Σκάκι στην Αβάνα: θρύλοι, επαναστάτες και μια νύχτα με σπασμένο μπουκάλι

Υπάρχουν χώρες που ανακαλύπτουν το σκάκι και χώρες που το κληρονομούν. Η Κούβα ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Πολύ πριν από την Επανάσταση, πριν από τον Che και τον Fidel, η Αβάνα ήταν ήδη σημείο αναφοράς στον παγκόσμιο σκακιστικό χάρτη: το Club de Ajedrez de la Habana ιδρύθηκε το 1885 και το νησί φιλοξένησε τρεις αγώνες για το παγκόσμιο στέμμα — δύο ανάμεσα στον Steinitz και τον Chigorin (1889 και 1892) και, κυρίως, τον αγώνα του 1921 όπου ένας τριαντατριάχρονος Κουβανός αφαίρεσε τον τίτλο από τον Emanuel Lasker.


Ο José Raúl Capablanca ήταν κάτι παραπάνω από πρωταθλητής. Ήταν το υπόδειγμα. Ένα μικρό καραϊβικό νησί με ελάχιστες δεκαετίες ανεξάρτητης ζωής είχε παραγάγει τον άνθρωπο που ονομαζόταν «η σκακιστική μηχανή» και που, ανάμεσα στο 1916 και το 1924, δεν έχασε ούτε μία επίσημη παρτίδα. Όταν πέθανε στη Νέα Υόρκη τον Μάρτιο του 1942 — από εγκεφαλική αιμορραγία, αφού κατέρρευσε παρακολουθώντας μια φιλική παρτίδα στο Manhattan Chess Club — η σορός του επέστρεψε στην πατρίδα του με πλοίο. Την τελετή στο Εθνικό Καπιτώλιο την οργάνωσε προσωπικά ο τότε πρόεδρος Fulgencio Batista, και η πομπή κατέληξε στο νεκροταφείο Colón, όπου ο τάφος του σημαδεύεται μέχρι σήμερα από μια πέτρινη βασίλισσα.


Η ειρωνεία της ιστορίας: είκοσι χρόνια αργότερα, ο άνθρωπος που θα χρηματοδοτούσε το μεγαλύτερο τουρνουά στη μνήμη του Capablanca θα ήταν ένας Αργεντινός γιατρός που είχε βοηθήσει να ανατραπεί ο Batista.

1959: το σκάκι γίνεται κρατική πολιτική

Την 1η Ιανουαρίου 1959 ο Batista εγκατέλειψε το νησί. Λίγες μέρες αργότερα οι επαναστάτες μπήκαν στην Αβάνα και εγκατέστησαν το αρχηγείο τους στους δύο τελευταίους ορόφους του Havana Hilton — του πολυτελούς ξενοδοχείου-καζίνο που είχε ανοίξει μόλις τον Μάρτιο του 1958 και που ενσάρκωνε όλα όσα η Επανάσταση υποσχόταν να καταργήσει. Τον Οκτώβριο του 1960 το ξενοδοχείο εθνικοποιήθηκε και μετονομάστηκε σε Habana Libre. Το πρώην καζίνο του, το Salón de los Embajadores, επρόκειτο να γίνει η πιο διάσημη σκακιστική αίθουσα της Λατινικής Αμερικής.


Η νέα κυβέρνηση αντιμετώπισε το σκάκι όπως αντιμετώπισε τον αλφαβητισμό: ως μαζικό δημόσιο αγαθό. Το 1961, τη χρονιά της μεγάλης εκστρατείας αλφαβητισμού που κινητοποίησε πάνω από 250.000 εθελοντές, το σκάκι εντάχθηκε στη λογική της «μαζικοποίησης του αθλητισμού» — δωρεάν, οργανωμένο από το κράτος, διδασκόμενο στα σχολεία. Ο συλλογισμός ήταν απλός και τον διατύπωναν ανοιχτά οι ίδιοι οι Κουβανοί προπονητές: μια χώρα που έβγαλε παγκόσμιο πρωταθλητή οφείλει να ακολουθήσει τα βήματά του. Ο Capablanca, ένας κοσμοπολίτης της αστικής τάξης που είχε σπουδάσει στο Columbia και είχε υπηρετήσει ως διπλωμάτης της προεπαναστατικής Δημοκρατίας, μεταμορφώθηκε χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία σε σοσιαλιστικό εθνικό σύμβολο. Δεν χρειάστηκε καν επαναδιατύπωση: αρκούσε ότι ήταν Κουβανός και ότι είχε νικήσει τον κόσμο.


Το 1962 γεννήθηκε το Capablanca Memorial (επίσημα Torneo Capablanca in Memoriam). Διεξήχθη στο Habana Libre, με 22 παίκτες, και ο Miguel Najdorf πήρε την πρώτη θέση μπροστά από τους Polugaevsky, Spassky, Gligorić και Smyslov. Τα έπαθλα ήταν τόσο γενναιόδωρα ώστε το τουρνουά χαρακτηρίστηκε, εκείνη την περίοδο, το πιο καλοπληρωμένο του κόσμου. Τα χρήματα προέρχονταν από ένα συγκεκριμένο ταμείο: εκείνο του διοικητή της Εθνικής Τράπεζας και υπουργού Βιομηχανίας, Ernesto Guevara.


Η επίδραση ήταν άμεση και μετρήσιμη. Το 1964, στα προκριματικά του εθνικού πρωταθλήματος της Κούβας, κατέβηκαν περίπου 10.000 παίκτες.

Ο Che στη σκακιέρα

Ο Guevara έμαθε σκάκι στα έξι του από τον πατέρα του. Στα έντεκα, το 1939, τον πήγαν στην Ολυμπιάδα του Μπουένος Άιρες — εκεί, λέει ο θρύλος, είδε για πρώτη φορά τον Capablanca και άκουσε για πρώτη φορά το όνομα της Κούβας με τρόπο που τον σημάδεψε. Έπαιξε σε τοπικά τουρνουά μέχρι τα είκοσι, τα παράτησε στην ιατρική σχολή και το ξαναβρήκε μετά το 1960, όταν η κατάσταση στο νησί σταθεροποιήθηκε.


Ήταν μέτριος παίκτης με πάθος μεγαλύτερο από το ταλέντο του — και, όπως και στον πόλεμο, προτιμούσε τη μετωπική σύγκρουση από την υπομονή. Το πιο χαρακτηριστικό περιστατικό αφορά τον Najdorf. Στο Capablanca Memorial του 1962 ο Πολωνοαργεντινός μεγάλος μαΐστορας έδινε τυφλό σιμουλτανέ με δέκα αντιπάλους. Ο Najdorf είχε μια πάγια τακτική όταν αντιμετώπιζε επίσημα πρόσωπα — είχε παίξει με τον Churchill, τον Khrushchev, τον Perón: μετά από καμιά δεκαριά κινήσεις πρότεινε ισοπαλία, και όλοι δέχονταν ευγνώμονες. Ο Che ήταν, απ' ό,τι φαίνεται, ο μόνος που αρνήθηκε και ζήτησε να συνεχίσουν. «Αναγκάστηκα να τον κερδίσω», είπε αργότερα ο Najdorf. Οι κινήσεις μετά την άρνηση δεν καταγράφηκαν ποτέ.


Υπάρχουν κι άλλα περιστατικά. Το 1964 η εθνική ομάδα του Μεξικού ήρθε στην Αβάνα να αντιμετωπίσει την εθνική Κούβας· ο Che λειτούργησε ως διαιτητής επί δύο μέρες και στο τέλος κάθισε να αναλύσει τις παρτίδες με τους παίκτες. Όταν η μεξικανική αποστολή ζήτησε συνάντηση μαζί του, τους απάντησε ότι λόγω φόρτου εργασίας μπορούσε να τους δεχτεί μόνο στις τρεις τα ξημερώματα. Ήρθαν. Έστησε σκακιέρα και έπαιξε εναντίον όλων μαζί — ισοπαλία (sic).


Στον Τσεχοσλοβάκο Luděk Pachman, στο περιθώριο του Capablanca Memorial, ο Guevara εκμυστηρεύτηκε κάτι που ακούγεται σχεδόν αστείο από το στόμα υπουργού Βιομηχανίας: ότι δεν του άρεσε καθόλου να είναι υπουργός και ότι θα προτιμούσε να παίζει σκάκι ή να κάνει επανάσταση στη Βενεζουέλα. Το ίδιο του το πάθος το αποκαλούσε pecadillo — μικρή αμαρτία, γιατί τον αποσπούσε από τη δουλειά για την Επανάσταση.

Korchnoi: ο άνθρωπος που δεν χάριζε τίποτα

Ο Viktor Korchnoi κέρδισε το Capablanca Memorial του 1963, μπροστά από τους Tal, Geller και Pachman. Στο περιθώριο του τουρνουά δόθηκε σιμουλτανέ, και σε ένα από τα τραπέζια καθόταν ο Che.


Η ιστορία, όπως τη διηγήθηκε ο Genna Sosonko και όπως την είχε ακούσει από τον ίδιο τον Tal, είναι το τέλειο πορτρέτο του χαρακτήρα του Korchnoi. Πριν το σιμουλτανέ κάποιος του εξήγησε διακριτικά την κατάσταση: θα παίξεις με τον Che Guevara, είναι μάλλον αδύναμος αλλά αγαπάει πολύ το παιχνίδι, θα ήταν ενθουσιασμένος αν κατάφερνε μια ισοπαλία. Ο Korchnoi κούνησε το κεφάλι του κατανοητικά. Λίγες ώρες αργότερα επέστρεψε στο ξενοδοχείο. «Λοιπόν;» ρώτησε ο Tal. «Τους διέλυσα όλους, ανεξαιρέτως!» «Και τον Che Guevara;» «Και τον Che Guevara — δεν έχει ιδέα από Καταλανική άμυνα!»


Το χιούμορ της σκηνής κρύβει κάτι πιο σκληρό. Ο Korchnoi ήταν ήδη τότε ο άνθρωπος που αρνιόταν να παίξει το παιχνίδι της σοβιετικής ιεραρχίας, ο μοναδικός που στη σύσκεψη της σοβιετικής ομάδας στην Αβάνα το 1966 τόλμησε να διαφωνήσει ανοιχτά με τον αρχηγό της αποστολής ενώ οι υπόλοιποι — Petrosian, Spassky, Tal, Stein, Polugaevsky — κοιτούσαν το πάτωμα. Το 1976 αυτομόλησε. Το ότι δεν χάρισε ισοπαλία σε έναν υπουργό δεν ήταν αγένεια· ήταν η ίδια η προσωπικότητά του σε μικρογραφία.


Αξίζει μια διευκρίνιση, γιατί η ιστορία συχνά κυκλοφορεί παραλλαγμένη: η τεκμηριωμένη εκδοχή αφορά τον Che, όχι τον Fidel. Ο Castro, σύμφωνα με τις πηγές, έπαιξε τις δικές του παρτίδες το 1966 — και εκεί οι Σοβιετικοί φέρθηκαν σαφώς πιο διπλωματικά.

Η νύχτα του Tal στο «Los Violines»

Ο Mikhail Tal έφτασε στην Αβάνα τον Οκτώβριο του 1966 για τη 17η Ολυμπιάδα ως ο πιο δημοφιλής παίκτης του κόσμου: πρώην παγκόσμιος πρωταθλητής, τριάντα ετών, με άρρωστα νεφρά, τρία πακέτα τσιγάρα την ημέρα και μηδενική διάθεση για πειθαρχία.


Την περιγραφή την έχουμε από τον Korchnoi, στα απομνημονεύματά του. Λίγο πριν αρχίσει η διοργάνωση, οι δύο τους αποφάσισαν να βγουν νυχτερινή βόλτα — χωρίς, φυσικά, να ενημερώσουν κανέναν από τους «υπευθύνους». Πήγαν με Κουβανούς γνωστούς σε ένα νυχτερινό κέντρο, το Los Violines. Και εκεί, την ώρα που ο Tal χόρευε με μια νεαρή Κουβανή, κάποιος τον χτύπησε στο κεφάλι με ένα μπουκάλι.


Οι δύο τους κατέληξαν στο νοσοκομείο Calixto García. Ο διερμηνέας της αποστολής — σύμφωνα με τον Korchnoi, ένας από τους προσωπικούς ρωσομαθείς του Castro — εμφανίστηκε το πρωί. Το τραύμα πάνω από το μάτι καθαρίστηκε και ράφτηκε. Και οι σαράντα τρεις άνθρωποι που βρίσκονταν στο μαγαζί οδηγήθηκαν στις κουβανικές αρχές ασφαλείας· ένας νεαρός ομολόγησε ότι χτύπησε από ζήλια.


Το επόμενο πρωί έγινε σύσκεψη της ομάδας. Ο Tal εισέπραξε το μερίδιό του για την ανυπακοή, και ο Korchnoi κατηγορήθηκε ότι αποδυνάμωσε την ομάδα παραμονές του αγώνα με το Μονακό. Η KGB, γράφει, δεν συγχώρεσε ποτέ κανέναν από τους δύο.


Ο Tal έχασε τους πρώτους γύρους. Επέστρεψε στη σκακιέρα φορώντας σκούρα γυαλιά και με το κεφάλι δεμένο — υπάρχει διάσημη φωτογραφία του δίπλα στον Fischer με τον επίδεσμο — και έκανε ένα από τα καλύτερα σκορ ολόκληρης της διοργάνωσης στην τρίτη σκακιέρα με 12/13.

Ο Fischer, ο Fidel και το τηλέτυπο

Η σχέση του Bobby Fischer με την Κούβα ξεκίνησε ένα χρόνο νωρίτερα, και ξεκίνησε ως διπλωματικό επεισόδιο.


Το 1965 οι Κουβανοί τον κάλεσαν στο 4ο Capablanca Memorial με αμοιβή εμφάνισης 3.000 δολαρίων. Το State Department αρνήθηκε να του επιτρέψει το ταξίδι — ένα σκακιστικό τουρνουά δεν θεωρήθηκε επαρκής λόγος για επίσκεψη σε κομμουνιστική χώρα, ούτε έπεισε η ιδέα να πάει ως δημοσιογράφος. Η λύση που βρέθηκε ήταν πρωτοφανής: ο Fischer έπαιξε από τη Νέα Υόρκη, από το Marshall Chess Club, με τις κινήσεις να ταξιδεύουν μέσω telex. Στην άλλη άκρη της γραμμής, στην Αβάνα, τις μετέφερε ο γιος του Capablanca. Κάθε παρτίδα κρατούσε έως και επτά ώρες και ο λογαριασμός των τηλεπικοινωνιών, που τον πλήρωσε η Κούβα, ξεπέρασε τα 10.000 δολάρια.


Όταν η συμμετοχή θεωρήθηκε δεδομένη, ο Castro τη χαρακτήρισε δημόσια μεγάλη προπαγανδιστική νίκη για την Κούβα — και βρέθηκε στα πρωτοσέλιδα. Ο Fischer, με το γνωστό του ένστικτο, του έστειλε αμέσως τηλεγράφημα: ή σταματούν οι πολιτικές δηλώσεις γύρω από το όνομά του, ή αποσύρεται. Ο Castro απάντησε επίσης τηλεγραφικά, ο Fischer κατευνάστηκε και έπαιξε. Τερμάτισε δεύτερος, ισόβαθμος με τους Geller και Ivkov, μισό πόντο πίσω από τον Smyslov.


Ένα χρόνο αργότερα, τον Οκτώβριο του 1966, βρέθηκε επιτέλους στην Αβάνα για την Ολυμπιάδα — και έγινε το επίκεντρο, όπως πάντα. Πρώτα το διπλωματικό επεισόδιο: ο Fischer δεν αγωνιζόταν από τη δύση της Παρασκευής έως τη δύση του Σαββάτου για θρησκευτικούς λόγους, και οι Κουβανοί διοργανωτές το είχαν εγγυηθεί εκ των προτέρων. Όταν ο κρίσιμος αγώνας ΕΣΣΔ–ΗΠΑ έπεσε Σάββατο 5 Νοεμβρίου, ο αρχηγός της σοβιετικής αποστολής αρνήθηκε κάθε μετάθεση. Το ματς κατακυρώθηκε 4-0 υπέρ των Σοβιετικών. Ακολούθησαν τηλεγραφήματα προς τη FIDE, επιτροπή διαιτησίας με μέλη από έξι χώρες και — κυρίως — παρέμβαση της ίδιας της κουβανικής κυβέρνησης, που δεν είχε καμία διάθεση να στερήσει από το κοινό της το ματς της χρονιάς. Ο αγώνας επαναπρογραμματίστηκε για τις 14 Νοεμβρίου και οι Σοβιετικοί κέρδισαν 2½-1½. Οι εφημερίδες της Αβάνας το πανηγύρισαν ως «ευγενική χειρονομία»· ένα σκίτσο έδειξε τον Petrosian και τον Fischer με στολές μπέιζμπολ να προθερμαίνονται.


Στη σκακιέρα ο Fischer έκανε 15/17 στην πρώτη σκακιέρα και έχασε οριακά το χρυσό μετάλλιο από τον Petrosian γιατί αρνήθηκε μια προσφορά ισοπαλίας από τον νεαρό Ρουμάνο Florin Gheorghiu στον 16ο γύρο και έχασε. «Παίζεις για τη νίκη;» τον ρώτησε ο Gheorghiu. «Φυσικά!» απάντησε. Οι Κουβανοί θεατές, που παρακολουθούσαν από ραδιόφωνο, τηλεόραση και από έναν ηλεκτρονικό πίνακα αξίας 80.000 δολαρίων στημένο απέναντι από το Habana Libre, τον λάτρεψαν ακριβώς γι' αυτό.


Και η περίφημη παρτίδα με τον Castro; Εδώ ο μύθος χρειάζεται ξεκαθάρισμα. Οι φωτογραφίες που κυκλοφόρησαν στον δυτικό τύπο, με λεζάντες του τύπου «ο Fischer παραδίδεται στον Castro», δημιούργησαν την εντύπωση ότι οι μεγάλοι μαιτρ έχασαν επίτηδες για να κολακεύσουν τον ηγέτη. Η κουβανική εκδοχή, από τον Μεξικανό μαιτρ Filiberto Terrazas που ήταν παρών, είναι διαφορετική: ο Terrazas κάθισε να παίξει με τον Castro, ο Petrosian πλησίασε και άρχισε να συμβουλεύει τον Κουβανό ηγέτη, οπότε ο Terrazas φώναξε τον Fischer που στεκόταν εκεί κοντά. Έτσι προέκυψε μια παρτίδα συνεργασίας: Castro και Petrosian με τα λευκά, Terrazas και Fischer με τα μαύρα. Τα λευκά κέρδισαν. Δεν υπήρξε ποτέ παρτίδα Fischer–Castro. Υπήρξε όμως μια αρκετά μακρά κουβέντα, και ένα βιβλίο με αυτόγραφο που ο Αμερικανός χάρισε στον Fidel πριν αποχαιρετιστούν.


Το πιο ενδιαφέρον ήρθε μετά. Ο Fischer δεν επέστρεψε με την ομάδα του. Έμεινε στην Κούβα άλλες δέκα με δεκαπέντε μέρες ως επίσημος καλεσμένος της κουβανικής ομοσπονδίας, επισκέφθηκε παραλίες, ταξίδεψε — και, σύμφωνα με μαρτυρίες, μέρος αυτού του χρόνου τον πέρασε με τον Castro και τον Petrosian, ο οποίος επίσης παρέτεινε τη διαμονή του. Το FBI το πρόσεξε. Το «διεθνές επεισόδιο» με τη μέρα διεξαγωγής του ΗΠΑ-ΕΣΣΔ και οι ιδιωτικές συνομιλίες με τον Castro μπήκαν στον φάκελό του, και το γραφείο του FBI στο Μεξικό άνοιξε έρευνα για το αν το ταξίδι ήταν εγκεκριμένο. Ήταν.

19 Νοεμβρίου 1966: 6.840 σκακιέρες

Η Ολυμπιάδα είχε ανοίξει στις 25 Οκτωβρίου με ζωντανό σκάκι — μπαλέτο πάνω σε γιγάντια τετράγωνα, σε χορογραφία του Alberto Alonso, με χίλιες φωνές και τη Συμφωνική Ορχήστρα της Κούβας, που αναπαρέστησε μια παρτίδα Lasker–Capablanca. Έλαβαν μέρος 52 χώρες, ρεκόρ συμμετοχής. Το κόστος υπολογίστηκε σε μερικά εκατομμύρια δολάρια και χίλιοι τεχνικοί δούλεψαν για τη διοργάνωση. Η Δυτική Γερμανία μποϊκοτάρισε για πολιτικούς λόγους· οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο μεγαλύτερος αντίπαλος της Κούβας, ήρθαν κανονικά.


Το φινάλε όμως ήταν καθαρά κουβανικό. Στις 19 Νοεμβρίου, την ημέρα που ο Capablanca θα έκλεινε τα 78, στήθηκε στην Plaza de la Revolución, κάτω από το μνημείο του José Martí, ένα σιμουλτανέ με 6.840 σκακιέρες: 380 από τους ισχυρότερους Κουβανούς παίκτες αντιμετώπισαν από 18 αντιπάλους ο καθένας. Ήταν η μεγαλύτερη ταυτόχρονη επίδειξη που είχε γίνει ποτέ και το ρεκόρ κράτησε τριάντα πέντε χρόνια. Στην πρώτη σειρά, ο Fidel Castro έπαιξε με τον παγκόσμιο πρωταθλητή Tigran Petrosian. Η παρτίδα έληξε ισόπαλη — και είναι ίσως το πιο ειλικρινές σχόλιο για τη σχέση σκακιού και εξουσίας εκείνης της εποχής.


Οι Κουβανοί αναλυτές συμφωνούν από τότε ότι η Ολυμπιάδα του 1966 ήταν το θεμέλιο για όλα όσα ακολούθησαν στο κουβανικό σκάκι: οργάνωση, ποιότητα, μαζικοποίηση.


Ο Che έφυγε από την Κούβα πριν καν αρχίσει η Ολυμπιάδα που είχε βοηθήσει να στηθεί. Σκοτώθηκε στη Βολιβία στις 9 Οκτωβρίου 1967. Ο Korchnoi, ο άνθρωπος που αρνήθηκε να του χαρίσει ισοπαλία, αυτομόλησε από τη Σοβιετική Ένωση εννιά χρόνια μετά. Ο Pachman, στον οποίο ο Che εξομολογήθηκε ότι θα προτιμούσε να παίζει σκάκι από το να είναι υπουργός, φυλακίστηκε στην Τσεχοσλοβακία μετά την Άνοιξη της Πράγης και κατέληξε από τους πιο ένθερμους αντικομμουνιστές της σκακιστικής κοινότητας. Ο Boris Spassky, ερωτούμενος χρόνια αργότερα αν μίλησε ποτέ με τον Castro στην Αβάνα, απάντησε ότι τον απέφευγε συστηματικά — και ότι, όταν η αποστολή διατάχθηκε να παρευρεθεί σε συνάντηση μαζί του, εκείνος απλώς το έσκασε. Τον Che, πάντως, τον συμπαθούσε: ερχόταν στην αίθουσα περιτριγυρισμένος από φρουρούς και παρακολουθούσε τις παρτίδες με γνήσιο ενδιαφέρον.


Η υποδομή όμως έμεινε. Το σκάκι διδάσκεται στα κουβανικά σχολεία, ιδρύθηκε το Ανώτερο Ινστιτούτο Σκακιού για την εκπαίδευση νέων παικτών, και από το 2002 προβάλλονται εβδομαδιαία μαθήματα στην κρατική τηλεόραση. Το ρεκόρ του σιμουλτανέ το κατέρριψε η ίδια η Κούβα — το 2002 με 11.320 παίκτες, και τον Απρίλιο του 2004 στην Plaza Ernesto Che Guevara στη Σάντα Κλάρα, δίπλα στο μαυσωλείο του, με 13.000 παίκτες και πάνω από 500 μαιτρ. Την επίδειξη την άνοιξε ο Anatoly Karpov.


Και το Capablanca Memorial διεξάγεται ακόμη, εξήντα και πλέον χρόνια μετά την πρώτη του διοργάνωση — ένα τουρνουά που ξεκίνησε ως δώρο ενός Αργεντινού επαναστάτη σε έναν νεκρό Κουβανό αριστοκράτη, και επιβίωσε όλων των ανθρώπων που το δημιούργησαν.

Πηγές

Για την Ολυμπιάδα του 1966 και το επεισόδιο του Tal
Chess.com — «Havana '66» (batgirl): chess.com/article/view/havana-66. Η πληρέστερη ανασύνθεση της διοργάνωσης· περιέχει μεταφρασμένο το απόσπασμα του Korchnoi για το Los Violines, την ανταπόκριση του Larry Evans, το σιμουλτανέ της 19ης Νοεμβρίου και τις σημειώσεις του FBI.

Viktor Korchnoi, "Chess Without Mercy" (Шахматы без пощады) (απομνημονεύματα): πρωτογενής μαρτυρία για τη νυχτερινή έξοδο, το νοσοκομείο Calixto García, τους 43 προσαχθέντες και τη σύσκεψη της σοβιετικής αποστολής.
Larry Evans, Chess Life, Δεκέμβριος 1966: σύγχρονη αμερικανική ανταπόκριση — το σκορ 15/17 του Fischer, η απορριφθείσα ισοπαλία με τον Gheorghiu, η διαμάχη για το Σάββατο 5 Νοεμβρίου και η επιτροπή διαιτησίας.

EcuRed — «XVII Olimpiada Mundial de Ajedrez»: ecured.cu. Η επίσημη κουβανική εκδοχή: 52 χώρες, 6.840 σκακιέρες, ισοπαλία Castro–Petrosian, το ζωντανό σκάκι της τελετής έναρξης.


Για τον Che Guevara και το σκάκι
Chess.com — «Che(ss) Guevara: The Legend At The Chessboard» (Simone Mori): chess.com/blog/DocSimooo. Το ανέκδοτο με τον Najdorf, η φράση προς τον Pachman, ο αγώνας με το Μεξικό το 1964, οι 10.000 συμμετοχές στο εθνικό πρωτάθλημα.

ChessBase — «The warlord enjoys himself»: en.chessbase.com. Η αφήγηση του Genna Sosonko για τον διάλογο Korchnoi–Tal και την Καταλανική — η πηγή που τεκμηριώνει ότι πρόκειται για τον Che, όχι τον Fidel.


Για τον Fischer στην Κούβα
Wikipedia — «Capablanca Memorial»: en.wikipedia.org. Η ίδρυση του 1962, η συμμετοχή του Fischer με τηλέτυπο το 1965 και η ανταλλαγή τηλεγραφημάτων με τον Castro για τη «μεγάλη προπαγανδιστική νίκη».

The Kenilworthian — «Fischer–Castro, Havana 1966? Not!» (Michael Goeller): kenilworthian.blogspot.com. Φωτογραφική ανάλυση και η μαρτυρία του Filiberto Terrazas από το Jaque Mate — η βάση για τη διόρθωση του μύθου περί παρτίδας Fischer-Castro.
New York City News Service — «FBI Went Searching For Bobby Fischer»: nycitynewsservice.com. Ο φάκελος του FBI, αποδεσμευμένος μέσω FOIA.


Για τον Capablanca και την κληρονομιά του
OnCuba — «Capablanca in his last game»: oncubanews.com. Ο θάνατος στη Νέα Υόρκη, ο επαναπατρισμός της σορού και η τελετή που οργάνωσε ο Batista.

Edward Winter, Chess Notes: chesshistory.com. Τα ιατρικά και χρονολογικά τεκμήρια γύρω από τον θάνατο του 1942.

Chess.com — «Cuba and Chess» (Bill Wall): chess.com/article/view/cuba-and-chess. Χρονολόγιο του κουβανικού σκακιού, το κόστος του τηλέτυπου το 1965, τα σιμουλτανέ του 2002 και του 2004.

Medill Reports Chicago — «In Cuba, chess is not just a sport»: news.medill.northwestern.edu. Το σκάκι στα σχολεία, οι ανιχνευτές ταλέντων, τα τηλεοπτικά μαθήματα.


Δευτερεύουσες μαρτυρίες
Συνέντευξη Boris Spassky (αρχείο rec.games.chess.misc): η αποφυγή του Castro και η συμπάθειά του για τον Che ως θεατή στην αίθουσα.

Bill Wall, «Tal Tales»: billwallchess.blogspot.com. Βιογραφικά στοιχεία για τον Tal και ανεξάρτητη επιβεβαίωση του περιστατικού του 1966.