Δεκατρείς πρωταθλητές και σαράντα παρτίδες

Ο Milos Pavlovic ξαναγράφει τη διαδρομή από τον Steinitz ως τον Kasparov σε έναν τόμο και ορίζει τον Kasparov ως το τέλος του κλασικού σκακιού

Milos Pavlovic, The Architects of Modern Chess – From Steinitz to Kasparov, Thinkers Publishing, 2026. Περίπου 150 σελίδες.

Οκτώβριος 2026

Ο Milos Pavlovic ξεκινά με μια ομολογία που ταιριάζει σε κάθε σκακιστή της γενιάς του. Πήγε σε σκακιστική σχολή του Γιουγκοσλάβου μετρ Vladimir Sokolov, ο οποίος επέμενε ότι το πρώτο βήμα για να μάθει κανείς να παίζει σωστά είναι να αναλύει τις παρτίδες και να μαθαίνει τις βιογραφίες των παγκόσμιων πρωταθλητών. Αυτό ο Pavlovic το λέει κλασικό σκάκι και πιστεύει ότι μετράει σήμερα όσο μετρούσε τότε. Θα μετράει και στα χρόνια της τεχνητής νοημοσύνης; «Η απάντηση είναι… δεν ξέρω!»

Ο Βελιγραδιώτης Γκραν Μετρ, πρωταθλητής Γιουγκοσλαβίας του 1992, δεν είναι καινούργιος στο είδος. Στο The Golden Age of Yugoslav Chess είχε γράψει την ιστορία της δικής του σχολής. Εδώ το πλαίσιο είναι ολόκληρη η σειρά των πρωταθλητών. 

Τρία μέρη, άνισα

Η εισαγωγή είναι το πρώτο μέρος. Ακολουθούν δεκατρείς βιογραφίες, από τον Steinitz ως τον Kasparov, σε τριάντα έξι σελίδες συνολικά. Οι περισσότερες πιάνουν δύο σελίδες. Τέσσερις παίρνουν ο Steinitz, ο Lasker, ο Botvinnik και ο Fischer. Το τρίτο και μεγαλύτερο μέρος είναι σαράντα σχολιασμένες παρτίδες σε περίπου εκατό σελίδες, δηλαδή δυόμισι σελίδες η καθεμιά με τα διαγράμματα.

Τα κριτήρια επιλογής τα δίνει ο ίδιος. Ήθελε παρτίδες λιγότερο γνωστές ή λιγότερο σχολιασμένες, «για να φέρει κάτι καινούργιο στο τραπέζι», αν και παραδέχεται ότι με το διαδίκτυο δεν έχει μείνει σχεδόν τίποτα ασχολίαστο. Τις άλλες τις διάλεξε από προσωπική προτίμηση, όπως εκείνες που επηρέασαν το δικό του παιχνίδι. Μέσα σε κάποιες παρτίδες δίνει και άλλες της ίδιας εποχής ή του ίδιου παίκτη. Και κάτι που αξίζει να το ξέρει ο αναγνώστης πριν ανοίξει το βιβλίο. Οι παρτίδες δεν συγκρίνονται με τη σύγχρονη θεωρία, γιατί αυτό ο συγγραφέας το θεωρεί άσκοπο. Κρίνονται μόνο με το μέτρο της εποχής τους.

Ο πίνακας περιεχομένων λέει κάτι ακόμη. Από τις σαράντα παρτίδες, οι είκοσι δύο παίχτηκαν ανάμεσα σε δύο παγκόσμιους πρωταθλητές. Οι Botvinnik και Smyslov εμφανίζονται από επτά φορές ο καθένας, ενώ ο Kasparov έξι, οι πέντε απέναντι στον Karpov. Ο Fischer έχει μόλις δύο παρτίδες, και τις δύο με τον Spassky και ο Capablanca τρεις. Δίπλα στους πρωταθλητές βρίσκονται ο Chigorin, ο Blackburne, ο Pillsbury, ο Nimzowitsch, ο Reti, ο Keres, ο Bronstein, ο Korchnoi και ο Hübner, αλλά και λιγότερο αναμενόμενα ονόματα όπως ο Chekhover, ο Kan και ο Furman. 

Πού τελειώνει το κλασικό σκάκι

Η πιο ενδιαφέρουσα ιδέα του βιβλίου είναι στον τίτλο του. Ο Pavlovic σταματά στον Kasparov επειδή, όπως γράφει, μαζί του τελειώνει το κλασικό σκάκι όπως το ξέραμε. Όλοι οι πρωταθλητές του βιβλίου στηρίχτηκαν στη δική τους εσωτερική δύναμη και στο ταλέντο τους για να δημιουργήσουν σκάκι, ενώ μετά τον Kasparov οι παίκτες εξελίσσονται με μηχανές ή απλώς υιοθετούν γνώση που έφτιαξε η τεχνητή νοημοσύνη. Το ορόσημο είναι ο αγώνας με το Deep Blue, που οι παίκτες της εποχής, κατά τον Pavlovic, δεν κατάλαβαν -«ίσως ο ίδιος ο Kasparov να το κατάλαβε»-.

Παραδέχεται ότι κάποιοι θα διαφωνήσουν. Και έχουν επιχειρήματα. Ο Kasparov ήταν από τους πρώτους κορυφαίους που έχτισαν την προετοιμασία τους πάνω στις βάσεις δεδομένων ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του '80, δηλαδή η μετάβαση που περιγράφει ο Pavlovic πέρασε και από το δικό του εργαστήριο. Η τομή είναι μάλλον λιγότερο καθαρή απ' όσο θέλει το βιβλίο. Ως οργανωτική αρχή όμως στέκει. Είναι η ίδια που διάλεξε ο ίδιος ο Kasparov στο My Great Predecessors. Εκεί η διαδρομή από τον Steinitz ως τους αγώνες με τον Karpov πιάνει πέντε τόμους και χιλιάδες σελίδες. Εδώ χωράει σε εκατόν πενήντα.

Η δεύτερη ιδέα είναι πιο αισιόδοξη. Αναλύοντας τις παρτίδες, ο Pavlovic παρατήρησε ότι κάθε νέος πρωταθλητής ανέπτυξε το σκάκι «σιγά σιγά», με νέες έννοιες ή βελτιώνοντας τις παλιές. Ο Lasker ήταν μια καλύτερη εκδοχή του Steinitz, ο Alekhine ξεπέρασε τον Capablanca με το δικό του στυλ -«τουλάχιστον στο ματς τους»-, ο Fischer έπρεπε να γίνει καλύτερος από τον Spassky στο καθολικό-universal στυλ που ήταν το σήμα κατατεθέν του Spassky.

Ο συγγραφέας δεν είναι ιστορικός

Το λέει ο ίδιος και φαίνεται. Η εισαγωγή απλώνεται και σε όσους δεν πήραν ποτέ τον τίτλο. Γράφει για τον Pillsbury, που κέρδισε το Hastings του 1895 μπροστά από τον Steinitz, τον Lasker και τον Tarrasch και το λιγότερο γνωστό τουρνουά της Αγίας Πετρούπολης του 1895-96, ίσως το ισχυρότερο όλων αν κρίνει κανείς από τη δύναμη των παικτών. Ή τον Rubinstein που δεν έπαιξε ποτέ αγώνα για τον τίτλο, τον Nimzowitsch και τον Tarrasch που άφησαν τις ιδέες τους γραμμένες. Αναφέρει τον Keres, τον Korchnoi και τον «φανταστικό» Reuben Fine. Είναι όλα σωστά και όλα γνωστά.

Στο ίδιο κομμάτι ο Pavlovic γράφει ότι «δεν έχει ιδέα» πώς ο Steinitz και ο Chigorin κατέληξαν στην Αβάνα για τον αγώνα τους. Η απάντηση υπάρχει σε κάθε ιστορία του σκακιού -τους αγώνες του 1889 και του 1892 τους φιλοξένησε και τους χρηματοδότησε ο σκακιστικός σύλλογος της Αβάνας και οι λεπτομέρειες είναι πασίγνωστες-. Δεν είναι σοβαρό ελάττωμα για βιβλίο που δηλώνει ότι δεν ασχολείται με την ιστορική λεπτομέρεια, δείχνει όμως πού βρίσκεται το βάρος του. Το βιβλίο θέλει να δώσει «μια ευρύτερη εικόνα» του κλασικού σκακιού και την αίσθηση της εποχής, όχι έρευνα.

Μία από τις ωραιότερες σελίδες είναι μια προσωπική παρατήρηση. Όταν έγραφε ένα βιβλίο για την Άμυνα Petroff, ο Pavlovic ανακάλυψε ότι η βασική θέση που παίζεται σήμερα την είχε παίξει ήδη ο Morphy. «Όλοι νομίζουμε ότι η θεωρία αρχίζει με το σύγχρονο σκάκι, αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια.»

Η πρώτη σελίδα του Steinitz

Γέννηση στην Πράγα στις 14 Μαΐου 1836, σπουδές μαθηματικών στο Πολυτεχνείο της Βιέννης που εγκατέλειψε για το σκάκι, μετακόμιση στο Λονδίνο το 1862, το ποζισιονέλ παιχνίδι που εισήγαγε το 1873. Πριν συνεχίσει τη βιογραφία, ο Pavlovic δείχνει σε διάγραμμα την «τυπική προσέγγιση» του Steinitz, τον βασιλιά στο κέντρο από το άνοιγμα. Από εκεί περνά στην αρχή που κληρονόμησε το σύγχρονο σκάκι, ότι μετά το ροκέ τα πιόνια μπροστά στον βασιλιά είναι ισχυρότερα όταν δεν έχουν κινηθεί.

Η κίνηση που διάλεξε για παράδειγμα θέλει προσοχή. Το βιβλίο δίνει το 1.e4 e5 2.f4 exf4 3.Nc3!? Qh4+ 4.Ke2 ως «καινοτομία του Steinitz». Το γκαμπί που φέρει το όνομά του όμως είναι στη Βιεννέζικη, με 1.e4 e5 2.Nc3 Nc6 3.f4 exf4 4.d4 Qh4+ 5.Ke2. Στη βάση αναφοράς μας ο Steinitz το έπαιξε τριάντα φορές με τα λευκά από το 1867 και μετά, ανάμεσά τους και στο ματς του 1872 με τον Zukertort. Τη σειρά κινήσεων του βιβλίου, χωρίς ...Nc6 και d4, δεν την έπαιξε ποτέ σε καμία γνωστή παρτίδα. Η πρώτη παρτίδα σε εκείνη τη θέση είναι η Mason – Rosenthal του 1878. Η ιδέα είναι η ίδια, ο βασιλιάς στο e2, η θέση όμως είναι άλλη.

Για ποιον είναι

Το βιβλίο απευθύνεται σε όποιον θέλει μια πρώτη, σύντομη γνωριμία με τους δεκατρείς πρωταθλητές και μια συλλογή από παρτίδες τους για να τις δουλέψει. Είναι δηλαδή το βιβλίο της σχολής του Sokolov, το βιβλίο για τον μαθητή που πρέπει να ξέρει ποιοι ήταν πριν μάθει τι έπαιξαν. Οι βιογραφίες των δύο σελίδων δεν θα ικανοποιήσουν όποιον έχει ήδη διαβάσει τον Kasparov ή εξειδικευμένα βιβλία σκακιστικής ιστορίας.

Η πραγματική κρίση εξαρτάται από τις σαράντα παρτίδες και από το αν ο σχολιασμός τους φέρνει πράγματι «κάτι καινούργιο στο τραπέζι». Η επιλογή να κρίνει κάθε παρτίδα με το μέτρο της εποχής της είναι τίμια και σπάνια. Σε μια εποχή όπου κάθε κλασική παρτίδα διαβάζεται με την αξιολόγηση της μηχανής δίπλα της, ένα βιβλίο που ρωτά τι ήξεραν οι παίκτες τότε και όχι τι ξέρουμε εμείς σήμερα έχει λόγο ύπαρξης.