Chris Depasquale

Στη σκακιστική βιβλιογραφία υπάρχουν οι δάσκαλοι, οι ιστορικοί, οι θεωρητικοί των ανοιγμάτων και οι χρονικογράφοι. Και υπάρχει, σε μια γωνιά που λίγοι επισκέπτονται, το είδος του σατιρικού: εκείνου που γράφει για το σκάκι όχι για να σε κάνει καλύτερο παίκτη αλλά για να σε κάνει να γελάσεις — και, αν είσαι τυχερός, να σε κάνει να σκεφτείς γιατί γέλασες. Ο Αυστραλός Chris Depasquale ανήκει αναμφισβήτητα σε αυτή τη δεύτερη, σπανιότερη κατηγορία.

Το όνομά του δεν θα το βρείτε στα εξώφυλλα των μεγάλων εκδοτικών οίκων. Θα το βρείτε όμως, με εντυπωσιακή συχνότητα, στα περιεχόμενα του βρετανικού περιοδικού Kingpin — του εντύπου που έχτισε τη φήμη του πάνω στην ειρωνεία, τον σαρκασμό και μια σταθερή δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς του σκακιού. Εκεί ο Depasquale υπέγραψε άρθρα με τίτλους που από μόνοι τους λένε μια ιστορία: «Ο Κράστι ο Κλόουν κερδίζει το Πρωτάθλημα Αυστραλίας», «Η μάχη των φύλων», «Ο δρόμος προς τη σκακιστική βελτίωση» (όπου, όπως διαφημιζόταν, αποδεικνύει «πειστικά» ότι τα μαθήματα οδήγησης βελτιώνουν το σκάκι σου), «Όχι χωρίς τον φωτογράφο μου». Πίσω από την πένα, ωστόσο, υπάρχει κι ένας πραγματικός παίκτης

FIDE Master με συμμετοχή σε τρεις Ολυμπιάδες

Ο Christopher Depasquale γεννήθηκε στις 2 Αυγούστου 1961 στην Αυστραλία. Κατέχει τον τίτλο του FM, με τελευταίο καταγεγραμμένο κλασικό Elo 2254. Στη διάρκεια της αγωνιστικής του πορείας, οι βάσεις δεδομένων καταγράφουν πάνω από 340 παρτίδες, από το 1978 έως το 2010 — μια σταδιοδρομία τριών και πλέον δεκαετιών, που ξεκινά ως έφηβος στο Πρωτάθλημα Αυστραλίας 1977/78 και κλείνει με συμμετοχή στο Πρωτάθλημα Νέας Ζηλανδίας το 2010.

Το ελληνικό σκακιστικό κοινό μιας κάποιας ηλικίας έχει έναν λόγο παραπάνω να τον θυμάται: ο Depasquale αγωνίστηκε σε τρεις Ολυμπιάδες με την εθνική ομάδα της Αυστραλίας — στο Ντουμπάι το 1986, στη Θεσσαλονίκη το 1988 και στην Ελίστα το 1998. Το συνολικό του σκορ ήταν 11½ βαθμοί σε 24 παρτίδες (περίπου 48%). Η καλύτερη εμφάνισή του ήταν η πρώτη: στο Ντουμπάι, στην 4η σκακιέρα, σκόραρε 4½/8, ξεπερνώντας το αναμενόμενο επίπεδο της βαθμολογίας του. Στη Θεσσαλονίκη, ως αναπληρωματικός, τα πράγματα ήταν σκληρότερα (2½/7). Δώδεκα χρόνια αργότερα, στην Ελίστα, επέστρεψε για ένα αξιοπρεπές 4½/9.

Στο ενεργητικό του υπάρχουν νίκες που θα ζήλευαν πολλοί με υψηλότερο Elo: επικράτησε επί του Αμερικανού GM Sergey Kudrin (1986) και της Susan Polgar (1987) — της μεγαλύτερης από τις τρεις αδελφές Polgar, μετέπειτα παγκόσμιας πρωταθλήτριας — καθώς και του Αυστραλού IM Stephen Solomon (1998). Τα ανοίγματα του μαρτυρούν τον χαρακτήρα του: με τα μαύρα προτιμούσε την Άμυνα Αλιέχιν, την Ολλανδική και τη Γαλλική Winawer· με τα λευκά, δίπλα στο συμβατικό 1.δ4, εμφανίζεται μια εντυπωσιακή συλλογή «ασυνήθιστων/ανώμαλων ανοιγμάτων» (κωδικός A00 στην ECO). Ένας παίκτης, με άλλα λόγια, που ποτέ δεν πίστεψε ότι η θεωρία είναι ιερή.

Αγωνίστηκε επίσης στο Ασιατικό Ομαδικό Πρωτάθλημα του 1981 και, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, βρέθηκε στην αυστραλιανή ομάδα για την πρώτη Ολυμπιάδα αλληλογραφίας μέσω email (14η Ολυμπιάδα ICCF), στην 4η σκακιέρα. Σε ένα δελτίο της Αυστραλιανής Σκακιστικής Ομοσπονδίας αναφέρεται ακόμη ότι του προσφέρθηκε εκ νέου θέση στην ολυμπιακή ομάδα όταν αποσύρθηκε ο Solomon — αν και τα επίσημα αρχεία των Ολυμπιάδων δεν τον καταγράφουν να αγωνίζεται μετά το 1998.

Ήταν, τέλος, και εκδότης: υπογράφει το βιβλίο του τουρνουά 1999 Australian Masters Chess Championship (Chess World, Carlton North, 1999), 104 σελίδων, με μια ειδική έκδοση περιορισμένη σε πενήντα αριθμημένα αντίτυπα που περιλάμβαναν τις υπογραφές των παικτών.

Ο χρονογράφος: από την Age στο ChessCafe

Πριν από το Kingpin υπήρξε η εφημερίδα. Στο διάστημα 1990–1995 ο Depasquale έγραφε σκακιστική στήλη στην Age, τη μεγάλη ημερήσια εφημερίδα της Μελβούρνης. Από αυτό ακριβώς το υλικό προέκυψε και το βιβλίο που παραμένει το κύριο σημείο εισόδου στο έργο του: το My 60 Memorable Columns (Chess World, Βικτώρια, 1995), σε επιμέλεια της Cathy Chua — 123 σελίδες, με τη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Πρίνστον να το κατατάσσει, εύγλωττα, στις θεματικές κατηγορίες «Σκάκι — Χιούμορ» και «Σκάκι — Ανέκδοτα».

Ο τίτλος παραπέμπει, φυσικά, στο My 60 Memorable Games του Bobby Fischer, ένα από τα πιο θρυλικά βιβλία της σκακιστικής βιβλιογραφίας, ειδικά στη Δύση. Ο Depasquale το αναποδογυρίζει: αντί για εξήντα αριστουργηματικές παρτίδες ενός ιδιοφυούς, εξήντα στήλες ενός μέτριου μαιτρ. Η αυτοϋπονόμευση είναι το καύσιμο ολόκληρου του έργου του.

Παράλληλα, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο Depasquale υπέγραφε τη στήλη «View From Down Under» στο ChessCafe.com — τον ιστότοπο που εκείνη την εποχή φιλοξενούσε τους Edward Winter, Tony Miles, Hans Ree, Bruce Pandolfini και Tim Harding. Ήταν, δηλαδή, ο Αυστραλός ανταποκριτής της πιο έγκυρης σκακιστικής στήλης του πρώιμου διαδικτύου· ένα από τα κείμενά του, χαρακτηριστικά, τιτλοφορούνταν «Πώς να οργανώσετε το τέλειο σκακιστικό τουρνουά». Το ChessCafe σταμάτησε να δημοσιεύει νέες στήλες το 2015 και το αρχείο του είναι σήμερα προσβάσιμο μόνο σε συνδρομητές — γεγονός που κάνει δύσκολη την ανασύσταση αυτού του τμήματος του έργου του.

Ο αρθρογραφός: η σχολή του Kingpin

Το Kingpin δεν ήταν ποτέ ένα συνηθισμένο σκακιστικό περιοδικό. Ο Edward Winter, ο αυστηρότερος ίσως ιστορικός του σκακιού, έγραφε ότι η κυκλοφορία κάθε τεύχους του ήταν γεγονός που αναμενόταν με ανυπομονησία· ο William Hartston, στην Independent, το χαρακτήριζε εντελώς ασεβές αλλά με γνήσιο πνεύμα. Ήταν το έντυπο όπου το σκάκι αντιμετωπιζόταν ως ανθρώπινη κωμωδία και όχι ως τελετουργία.

Σε αυτό το περιβάλλον ο Depasquale βρήκε το φυσικό του σπίτι. Από τα τεύχη 32 έως 38 (γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 2000) το όνομά του εμφανίζεται ξανά και ξανά, δίπλα σε εκείνα των Peter Svidler, Jonathan Rowson, Gary Lane, Tony Kosten και Justin Horton. Το ύφος του είναι αναγνωρίσιμο από την πρώτη παράγραφο: πρωτοπρόσωπο, με μακροσκελείς παρεκβάσεις που μοιάζουν άσχετες μέχρι τη στιγμή που αποδεικνύονται η ουσία του κειμένου, με ψευδο-ακαδημαϊκή σοβαροφάνεια που καταρρέει σκόπιμα στο τέλος, και με μια σταθερή διάθεση να προκαλέσει κάποιον — τη σκακιστική γραφειοκρατία, τους εκδότες, τους αναγνώστες του, τους Αμερικανούς.

Η «Βαριάντα Κόντρα-Ιράν»

Αν κάποιος θέλει να καταλάβει σε πέντε λεπτά τι κάνει τον Depasquale ξεχωριστό, ας διαβάσει το άρθρο «The Contra Iran Variation», που δημοσιεύτηκε αρχικά στο Kingpin και αναρτήθηκε στο διαδίκτυο το 2013. Ξεκινά με μια σημείωση του συγγραφέα που απαγορεύει ρητά την ανάγνωση σε Αμερικανούς — και συνεχίζει επί σελίδες εξηγώντας το γιατί.

Η αφορμή είναι πραγματική και μικροσκοπική: ένας Αμερικανός μπλόγκερ με το ψευδώνυμο «Mr Theory» είχε γράψει ότι η κριτική του Depasquale πάνω στο περιοδικό New in Chess ήταν αυτάρεσκο χιούμορ και σπατάλη χώρου. Ο Depasquale αφιερώνει το μισό άρθρο στο να απαντήσει — όχι υπερασπιζόμενος τον εαυτό του, αλλά κατασκευάζοντας μια ολόκληρη θεωρία περί αμερικανικού χιούμορ, με αναφορές στον John Cleese, στην ταινία Clockwise και στους Three Stooges. Ο τόνος είναι σκόπιμα υπερβολικός, σχεδόν παραληρηματικός· ο συγγραφέας ανακηρύσσει τον εαυτό του μελλοντικό «Μέγα Αγιατολάχ» και σχεδιάζει την εξόντωση των σεμνότυφων...
Και μετά, χωρίς προειδοποίηση, το άρθρο γίνεται πραγματικό άρθρο θεωρίας ανοιγμάτων.

Η «σημαντικότερη θεωρητική καινοτομία των τελευταίων τριάντα ετών», ανακοινώνει, είναι η κίνηση 2.h4 μετά το 1.d4 d6. Το επιχείρημα παρωδεί το βιβλίο The System: A World Champion's Approach to Chess του Hans Berliner - Παγκόσμιου Πρωταθλητή στο Σκάκι δι Αλληλογραφίας 1965-1968, που υποστήριζε ότι το 1.d4 ακολουθούμενο από 2.c4 οδηγεί σχεδόν σε αναγκαστική νίκη για τα λευκά (sic). Ο Depasquale «αποδεικνύει» ότι το 1…d6! είναι η τρύπα στο σύστημα του Berliner, ότι το πιόνι στο c4 «απλώς φαίνεται λάθος» (ρωτήστε, γράφει, όποιον ειδικό του Φενγκ Σούι θέλετε), και ότι μόνο το 2.h4!! λύνει το πρόβλημα.

Το κόλπο — και εδώ φαίνεται η δεξιοτεχνία — είναι ότι η παρωδία στηρίζεται σε αληθινή παρτίδα. Ο Depasquale όντως έπαιξε αυτό το άνοιγμα, στο Ασιατικό Πρωτάθλημα Πόλεων στο Ντουμπάι το 1992, εκπροσωπώντας τη Μελβούρνη απέναντι στην ομάδα του Rasht του Ιράν — εξ ου και το όνομα της παραλλαγής. Η παρτίδα Depasquale–Kawiyan τελείωσε στις 12 κινήσεις:

Το τελευταίο αστείο, όμως, φυλάσσεται για τον επίλογο. Πώς ανακάλυψε ο συγγραφέας αυτή τη “μεγαλοφυή” ιδέα; Ως προπονητής σε δημοτικό σχολείο. Είχε μόλις διδάξει σε μια τάξη μικρών παιδιών ότι πρέπει να ανοίγουν με τα κεντρικά πιόνια — και εκείνα, πειθαρχημένα, έπαιζαν 1.d4, απαντούσαν 1…d6 και μετά, από παλιά συνήθεια, έσπρωχναν το πιόνι τους στο h4.

Είναι μια δομή που θα αναγνώριζε κάθε αναγνώστης καλής σατιρικής αρθρογραφίας: ο συγγραφέας υποδύεται τον μανιακό ειδικό, τον οποίο ταυτόχρονα διακωμωδεί, και το τίμημα της φάρσας το πληρώνει ολόκληρο το οικοδόμημα της «σοβαρής» σκακιστικής θεωρίας — ένα οικοδόμημα που, όπως υπενθυμίζει διακριτικά η παρτίδα με τον Kawiyan, μερικές φορές καταρρέει σε δώδεκα κινήσεις.

Ο πολεμιστής των επιστολών

Η σατιρική του φλέβα δεν εξαντλείται στα περιοδικά. Στα δελτία της Αυστραλιανής Σκακιστικής Ομοσπονδίας (ACF) γύρω στο 2000, το όνομα Depasquale εμφανίζεται τακτικά στη στήλη της αλληλογραφίας, και σχεδόν πάντα με τόνο μαχητικό. Σε μια επιστολή του καταγγέλλει τη σταδιακή παρακμή του αυστραλιανού σκακιού: πριν από είκοσι χρόνια, γράφει, υπήρχαν περισσότερα τουρνουά σαββατοκύριακου με μεγαλύτερα έπαθλα, ένα μόνιμο σκακιστικό κέντρο ανοιχτό επτά μέρες την εβδομάδα και ακμαίοι σύλλογοι· έκτοτε τα χρηματικά έπαθλα υποδιπλασιάστηκαν παρά τον πληθωρισμό και τα μέλη μειώθηκαν στο μισό. Όταν διάβασε την πρόταση για διοργάνωση τουρνουά χωρίς έπαθλα, η αντίδρασή του ήταν τυπικά δική του: κάλεσε τους υπεύθυνους να παραιτηθούν και να πάνε να καταστρέψουν κάποιο άλλο άθλημα, αφήνοντας ήσυχο το παιχνίδι που αγαπά.

Στο ίδιο πνεύμα πρότεινε ακόμη και αλλαγή του ονόματος της Ομοσπονδίας, ενώ αλλού επισήμανε — και το επισήμανε δίκαια, παραδέχτηκε ο συντάκτης του δελτίου — ότι η οργάνωση παραμελούσε τον Σκακι δι' Αλληλογραφίας.

Αυτή η πλευρά του είναι σημαντική για να καταλάβει κανείς τον συγγραφέα. Ο Depasquale δεν είναι απλώς αστείος· είναι θυμωμένος, και το χιούμορ του είναι το όχημα του θυμού. Στη σατιρική παράδοση, από τον Jonathan Swift και μετά, αυτή είναι η κανονική διάταξη των πραγμάτων.

Οι επικρίσεις — και η απάντηση σε αυτές

Δεν ήταν όλοι ενθουσιασμένοι μαζί του. Η κατηγορία που τον ακολουθεί, διατυπωμένη ρητά από τον «Mr Theory», είναι ότι το χιούμορ του είναι αυτάρεσκο και ότι ο χώρος που καταλάμβανε η στήλη του θα μπορούσε να αξιοποιηθεί καλύτερα με… σκάκι. Είναι μια κριτική που κάθε σατιρικός συγγραφέας ακούει αργά ή γρήγορα, και δεν είναι εντελώς παράλογη: το χιούμορ του Depasquale κινείται συχνά επικίνδυνα κοντά στην πρόκληση για την πρόκληση, με σεξουαλικά υπονοούμενα και εθνικά στερεότυπα που το 2026 διαβάζονται πιο τραχιά απ' ό,τι το 2005. Οι εκτεταμένες μπηχτές του εναντίον των Αμερικανών, ακόμη κι όταν είναι σαφώς μέρος ενός λογοτεχνικού παιχνιδιού, μπορεί κάλλιστα να κουράσουν τον αναγνώστη που δεν έχει διάθεση για το παιχνίδι.

Από την άλλη, η κατηγορία της «έλλειψης σκακιστικού περιεχομένου» δύσκολα στέκει απέναντι σε έναν άνθρωπο που παραθέτει ολόκληρες παρτίδες, αναλύει βαριάντες με τη μηχανή στο πλάι και συζητεί σοβαρά τις θέσεις του Berliner. Το σκάκι υπάρχει στα κείμενά του· απλώς αρνείται να είναι το μόνο που υπάρχει.

Ο ίδιος δεν δείχνει να ενοχλείται. Το 2017, σχολιάζοντας κάτω από το δικό του άρθρο, επιτέθηκε σε ένα νέο βιβλίο για το 1…d6 επειδή αγνοούσε — έγραφε — την «ανασκευή» του με 2.h4, και το χρησιμοποίησε ως αφορμή για μια ευρύτερη μομφή προς τη σκακιστική εκδοτική βιομηχανία, που κατά τη γνώμη του παραβλέπει τις άβολες παρτίδες και αναλύσεις. Ακόμη και στα σχόλια, δηλαδή, κρατά το πρόσωπο: μισός λόγιος, μισός ταραξίας, με το αστείο πάντα να στέκεται δίπλα σε ένα πραγματικό επιχείρημα.

Γιατί αξίζει να τον διαβάσει κανείς

Η αυστραλιανή σκακιστική γραμματεία έχει έναν μεγάλο πατριάρχη: τον C.J.S. Purdy, παγκόσμιο πρωταθλητή αλληλογραφίας και δάσκαλο της καθαρής, διδακτικής πρόζας. Ο Depasquale είναι, κατά κάποιον τρόπο, ο αντι-Purdy — όχι επειδή γράφει χειρότερα, αλλά επειδή γράφει για ό,τι ο Purdy άφηνε απ' έξω: τη ματαιοδοξία των παικτών, τη γελοιότητα των ομοσπονδιών, την υποκρισία των κριτικών, τη ζωή του μέτριου μαιτρ που ξέρει ότι δεν θα γίνει ποτέ γκρανμάστερ και το βρίσκει, τελικά, αστείο.

Υπάρχει και ένα βαθύτερο επιχείρημα υπέρ αυτού του είδους γραφής. Το σύγχρονο σκάκι, με τις μηχανές, τα ποσοστά ακρίβειας και τα ατελείωτα βίντεο ανάλυσης, τείνει να αντιμετωπίζει το παιχνίδι ως πρόβλημα προς επίλυση. Η σατιρική αρθρογραφία θυμίζει κάτι που εύκολα ξεχνιέται: ότι το σκάκι είναι κυρίως άνθρωποι — άνθρωποι που εκνευρίζονται, που υπερεκτιμούν τις ανακαλύψεις τους, που χάνουν σε δώδεκα κινήσεις από ένα άνοιγμα που έμαθαν από παιδιά δημοτικού. Ο Depasquale γράφει ακριβώς γι' αυτούς τους ανθρώπους, και δεν εξαιρεί τον εαυτό του.

Πού μπορεί να βρεθούν κείμενα του

Η δυσκολία είναι πρακτική: το μεγαλύτερο μέρος του έργου του βρίσκεται σε παλιά τεύχη του Kingpin, πολλά από τα οποία εξαντλήθηκαν. Ορισμένα κείμενα, όπως η «Παραλλαγή Κόντρα-Ιράν», έχουν αναρτηθεί στον ιστότοπο του περιοδικού και είναι ελεύθερα προσβάσιμα. Οι παρτίδες του υπάρχουν στις μεγάλες βάσεις δεδομένων (chessgames.com, 365chess), και οι επιστολές του στα αρχεία των δελτίων της Αυστραλιανής Σκακιστικής Ομοσπονδίας — ένα σώμα κειμένων που περιμένει, ειλικρινά, τον ανθολόγο του.

Εργογραφία

Βιβλία

Depasquale, Chris, My 60 Memorable Columns, επιμέλεια Cathy Chua. Βικτώρια (Αυστραλία): Chess World, 1995. 123 σ., με εικόνες, 24 εκ. ISBN 0-646-25962-8 · OCLC 35640232. Συγκεντρώνει στήλες που δημοσιεύτηκαν κατά το μεγαλύτερο μέρος τους στην εφημερίδα The Age της Μελβούρνης και γράφτηκαν μεταξύ 1990 και 1995. Αντίτυπα εντοπίζονται σε πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες (μεταξύ άλλων στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Πρίνστον, στη συλλογή ReCAP).

Depasquale, Chris, 1999 Australian Masters Chess Championship. Carlton North (Βικτώρια): Chess World, 1999. 104 σ., με εικόνες, 30 εκ. ISBN 0-9577746-0-5. Βιβλίο τουρνουά, τυπωμένο τον Οκτώβριο του 1999, με ευρετήριο. Κυκλοφόρησε και ειδική έκδοση περιορισμένη σε πενήντα αριθμημένα αντίτυπα που περιλάμβαναν τις υπογραφές των παικτών. Καταγράφεται στον κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αυστραλίας.

Στήλες και άρθρα

• Στήλη στην εφημερίδα The Age (Μελβούρνη), περ. 1990–1995.
• «View From Down Under», στήλη στο ChessCafe.com, τέλη δεκαετίας 1990 (π.χ. «Organising the Perfect Chess Tournament»). Το αρχείο του ChessCafe είναι πλέον διαθέσιμο μόνο σε συνδρομητές.
• Άρθρα στο Kingpin (επιλογή, με τα αντίστοιχα τεύχη):

• «Krusty the Clown Wins the Australian Championship» — τεύχος 32
• «Not Without My Photographer» — τεύχος 34
• «Battle of the Sexes» — τεύχος 36
• «The Road to Chess Improvement» — τεύχος 37
• Κριτική του περιοδικού New in Chess — τεύχος 38
• «Searching for Shlomo Fishbein» (ο συγγραφέας ανακαλύπτει το πόκερ) — τεύχος 40
• «The Contra Iran Variation» — αναδημοσίευση στον ιστότοπο του Kingpin, 24 Αυγούστου 2013· ελεύθερα προσβάσιμο.

• Επιστολές και παρεμβάσεις στα ηλεκτρονικά δελτία της Australian Chess Federation (περ. 1999–2001).

ΥΓ: Στο blog που διατηρούσε ο υπογράφων προ ετών, έχει μεταφραστεί μια σκακιστική παρωδία του "Πύργου" του Φραντς Κάφκα που πρωτοδημοσιεύτηκε από τον Chris Depasquale στο τεύχος Οκτωβρίου 1998 του Australian Chess Forum. Αυτή η μετάφραση είναι διαθέσιμη στο http://chessnewsgr.blogspot.com/2011/02/blog-post_20.html