα ενός ετών, δέκα μέρες πριν τα γενέθλιά του, και στην καλύτερη φάση της καριέρας του.

Αυτό που χάθηκε εκείνη τη μέρα δεν ήταν μόνο ένας παίκτης. Ο Agzamov, φιλόλογος στο επάγγελμα, ήταν επίσης προπονητής, διοργανωτής και ακούραστος προπαγανδιστής του παιχνιδιού μέσα στη Δημοκρατία: το πρόσωπο που έδενε τα διάσπαρτα κομμάτια της ουζμπεκικής σκακιστικής ζωής και τα συνέδεε με τη Μόσχα. Ήταν ο μοναδικός κόμβος ενός δικτύου που δεν είχε προλάβει να αποκτήσει δεύτερο. Με τον θάνατό του, η Ουζμπεκική ΣΣΔ επέστρεψε στη σιωπηλή της θέση στον σοβιετικό χάρτη — ένας τόπος με καλά οργανωμένα σκακιστικά σωματεία και κανέναν μεγάλο παίκτη.

Ο κύκλος γύρω του

Ο Agzamov δεν ήταν μόνος, αν και ήταν ασυγκρίτως ο κορυφαίος. Γύρω του υπήρχε ένα στρώμα σοβαρών παικτών που θα αποδεικνυόταν κρίσιμο λίγα χρόνια αργότερα. Ο Valery Loginov, απόφοιτος του Ινστιτούτου Χαρτοπολτού του Λένινγκραντ που εργάστηκε επί χρόνια στο Ουζμπεκιστάν, κέρδισε το πρωτάθλημα της Δημοκρατίας τρεις φορές (1976, 1982, 1984). Ο Alexander Nenashev, γεννημένος στην Τασκένδη το 1962, ήταν πρωταθλητής Ουζμπεκιστάν το 1989. Ο Sergey Zagrebelny, ο Gregory Serper και ο Saidali Iuldachev ανήκαν στην επόμενη γενιά, αυτή που ενηλικιωνόταν καθώς η Σοβιετική Ένωση κατέρρεε.

Η τελευταία πράξη της σοβιετικής περιόδου ήρθε το 1991 στο Αζόφ, στο 19ο και τελευταίο σοβιετικό ομαδικό πρωτάθλημα, όπου η ομάδα της Ουζμπεκικής ΣΣΔ πήρε το χάλκινο μετάλλιο. Ήταν ένδειξη ότι κάτι υπήρχε εκεί — μια ομάδα, όχι απλώς μεμονωμένα ταλέντα — αλλά κανείς δεν έδωσε ιδιαίτερη σημασία. Λίγους μήνες αργότερα η χώρα που διοργάνωνε το πρωτάθλημα είχε πάψει να υπάρχει.

Ο απολογισμός

Τι άφησε λοιπόν η σοβιετική περίοδος στο ουζμπεκικό σκάκι; Άφησε υποδομή: σωματεία, προπονητές, σχολές, μια κουλτούρα όπου το να παίζεις σκάκι σοβαρά ήταν κοινωνικά αποδεκτό και θεσμικά υποστηριζόμενο. Άφησε μια μεθοδολογία διδασκαλίας — τη σοβιετική σχολή, με την έμφασή της στο φινάλε, στις πιονοδομές, στη μακρά και συστηματική εργασία — που θα περνούσε από γενιά σε γενιά προπονητών. Άφησε τον Agzamov ως απόδειξη ότι το φράγμα μπορούσε να σπάσει και ένα μνημόσυνο τουρνουά στο όνομά του που θα γινόταν, δεκαετίες αργότερα, το σημείο όπου ένα εννιάχρονο παιδί από την Τασκένδη θα νικούσε τους πρώτους του γκρανμαίτρ.

Και τι δεν άφησε; Δεν άφησε αυτονομία, ούτε φιλοδοξία σε εθνικό επίπεδο, ούτε διεθνή παρουσία. Το Ουζμπεκιστάν του 1990 ήταν μια σκακιστική επαρχία με καλή τεχνική βάση και κανένα δικό της αφήγημα. Το αφήγημα θα άρχιζε να γράφεται μόλις η επαρχία έπαυε να είναι επαρχία — και θα ξεκινούσε, όπως θα δούμε, με μια από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις στην ιστορία των Σκακιστικών Ολυμπιάδων.

ΜΕΡΟΣ ΙΙ — ΜΕΤΑ ΤΟ 1989

Μανίλα 1992: η έκπληξη που δεν είχε συνέχεια

Το Ουζμπεκιστάν ανακήρυξε την ανεξαρτησία του τον Αύγουστο του 1991. Οκτώ μήνες αργότερα, τον Ιούνιο του 1992, μια ομάδα από την Τασκένδη προσγειώθηκε στη Μανίλα για την 30ή Σκακιστική Ολυμπιάδα — την πρώτη μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, όπου δώδεκα από τις δεκαπέντε πρώην σοβιετικές δημοκρατίες εμφανίστηκαν για πρώτη φορά ως ανεξάρτητα κράτη.

Στα χαρτιά, η ουζμπεκική ομάδα δεν είχε καμία δουλειά στην κορυφή. Είχε έναν και μόνο γκρανμαίτρ στη σύνθεσή της, τον Valery Loginov, και τρεις διεθνείς μαιτρ. Στους δεκατέσσερις γύρους που ακολούθησαν, ο Loginov στην πρώτη σκακιέρα είχε δύσκολο τουρνουά και συγκέντρωσε μόλις 4 βαθμούς στις 13 παρτίδες. Οι υπόλοιποι τρεις έπαιξαν το σκάκι της ζωής τους. Ο Gregory Serper σκόραρε 8,5/13 στη δεύτερη σκακιέρα. Ο Alexander Nenashev έκανε 9,5/12 στην τρίτη και κέρδισε το ατομικό χρυσό της σκακιέρας του. Ο Sergey Zagrebelny, 8,5/11 στην τέταρτη. Και οι τρεις πήραν τον τίτλο του γκρανμαίτρ ως αποτέλεσμα εκείνης της Ολυμπιάδας.

Το Ουζμπεκιστάν τερμάτισε δεύτερο. Μπροστά του μόνο η Ρωσία, με τον Garry Kasparov στην πρώτη σκακιέρα, που κέρδισε με τέσσερις βαθμούς διαφορά. Πίσω του η Αρμενία. Ήταν ένα αποτέλεσμα που, όπως θα έγραφε αργότερα ο ίδιος ο Serper, είναι σχεδόν αδύνατο να επαναληφθεί από ομάδα με έναν μόνο γκρανμαίτρ στο ρόστερ.

Και μετά, τίποτα. Η δεκαετία του 1990 στο Ουζμπεκιστάν ήταν η δεκαετία της οικονομικής κατάρρευσης που ακολούθησε την ανεξαρτησία σε ολόκληρο τον μετασοβιετικό χώρο. Το επαγγελματικό σκάκι σε αυτές τις συνθήκες σήμαινε ταξίδια, συμμετοχές, δεύτερους, πρόσβαση σε βάσεις δεδομένων και υπολογιστές — πράγματα που το κράτος δεν μπορούσε πια να πληρώσει και οι παίκτες δεν είχαν από πού να πληρώσουν μόνοι τους. Η ομάδα της Μανίλα διαλύθηκε με τον πιο προβλέψιμο τρόπο: ο Serper μετακόμισε στις ΗΠΑ. Ο Nenashev πήρε γερμανική υπηκοότητα το 2000, υιοθέτησε το επώνυμο του πατέρα του και έγινε Alexander Graf, εκπροσωπώντας τη Γερμανία από το 2001 — της οποίας θα γινόταν πρωταθλητής το 2004. Ο Loginov μετακόμισε στην Αγία Πετρούπολη. Ο Zagrebelny έμεινε πίσω. Η Σκακιστική Ομοσπονδία του Ουζμπεκιστάν, με τη σημερινή της μορφή, ιδρύθηκε μόλις τον Μάρτιο του 1996.

Rustam Kasimdzhanov: ένας παγκόσμιος πρωταθλητής χωρίς σύστημα

Ο Rustam Kasimdzhanov γεννήθηκε στην Τασκένδη στις 5 Δεκεμβρίου 1979, δηλαδή ήταν έντεκα ετών όταν διαλύθηκε η ΕΣΣΔ. Ανήκε στην πρώτη γενιά που εκπαιδεύτηκε από σοβιετικούς προπονητές αλλά αγωνίστηκε εξ ολοκλήρου κάτω από ουζμπεκική σημαία. Έγινε γκρανμαίτρ στα δεκαοκτώ του, το 1997. Το 1998 κέρδισε το ατομικό πρωτάθλημα Ασίας. Το 2000 πήρε χάλκινο μετάλλιο πρώτης σκακιέρας στην Ολυμπιάδα. Το 2002 έφτασε στον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου στο Χαϊντεραμπάντ, όπου έχασε από τον Viswanathan Anand.

Και μετά ήρθε η Τρίπολη.

Το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα της FIDE του 2004 διεξήχθη τον Ιούνιο και τον Ιούλιο στη λιβυκή πρωτεύουσα, σε φορμάτ νοκ-άουτ με 128 παίκτες — το τελευταίο της σειράς αυτής πριν η FIDE επιστρέψει στο κλασικό σύστημα ματς. Ο Kasimdzhanov μπήκε ως 28ος του ταμπλό, κατατασσόμενος γύρω στην 54η θέση του κόσμου. Πέρασε διαδοχικά τους Alejandro Ramírez, Ehsan Ghaem Maghami, Vasyl Ivanchuk, Zoltán Almási, Alexander Grischuk και, στον ημιτελικό, τον Veselin Topalov. Στον τελικό των έξι παρτίδων απέναντι στον Michael Adams, κέρδισαν από δύο παρτίδες ο καθένας. Στο τάι-μπρέικ, ο Kasimdzhanov κέρδισε την πρώτη παρτίδα με τα μαύρα από θέση που όλοι θεωρούσαν χαμένη — ο Adams έπαιζε με τα λευκά και οι γκρανμαίτρ στην αίθουσα ανάλυσης είχαν ήδη γράψει το αποτέλεσμα. Η ισοπαλία στη δεύτερη αρκούσε. Ένας εικοσιτετράχρονος από την Τασκένδη ήταν παγκόσμιος πρωταθλητής της FIDE σε μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις της σκακιστικής ιστορίας.

Ο Rustam Kasimdzhanov στο Chess Classic του Μάιντς, το 2007. Στο τραπέζι, η ουζμπεκική σημαία. Τρία χρόνια νωρίτερα είχε κερδίσει τον τίτλο της FIDE στην Τρίπολη. (φωτ. Ygrek / public domain, Wikimedia Commons)

Το ματς με τον Kasparov που υποτίθεται ότι θα ακολουθούσε δεν έγινε ποτέ. Ο Kasimdzhanov διατήρησε τον τίτλο μέχρι το Σαν Λουίς το 2005, όπου τερμάτισε στην 6η-7η θέση. Η μετέπειτα καριέρα του υπήρξε εξίσου σημαντική με άλλον τρόπο: έγινε ένας από τους κορυφαίους αναλυτές-συνεργάτες του κλάδου, βοηθός του Anand στα παγκόσμια πρωταθλήματα του 2008, του 2010 και του 2012, και αργότερα του Fabiano Caruana. Στα σαράντα έξι του, εξακολουθεί να αγωνίζεται και να ανήκει στο δυναμικό της ουζμπεκικής εθνικής ομάδας.

Το ζήτημα με την Τρίπολη είναι ότι δεν άλλαξε τίποτα δομικά. Ο Kasimdzhanov ζούσε στο Αμβούργο. Ο τίτλος ήταν προσωπικό επίτευγμα, όχι προϊόν συστήματος, και δεν είχε πίσω του μηχανισμό που να τον μετατρέψει σε κάτι. Στις Ολυμπιάδες που ακολούθησαν το Ουζμπεκιστάν παρέμεινε ομάδα μεσαίας κατάταξης — στο Μπατούμι το 2018 τερμάτισε 16ο. Η χώρα είχε έναν πρώην παγκόσμιο πρωταθλητή και σχεδόν τίποτα πίσω από αυτόν.

Ταυτόχρονα, όμως, κάτι είχε αρχίσει να μετακινείται στο παρασκήνιο.

Ο άνθρωπος που κράτησε το εγχώριο σκάκι όρθιο σε αυτά τα χρόνια δεν ήταν αστέρι. Ο Saidali Iuldachev, γεννημένος το 1968, πρωταθλητής Ουζμπεκιστάν το 1993 και το 2003, γκρανμαίτρ από το 1996 και μέλος της εθνικής σε έξι Ολυμπιάδες μεταξύ 1992 και 2008, συμμετείχε στο παγκόσμιο πρωτάθλημα νοκ-άουτ της FIDE του 2002 και ήταν επί δεκαπέντε χρόνια σταθερά ανάμεσα στους τέσσερις πρώτους της χώρας. Παίκτες σαν αυτόν — αρκετά καλοί για να διδάξουν, όχι αρκετά καλοί για να φύγουν — είναι η αόρατη υποδομή κάθε μικρής σκακιστικής χώρας. Χωρίς αυτούς, δεν υπάρχει κανείς να μάθει στα παιδιά πως παίζεται ένα φινάλε πύργων.

Η αργή θεμελίωση, 2007–2020

Το 2007, η κρατική Υπηρεσία Επικοινωνιών και Πληροφορικής ανέλαβε την προστασία του σκακιού στη χώρα, με επικεφαλής τον τότε αναπληρωτή πρωθυπουργό Abdulla Aripov — πρόσωπο που θα επανεμφανιστεί στην ιστορία. Το ανακαινισμένο σκακιστικό κλαμπ της Τασκένδης φιλοξένησε τη νέα σειρά των Georgy Agzamov Memorials, που από τότε διεξάγονται κάθε χρόνο με εκατοντάδες συμμετοχές. Το μνημόσυνο του πρώτου γκρανμαίτρ της χώρας έγινε ο κύριος αγωγός μέσω του οποίου νέοι Ουζμπέκοι έπαιρναν αγώνες απέναντι σε ξένους επαγγελματίες χωρίς να χρειάζεται να ταξιδέψουν.

Το 18ο Agzamov Memorial της Τασκένδης, Μάρτιος 2025. Το μνημόσυνο τουρνουά του πρώτου γκρανμαίτρ της Κεντρικής Ασίας έγινε ο κύριος αγωγός μέσω του οποίου νέοι Ουζμπέκοι παίρνουν αγώνες απέναντι σε επαγγελματίες. (φωτ. TheBoburshokh / CC0, Wikimedia Commons)

Παράλληλα, η χώρα άρχισε να αγοράζει ορατότητα. Η Τασκένδη φιλοξένησε στάδιο του γυναικείου Grand Prix της FIDE, και στη συνέχεια δύο στάδια του ανδρικού: το 2012, όπου νίκησαν ισόβαθμοι οι Sergey Karjakin, Wang Hao και Alexander Morozevich, με τον Kasimdzhanov να τερματίζει στην πρώτη πεντάδα με απόδοση 2783· και το 2014, στην Πινακοθήκη Καλών Τεχνών του Ουζμπεκιστάν, όπου νίκησε ο Dmitry Andreikin μπροστά από τους Hikaru Nakamura, Shakhriyar Mamedyarov, Maxime Vachier-Lagrave και Fabiano Caruana. Για μια χώρα που κανείς δεν συνέδεε με το σκάκι, το να φέρνει την παγκόσμια ελίτ στην πρωτεύουσά της κάθε δύο χρόνια ήταν επένδυση σε κάτι που δεν φαινόταν ακόμη.

Και μέσα σε αυτά τα χρόνια γεννήθηκαν τα παιδιά. Ο Nodirbek Yakubboev στην Τασκένδη τον Ιανουάριο του 2002. Ο Nodirbek Abdusattorov στην Τασκένδη τον Σεπτέμβριο του 2004. Ο Javokhir Sindarov στην Τασκένδη τον Δεκέμβριο του 2005. Κανένα τους δεν βγήκε από το πουθενά: ο Sindarov έμαθε σκάκι στα τεσσεράμισι από τον παππού του, τον Komil· η μεγαλύτερη αδελφή του Yakubboev, η Nilufar Yakubbaeva, έγινε και εκείνη πρωταθλήτρια Ουζμπεκιστάν· ο πατέρας ενός εκ των παικτών της χρυσής γενιάς ήταν προπονητής στην ομάδα του 1992. Οι οικογένειες του 1992 έβγαλαν τους παίκτες του 2022.

Το 2012, ο οκτάχρονος Abdusattorov κέρδισε το παγκόσμιο πρωτάθλημα νέων στην κατηγορία U8 στο Μάριμπορ. Το 2014, εννέα ετών, νίκησε δύο γκρανμαίτρ — τους Andrey Zhigalko και Rustam Khusnutdinov — στο 8ο Agzamov Memorial στην πόλη του. Ήταν, με τη σειρά του, μια σκυταλοδρομία: το τουρνουά που είχε φτιαχτεί για να τιμήσει τον πρώτο γκρανμαίτρ της Κεντρικής Ασίας ήταν η σκακιέρα όπου το παιδί που θα γινόταν ο πρώτος Ουζμπέκος στην παγκόσμια πεντάδα πήρε τα πρώτα του σκαλπ.

Το 2018 η ουζμπεκική ομάδα νέων κέρδισε την Παγκόσμια Ολυμπιάδα Εφήβων στην Κόνια της Τουρκίας, νικώντας διαδοχικά Ρωσία, Κίνα, Ινδία, Ιράν, Ουκρανία, Ουγγαρία, Πολωνία και Μολδαβία. Το ρόστερ: Nodirbek Yakubboev, Nodirbek Abdusattorov, Javokhir Sindarov, Shamsiddin Vokhidov και Sitora Saparova. Είναι, ουσιαστικά, η ίδια ομάδα που τέσσερα χρόνια αργότερα θα κέρδιζε την Ολυμπιάδα ανδρών. Ελάχιστοι το πρόσεξαν εκτός Ουζμπεκιστάν.

Το διάταγμα

Στις 14 Ιανουαρίου 2021 ο πρόεδρος Shavkat Mirziyoyev υπέγραψε το διάταγμα υπ' αριθμόν 4954, «Περί μέτρων για την περαιτέρω ανάπτυξη και διάδοση του σκακιού και την ενίσχυση του συστήματος προετοιμασίας σκακιστών». Δεν ήταν διακήρυξη προθέσεων· ήταν πρόγραμμα με αριθμούς.

Το Κρατικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του Σκακιού 2021–2025 έθετε ως στόχους: το 3% του πληθυσμού να παίζει σκάκι σε τακτική βάση μέχρι το 2025· είκοσι πέντε νέες σκακιστικές σχολές και λέσχες μέσω συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα· αύξηση κατά 20% τουλάχιστον των σκακιστικών τμημάτων στις αθλητικές σχολές νέων, με τουλάχιστον 10.500 παιδιά σε συστηματική προπόνηση· το σκάκι ως προτεραιότητα σε σαράντα τουλάχιστον πόλεις και περιφέρειες· και το πρόγραμμα «Σκάκι στα Σχολεία», με διδασκαλία του παιχνιδιού στη δεύτερη, τρίτη και τετάρτη δημοτικού σε χίλια σχολεία, μαζί με τον εξοπλισμό — σκακιέρες, μαγνητικούς πίνακες, ρολόγια, εγχειρίδια. Ιδρύθηκε Ταμείο Προώθησης και Ανάπτυξης του Σκακιού υπό την Ομοσπονδία. Θεσμοθετήθηκαν ετήσια διεθνή τουρνουά, ανάμεσά τους το Κύπελλο Προέδρου και το Agzamov Memorial. Και τέθηκε ο ρητός στόχος: το Ουζμπεκιστάν να μπει στη δεκάδα των ισχυρότερων σκακιστικών χωρών του κόσμου κατά την FIDE μέχρι το 2025.

Όταν υπογραφόταν αυτό το κείμενο, ο Abdusattorov ήταν δεκαέξι ετών με βαθμολογία γύρω στο 2600 και ο Sindarov δεκαπέντε. Κανείς έξω από την Τασκένδη δεν πίστευε ότι ο στόχος της δεκάδας ήταν ρεαλιστικός. Έντεκα μήνες αργότερα, ένας δεκαεπτάχρονος από την Τασκένδη θα καθόταν απέναντι στον Magnus Carlsen στη Βαρσοβία.

ΜΕΡΟΣ ΙΙΙ — Η ΧΡΥΣΗ ΓΕΝΙΑ

Βαρσοβία, Δεκέμβριος 2021

Το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Ράπιντ της FIDE μεταφέρθηκε την τελευταία στιγμή από τη Νουρ-Σουλτάν στη Βαρσοβία λόγω περιοριστικών μέτρων για την πανδημία. Ανάμεσα στους συμμετέχοντες, ένας δεκαεπτάχρονος με βαθμολογία 2593 — 132ος στον κόσμο, 69ο rating του τουρνουά.

Ο Nodirbek Abdusattorov τερμάτισε τους δεκατρείς γύρους με 9,5 βαθμούς, ισόβαθμος στην πρώτη θέση με τους Magnus Carlsen, Fabiano Caruana και Ian Nepomniachtchi. Στη διαδρομή είχε νικήσει τον παγκόσμιο πρωταθλητή και τον διεκδικητή του τίτλου. Στο τάι-μπρέικ απέναντι στον Nepomniachtchi έκανε 1,5 στα 2. Στα δεκαεπτά έτη και τρεις μήνες έγινε ο νεότερος παγκόσμιος πρωταθλητής ράπιντ στην ιστορία και, σε οποιαδήποτε από τις τρεις χρονικές μορφές του παιχνιδιού, ο νεότερος παγκόσμιος πρωταθλητής σκακιού που υπήρξε ποτέ — καταρρίπτοντας το ρεκόρ που κρατούσε ο ίδιος ο Carlsen από το παγκόσμιο μπλιτς του 2009.

Ο πρόεδρος Mirziyoyev του παραχώρησε διαμέρισμα στην Τασκένδη. Η χώρα κατάλαβε ότι είχε κάτι. Λίγοι κατάλαβαν εκτός Ουζμπεκιστάν πόσο μεγάλο ήταν.

Ο προπονητής και το Τσενάι

Τον Μάιο του 2022, στο Sharjah Masters, στελέχη της ουζμπεκικής ομοσπονδίας πλησίασαν τον Ivan Sokolov — Βόσνιο-Ολλανδό γκρανμαίτρ, πρώην νούμερο 12 του κόσμου, με νίκες σε κλασικές παρτίδες απέναντι σε πέντε παγκόσμιους πρωταθλητές (Kasparov, Kramnik, Anand, Topalov, Carlsen) — ο οποίος είχε ήδη υπογράψει συμβόλαιο για να σχολιάσει την επερχόμενη Ολυμπιάδα στο Τσενάι. Του ζήτησαν να προπονήσει την εθνική τους ομάδα. Ακύρωσε το συμβόλαιο και πέταξε για την Τασκένδη στα τέλη Ιουνίου. Είχε λιγότερο από τρεις μήνες.

Η μεθοδολογία του ήταν αντίθετη σε αυτό που περίμεναν οι παίκτες. «Τους είπα να μην περιμένουν από μένα να δουλέψω σε θέσεις για να βρω εντυπωσιακές καινοτομίες», εξήγησε αργότερα. Δεν ήταν αυτό που έκανε ως ενεργός παίκτης και δεν σκόπευε να το κάνει ως προπονητής. Αντ' αυτού έχτισε βάσεις δεδομένων με θέσεις μέσου που προέκυπταν από τα ανοίγματα της ομάδας, οργανωμένες κατά δομή πιονιών και όχι κατά όνομα ανοίγματος.

Η 44η Ολυμπιάδα Σκακιού διεξήχθη στο Τσενάι τον Αύγουστο του 2022, με απούσες τη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Κίνα. Οι ΗΠΑ είχαν τον υψηλότερο μέσο όρο rating στα 2771. Το ουζμπεκικό ρόστερ, κατά σειρά σκακιέρας: Abdusattorov (17 ετών), Yakubboev (20), Sindarov (16), Shamsiddin Vokhidov (20) και ο βετεράνος Jakhongir Vakhidov (27). Μέσος όρος ηλικίας: 20.

Έντεκα γύρους αργότερα ήταν η μοναδική αήττητη ομάδα του τουρνουά: οκτώ νίκες, τρεις ισοπαλίες, 19 βαθμοί αγώνων. Δύο συναντήσεις έκριναν τα πάντα. Στο 10ο γύρο, στην κορυφή της βαθμολογίας, το Ουζμπεκιστάν αντιμετώπισε τη δεύτερη ομάδα της Ινδίας. Στην πρώτη σκακιέρα ο Gukesh Dommaraju, που είχε κερδίσει και τις οκτώ πρώτες παρτίδες του και ήταν ο άνθρωπος του τουρνουά, έφτασε σε κερδισμένη θέση απέναντι στον Abdusattorov — και την έχασε με ένα λάθος. Στον 11ο και τελευταίο γύρο, με το χρυσό στο τραπέζι, το Ουζμπεκιστάν αντιμετώπισε την Ολλανδία· η αποφασιστική παρτίδα παίχτηκε στην πέμπτη σκακιέρα, όπου ο Jakhongir Vakhidov — ο μεγαλύτερος της ομάδας, ο εφεδρικός — νίκησε τον Max Warmerdam. «Έπαιξα για τη νίκη όχι μόνο για τον λαό μου αλλά και για τη σκακιέρα μου», είπε μετά.

Το Ουζμπεκιστάν ισοβάθμησε με την Αρμενία και πήρε το χρυσό στα κριτήρια. Ο Abdusattorov έκανε 8,5/11 με επίδοση 2803 και ατομικό αργυρό πρώτης σκακιέρας. Ο Yakubboev έκανε 8/11 με επίδοση 2759 και πήρε ατομικό χάλκινο στη δεύτερη σκακιέρα, πίσω από τον Ινδό Nihal Sarin και τον Έλληνα Νικόλα Θεοδώρου. Ερωτηθείς αν σκεφτόταν το ατομικό του μετάλλιο στον τελευταίο γύρο, απάντησε: «Το ομαδικό μετάλλιο είναι πιο σημαντικό».

Στο αεροδρόμιο της Τασκένδης τους υποδέχθηκε ο πρωθυπουργός Abdulla Aripov. Οι παίκτες πήραν 600 εκατομμύρια σομ, αυτοκίνητα και τον τιμητικό τίτλο «Uzbekiston iftikhori» — Καμάρι του Ουζμπεκιστάν. Ο Sokolov ανέφερε αργότερα μπόνους της τάξης των 55.000 δολαρίων ανά παίκτη, με ορισμένους να παίρνουν αισθητά περισσότερα.

Η χρυσή ομάδα του Τσενάι, Αύγουστος 2022. Από αριστερά: Shamsiddin Vokhidov, Nodirbek Abdusattorov, Jakhongir Vakhidov, Nodirbek Yakubboev, Javokhir Sindarov. Μέσος όρος ηλικίας είκοσι ετών. (φωτ. Yoshlar ishlari agentligi / CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons)

Η ατομική άνοδος

Ό,τι ακολούθησε ήταν πιο δύσκολο από το να κερδίσεις μια Ολυμπιάδα έκπληξη: ήταν να το επιβεβαιώνεις κάθε μήνα σε ατομικό επίπεδο, επί τέσσερα χρόνια.

Ο Abdusattorov πέρασε το 2700 τον Σεπτέμβριο του 2022. Ακολούθησαν το Sharjah Masters, δεύτερη θέση στο Wijk aan Zee το 2023 με νίκη επί του Carlsen, το Qatar Masters, η πρώτη του νίκη στο Prague Masters το 2024 και η είσοδος στην παγκόσμια τετράδα τον Απρίλιο του ίδιου έτους. Τον Ιανουάριο του 2026 κέρδισε επιτέλους το Tata Steel Masters στο Wijk aan Zee — το «Γουίμπλεντον του σκακιού» — με 9 βαθμούς στους 13 γύρους, στην τέταρτη του απόπειρα, έχοντας τερματίσει τρεις φορές κοντά στην κορυφή χωρίς να τη φτάσει. Στον τελευταίο γύρο πέντε παίκτες διεκδικούσαν ακόμη τον τίτλο, ανάμεσά τους και ο συμπατριώτης του Sindarov. Τον Μάρτιο του 2026 κέρδισε ξανά το Prague Masters, αήττητος με 6/9, γινόμενος ο μόνος δις νικητής του θεσμού. Η λίστα Elo του Απριλίου 2026 τον έδειξε στο 2780 και στην τέταρτη θέση του κόσμου.

Ο Nodirbek Abdusattorov στο Παγκόσμιο Ράπιντ και Μπλιτς της Σαμαρκάνδης, Δεκέμβριος 2023. Στο πουκάμισο, το σήμα της AloqaBank — οι χορηγοί που ανατέθηκαν ονομαστικά σε αθλητές. (φωτ. Husniddin Ato / CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons)

Ο Nodirbek Yakubboev ακολούθησε πιο ήσυχη διαδρομή. Τρεις φορές πρωταθλητής Ουζμπεκιστάν (2016, 2018, 2020) και ξανά το 2025, κέρδισε το Qatar Masters το 2023 σε τάι-μπρέικ μπλιτς απέναντι στον Abdusattorov, σε τουρνουά όπου έπαιζαν Carlsen και Nakamura· κέρδισε το UzChess Cup Masters της Τασκένδης το 2024 όντας το τελευταίο rating του τουρνουά· πρόσθεσε το Abu Dhabi Masters τον ίδιο χρόνο· και τον Δεκέμβριο του 2025 έφτασε στο 2691 και γύρω στην 36η θέση του κόσμου. Στο Tata Steel του 2025 βρέθηκε στο επίκεντρο διαμάχης όταν αρνήθηκε να δώσει το χέρι σε τέσσερις γυναίκες αντιπάλους επικαλούμενος θρησκευτικούς λόγους· απολογήθηκε στη συνέχεια προσωπικά στην Ινδή Vaishali Rameshbabu και το επεισόδιο έκλεισε με αμοιβαίες δηλώσεις σεβασμού.

Javokhir Sindarov: από παιδί-θαύμα σε διεκδικητή

Ο Sindarov πήρε τον τίτλο του γκρανμαίτρ στα 12 έτη, 10 μήνες και 8 ημέρες — τότε ο δεύτερος νεότερος στην ιστορία. Ήταν δεκαέξι ετών στο Τσενάι. Και μετά, για τρία χρόνια, ήταν το ταλέντο που δεν είχε ακόμη ξεδιπλωθεί.

Τον Ιανουάριο του 2025 άρχισε να συνεργάζεται με τον διεθνή μετρ Roman Vidonyak. Το καλοκαίρι πέρασε το 2700. Τον Νοέμβριο του 2025, ως 16ος του ταμπλό στο Παγκόσμιο Κύπελλο της FIDE στη Γκόα, απέκλεισε διαδοχικά τους Νικόλα Θεοδώρου, Yu Yangyi, Frederik Svane και José Martínez Alcántara, νίκησε στον ημιτελικό τον συμπατριώτη του Yakubboev σε τάι-μπρέικ, και στον τελικό απέναντι στον Κινέζο Wei Yi κέρδισε τη δεύτερη παρτίδα των ράπιντ. Ήταν 19 ετών, 11 μηνών και 18 ημερών: ο νεότερος νικητής Παγκοσμίου Κυπέλλου στην ιστορία και ο πρώτος Ουζμπέκος. Ο Mirziyoyev του απένειμε το παράσημο «Mehnat Shuhrati».

Η νίκη τον έστειλε στο Τουρνουά Υποψηφίων του 2026, που διεξήχθη από τις 28 Μαρτίου έως τις 16 Απριλίου στην Πέγεια της Κύπρου. Εκεί έκανε κάτι που κανείς δεν περίμενε. Κέρδισε τον Fabiano Caruana στον τέταρτο γύρο, τον Hikaru Nakamura με τα μαύρα στον πέμπτο, τον Wei Yi με τα μαύρα στον έκτο, τον Praggnanandhaa δύο φορές. Είχε 5,5/6 μετά από έξι γύρους και προβάδισμα ενάμισι βαθμού. Εξασφάλισε την πρώτη θέση με έναν γύρο να απομένει και τερμάτισε με 10 βαθμούς στους 14 — αήττητος, ενάμιση βαθμό μπροστά από τους Anish Giri και Caruana, με το υψηλότερο σκορ που έχει σημειωθεί ποτέ στο σύγχρονο φορμάτ των Τουρνουά Υποψηφίων, καταρρίπτοντας το 9,5 του Nepomniachtchi από τη Μαδρίτη του 2022. Έβαλε στην τσέπη 170.000 ευρώ και ανέβηκε στην πέμπτη θέση του κόσμου.

Και κέρδισε το δικαίωμα να παίξει για το παγκόσμιο πρωτάθλημα απέναντι στον Gukesh Dommaraju — το ματς προγραμματίζεται για τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 2026. Και οι δύο θα είναι είκοσι ετών. Θα είναι το νεότερο ματς παγκοσμίου πρωταθλήματος στην ιστορία του τίτλου.

Ο Javokhir Sindarov με τα χρώματα της ουζμπεκικής ομοσπονδίας στην Ολυμπιάδα της Βουδαπέστης, Σεπτέμβριος 2024. Έναν χρόνο αργότερα θα γινόταν ο νεότερος νικητής Παγκοσμίου Κυπέλλου στην ιστορία. (φωτ. MiroJP / CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons)

Τον Μάιο του 2026 η λίστα της FIDE περιείχε κάτι που πριν από μια δεκαετία θα ακουγόταν παράλογο: δύο Ουζμπέκοι στην πρώτη πεντάδα του κόσμου. Abdusattorov 2780, Sindarov 2776.

Και οι γυναίκες

Η γυναικεία πλευρά κινείται πιο αργά αλλά προς την ίδια κατεύθυνση. Η Afruza Khamdamova, γεννημένη το 2009 στη Σουρχαντάρια, είναι δις παγκόσμια πρωταθλήτρια νέων — U14 το 2023 και U16 το 2024 — η πρώτη Ουζμπέκα που κατέκτησε ποτέ παγκόσμιο νεανικό τίτλο. Στη διοργάνωση του 2023 έκανε 10/10 αφού έχασε τον πρώτο γύρο εξαιτίας προβλήματος με τη βίζα. Η Umida Omonova, γεννημένη το 2006, ολοκλήρωσε τις προϋποθέσεις για τον τίτλο της WGM στο γυναικείο Grand Swiss της Σαμαρκάνδης το 2025, κέρδισε το πρωτάθλημα Ουζμπεκιστάν την ίδια χρονιά και ανακηρύχθηκε σκακίστρια της χρονιάς. Η Gulrukhbegim Tokhirjonova, που εκπροσωπούσε τις ΗΠΑ από το 2020, επέστρεψε στην ουζμπεκική εθνική το 2025 — μια αντιστροφή της ροής που είχε αδειάσει τη χώρα στη δεκαετία του 1990.

Η Afruza Khamdamova, δις παγκόσμια πρωταθλήτρια νέων, στο Παγκόσμιο Ράπιντ και Μπλιτς της Σαμαρκάνδης το 2023. Είναι η πρώτη Ουζμπέκα που κατέκτησε παγκόσμιο νεανικό τίτλο. (φωτ. Husniddin Ato / CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons)

Το σύστημα και η δοκιμασία

Πίσω από τα ονόματα αυτά υπάρχει πια μηχανισμός. Τον Ιούνιο του 2023 ένα δεύτερο προεδρικό διάταγμα, το PQ-347, όρισε την Ομοσπονδία ως κύριο εκτελεστή ενός διευρυμένου προγράμματος. Τον Οκτώβριο του 2024 ο ίδιος ο πρωθυπουργός Abdulla Aripov ανέλαβε την προεδρία της Ομοσπονδίας — μήνυμα ότι το κράτος στέκεται πίσω από τη διοργάνωση της Ολυμπιάδας. Χορηγοί ανατέθηκαν ονομαστικά σε συγκεκριμένους αθλητές: στον Sindarov, στον Abdusattorov, στην Tokhirjonova. Χτίστηκε Διεθνής Σκακιστική Σχολή στην περιφέρεια Ναβόι. Το UzChess Cup της Τασκένδης έγινε ένα από τα ισχυρότερα κλειστά τουρνουά της περιοχής. Και η χώρα φιλοξένησε στη σειρά το Παγκόσμιο Ράπιντ και Μπλιτς του 2023 στη Σαμαρκάνδη και το Grand Swiss του 2025 στο ίδιο συγκρότημα.

Όλα αυτά οδηγούν σε ένα σημείο. Από τις 15 έως τις 27 Σεπτεμβρίου 2026, η 46η Ολυμπιάδα Σκακιού διεξάγεται στη Σαμαρκάνδη, στο Διεθνές Εκθεσιακό Κέντρο του Δρόμου του Μεταξιού. Το Ουζμπεκιστάν είχε καταθέσει τη μοναδική έγκυρη υποψηφιότητα ήδη από το 2022, λίγες μέρες μετά το χρυσό του Τσενάι.

Η δοκιμασία δεν είναι εύκολη. Στη Βουδαπέστη το 2024 η ομάδα δεν υπερασπίστηκε τον τίτλο της: με τον Vladimir Kramnik αρχηγό, τερμάτισε με 17 βαθμούς αγώνων, ισόβαθμη με τις ΗΠΑ και την Κίνα, και τα κριτήρια της έδωσαν το χάλκινο — παρότι ο Abdusattorov πήρε αργυρό πρώτης σκακιέρας με 9/11 και ο Shamsiddin Vokhidov χρυσό τέταρτης με 8/10. Η Ινδία κέρδισε διπλό χρυσό. Το 2026 η Ινδία φέρνει τον παγκόσμιο πρωταθλητή και τους Praggnanandhaa, Erigaisi και Vidit· οι ΗΠΑ φέρνουν Caruana, Aronian και So· η Κίνα ξαναχτίζεται γύρω από τον Wei Yi. Και το βάρος της έδρας, μπροστά σε μια χώρα που αντιμετωπίζει πλέον το σκάκι όπως άλλες το ποδόσφαιρο, προσθέτει έξτρα πίεση.

Οποιοδήποτε και αν είναι το αποτέλεσμα του Σεπτεμβρίου, όμως, το ουσιώδες έχει ήδη κριθεί. Χίλια διακόσια εξήντα χρόνια μετά τα ελεφαντοστέινα πιόνια της Αφρασιάμπ, και σαράντα δύο χρόνια μετά τον πρώτο γκρανμαίτρ που έβγαλε ο τόπος τους, δύο Ουζμπέκοι βρίσκονται στην κορυφαία πεντάδα του κόσμου και ένας από αυτούς θα παίξει για τον τίτλο του παγκοσμίου πρωταθλητή. Ο Δρόμος του Μεταξιού δεν είναι πια σταθμός στη διαδρομή του παιχνιδιού. Είναι προορισμός.