chess.gr
chess.gr · Νέα · Η ιστορία του Σκακιού · Νεκρολογίες

Bernard Cafferty (1934-2026)

Ο Bernard Cafferty στο Hastings Congress 2013/14. Φωτογραφία: John Upham


Δάσκαλος ρωσικών από το Birmingham, μεταφραστής του Botvinnik και του Kotov, αρχισυντάκτης του British Chess Magazine για μια δεκαετία και ο άνθρωπος που έγραψε την ιστορία των σοβιετικών πρωταθλημάτων μαζί με τον Taimanov


Ο FIDE Master Bernard Cafferty πέθανε την Τετάρτη 4 Νοεμβρίου στο Hastings, σε ηλικία 92 ετών. Τον τελευταίο καιρό βρισκόταν σε παρηγορητική φροντίδα. Για τους περισσότερους αναγνώστες εκτός Βρετανίας το όνομά του δεν είναι γνωστό για αγωνιστικούς λόγους αλλά υπογραφή ως σε εξώφυλλα, μάλιστα σε μερικά από τα πιο πολυδιαβασμένα σκακιστικά βιβλία του 20ού αιώνα. Το Think Like a Grandmaster του Kotov κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1971 στη δική του μετάφραση. Το ίδιο και τα απομνημονεύματα του Botvinnik, οι επιλεγμένες παρτίδες του, το "Grandmaster Geller at the Chessboard" και οι αγώνες υποψηφίων του 1965 και του 1968.


Ήταν όμως και πολλά άλλα. Ένας από τους δέκα καλύτερους παίκτες της Αγγλίας στο τέλος της δεκαετίας του 1950, πρωταθλητής Βρετανίας στην αλληλογραφία και πεντάκις στο γρήγορο σκάκι. Ο δεύτερος του Tony Miles στο παγκόσμιο νέων του 1974. Επί έντεκα χρόνια ο άνθρωπος που έβγαζε κάθε μήνα τo British Chess Magazine, το παλαιότερο σκακιστικό περιοδικό του κόσμου που κυκλοφορεί ακόμη. Και ο συγγραφέας, μαζί με τον Mark Taimanov, του βιβλίου που μέχρι πρότινος ήταν το βασικό αγγλόφωνο έργο αναφοράς για τα σοβιετικά πρωταθλήματα, μέχρι να αρχίσει ο Sergey Voronkov τη μνημειώδη σειρά βιβλίων του τα τελευταία χρόνια.

Από το Blackburn στο Birmingham


Γεννήθηκε στις 27 Ιουνίου 1934 στο Blackburn του Lancashire. Στα δεκαέξι του κέρδισε μέσα στην ίδια σεζόν το πρωτάθλημα ανδρών και το πρωτάθλημα νέων της κομητείας του και το 1952 μοιράστηκε τον τίτλο του πρωταθλητή Βρετανίας κάτω των 18. Τον ίδιο χρόνο είχε ήδη πάει στο πανεπιστήμιο του Birmingham, όπου έμεινε σχεδόν τριάντα χρόνια. Μετά το πτυχίο έκανε δύο χρόνια στρατιωτική θητεία, δούλεψε στη βιομηχανία και δίδαξε εννέα χρόνια σε γυμνάσιο του Birmingham, μαθηματικά και από το 1964 ρωσικά.


Σκακιστικά ήταν ένας από τους πιο σταθερούς παίκτες της Αγγλίας. Πήρε μέρος σε είκοσι ένα βρετανικά πρωταθλήματα, όλα από το 1957 ως το 1971 και άλλα έξι ως το 1981. Στο ντεμπούτο του στο Plymouth τερμάτισε πέμπτος-έκτος με 7/11, κερδίζοντας μεταξύ άλλων τον Peter Clarke στον πρώτο γύρο, τον Sir Stuart Milner-Barry και τον Gerald Abrahams. Η καλύτερή του θέση ήταν το 1964 στο Whitby, όπου έμεινε αήττητος με 7/11 και μοιράστηκε τη δεύτερη θέση με άλλους τρεις πίσω από τον Michael Haygarth. Ήταν πρωταθλητής Βρετανίας στην αλληλογραφία τη σεζόν 1959/60 και πρωταθλητής σε μια ιδιόρυθμη εκδοχή γρήγορου σκακιού -δέκα δευτερόλεπτα ανά κίνηση- το 1964 (μοιρασμένο), το 1966, το 1967, το 1968 και το 1969. Είναι ο μοναδικός που το κέρδισε τέσσερις συνεχόμενες φορές. Στα Midlands πήρε οκτώ φορές το Forrest Cup και δεκατρείς το Birmingham Post Cup. Η υψηλότερη αξιολόγησή του ήταν 2440 τον Ιούλιο του 1971 και ο τίτλος του FIDE Master ήρθε το 1984.

Σιμουλτανέ του Cafferty στο Burton, 1968 Σιμουλτανέ στο Anglesey School του Burton, 14 Δεκεμβρίου 1968. Ο Cafferty έπαιξε δεκαεπτά παρτίδες, κέρδισε δεκαέξι και έχασε μία, από τον πρωταθλητή του Burton Trevor Bould


Ο ίδιος δεν είχε αυταπάτες για το ταλέντο του. Το 2009, σε συνέντευξη στο ιδιωτικό περιοδικό The Chess Parrot, είπε:

Δεν νομίζω ότι έχω μεγάλο ταλέντο στο σκάκι. Ήμουν απλώς ένας επιμελής μαθητής που εκτέθηκε νωρίς σε εκείνο το μείγμα Tarrasch και Nimzowitsch από το οποίο πρέπει να περάσει κάθε φιλόδοξος παίκτης. Μερικές φορές, όταν κάνω μια πονηρή κίνηση, σκέφτομαι ότι ο «Herr Doktor» και ο Aron Isayevich ίσως με κοιτάζουν από ψηλά με επιδοκιμασία.

Ρωσόφιλος


Τα ρωσικά τα δίδασκε ως το 1970. «Η σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία σκότωσε τη μελέτη των ρωσικών», είπε στο BCM το 2010, «κι αποφάσισα να τα μαζέψω και να κάνω καριέρα στο σκάκι». Από το 1970 έζησε ως ελεύθερος επαγγελματίας, μεταφραστής και συγγραφέας. Ήταν η εποχή του Fischer και της «αγγλικής σκακιστικής έκρηξης» και η σοβιετική σχολή ήταν ακόμη το κέντρο του κόσμου. Όποιος ήξερε ρωσικά κρατούσε το κλειδί.


Η μετάφραση του Think Like a Grandmaster (Batsford 1971) είναι αυτή που θυμούνται όλοι. Στη Βρετανία συχνά συνδέεται με το άλμα ποιότητας του αγγλικού σκακιού τη δεκαετία του 1970. Ακολούθησαν τα Botvinnik's Best Games 1947-1970 (1972), Spassky's 100 Best Games (1972) και Tal's 100 Best Games 1961-1973 (1975), που τα έγραψε ο ίδιος, το Grandmaster Geller at the Chessboard, δύο βιβλία του Lisitsin και το Pawns in Action του Sokolsky για τον εκδότη The Chess Player. Με τον David Hooper έγραψε δύο μονογραφίες, για την Πετρόφ και για το Γκαμπί της Βασίλισσας Αποδεκτό. Με τον Tim Harding το Play the Evans Gambit (1997).


Το 1981 κυκλοφόρησε στην Pergamon το Achieving the Aim, η αυτοβιογραφία του Botvinnik, που ήταν από τα πρώτα του αναγνώσματα και έμεινε «ο παίκτης που θαυμάζω περισσότερο απ' όλους». Ο εκδότης ήθελε περικοπές -ο Botvinnik περιγράφει, για παράδειγμα, πώς κατάφερε να αγοράσει καλά μεταχειρισμένα έπιπλα, κάτι που ενδιέφερε πολύ τον σοβιετικό αναγνώστη και καθόλου τον δυτικό-. Ο Botvinnik πήρε μέρος στη διαδικασία προσωπικά και έγραψε στο περιθώριο του ρωσικού αντιτύπου, δίπλα σε κάθε προτεινόμενη περικοπή, soglasen ή ne soglasen, συμφωνώ ή διαφωνώ. «Τα δεύτερα ήταν μάλλον περισσότερα από τα πρώτα, οφείλω να πω», θυμόταν ο Cafferty. Την τελική μετάφραση ο Botvinnik την έδωσε να την ελέγξει ένας φίλος του στη Μόσχα που ήξερε αγγλικά. «Χαρακτηριστικό της σχολαστικότητάς του». Οι δυο τους αλληλογραφούσαν για χρόνια αλλά γνωρίστηκαν μόνο το 1994, όταν η Σοβιετική Ένωση δεν υπήρχε πια και στον Botvinnik έμενε ένας χρόνος ζωής.


Η επαφή με σοβιετικούς παίκτες είχε τους κανόνες της. Ο Cafferty ήξερε ότι κάθε σοβιετικός πολίτης στο εξωτερικό έπρεπε να αναφέρει τις επαφές του με ξένους και ότι κάποιοι συνομιλητές του -ονόμαζε τον Antoshin, τον Suetin και τον Gufeld- είχαν φήμη πληροφοριοδοτών. Στο ευρωπαϊκό νέων του Groningen το 1973 ο προπονητής της σοβιετικής ομάδας νέων Bykhovsky του είπε χωρίς περιστροφές ότι στη Μόσχα σίγουρα υπάρχει φάκελος με το όνομά του. Τις απόψεις του δεν τις έκρυβε. Στον Sosonko, που μόλις είχε φύγει από την ΕΣΣΔ το 1972, συστήθηκε στα ρωσικά ως «ρωσόφιλος και σοβιετοφοβικός».

Το British Chess Magazine


Το BCM έκλεινε τα εκατό του χρόνια το 1980 και βρισκόταν σε κρίση. Ο Brian Reilly ήταν ιδιοκτήτης και αρχισυντάκτης του για πάνω από τριάντα χρόνια και σχεδίαζε να το παραδώσει στον γιο του, τον Freddy. Τον Ιούνιο του 1980 ο Freddy πέθανε στο χειρουργείο, μόλις πενήντα χρονών. Ο Reilly πούλησε το περιοδικό στην Βρετανική Σκακιστική Ομοσπονδία (BCF). Στα τέλη της χρονιάς η θέση του αρχισυντάκτη προκηρύχθηκε.


Ο Cafferty ήταν μέχρι τότε άνθρωπος του CHESS, του ανταγωνιστικού περιοδικού του B.H. Wood στο γειτονικό Sutton Coldfield. Ομολογούσε ότι είχε κάποτε την κρυφή φιλοδοξία να το αναλάβει, «αλλά ο B.H. δεν έλεγε να σταματήσει». Για το BCM ενδιαφέρθηκαν ουσιαστικά μόνο ο Stewart Reuben και ο George Botterill, κι ένας τρίτος, ο Andrew Teal από το Halifax, που κρίθηκε ότι δεν είχε αρκετό σκακιστικό υπόβαθρο για αρχισυντάκτης και έγινε ο στοιχειοθέτης του περιοδικού. Το διοικητικό συμβούλιο διάλεξε τον Cafferty. Τα ρωσικά του, όπως είπε ο ίδιος, ήταν ένας από τους λόγους.


Η ανακοίνωση δημοσιεύτηκε στο τεύχος Μαρτίου 1981 με την υπογραφή του προέδρου του συμβουλίου, του Harry Golombek: ο Cafferty είχε αναλάβει υπαρχισυντάκτης από την αρχή της χρονιάς και θα διαδεχόταν τον Reilly ως αρχισυντάκτης και διευθύνων σύμβουλος στο τέλος Αυγούστου. Στην πράξη έκανε ήδη το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς. Μετακόμισε στο Hastings, έμεινε για ένα διάστημα στο σπίτι του Reilly και άκουσε από αυτόν όλη την ιστορία του περιοδικού. Τον Αύγουστο του 1981 έπαιξε το τελευταίο του βρετανικό πρωτάθλημα στο Morecambe και τον Σεπτέμβριο το BCM ήταν δικό του. Η BCF είχε δεσμευτεί ότι δεν θα ανακατευόταν στη σύνταξη. «Αυτό τηρήθηκε τις περισσότερες φορές, ας πούμε», είπε τριάντα χρόνια αργότερα.


Το περιοδικό φτιαχνόταν με τον παλιό τρόπο. Ο Cafferty έστελνε δακτυλογραφημένες σελίδες με το ταχυδρομείο στον Teal, στην άλλη άκρη της Αγγλίας. Εκείνος του επέστρεφε τα δοκίμια, μακριές λωρίδες χαρτιού που ο αρχισυντάκτης έκοβε και κολλούσε με το ψαλίδι και την κόλλα για να στήσει τις σελίδες. Τον Teal τον επισκέφθηκε όλο κι όλο δύο φορές. Τα υπόλοιπα γίνονταν με ταχυδρομείο, τηλέφωνο και αργότερα φαξ. «Δεν ήμασταν ακριβώς ο Γουτεμβέργιος, αλλά πολύ κοντά». Η ηλεκτρονική σελιδοποίηση ήρθε μόλις γύρω στο 1990. Το υλικό από την ΕΣΣΔ το μάζευε ο ίδιος, από τη συνδρομή του στη Sovietsky Sport και από τις εκπομπές για το σκάκι που άκουγε στα βραχέα κύματα όταν παιζόταν ματς για τον παγκόσμιο τίτλο.

Ο Cafferty, associate editor πια, στο γραφείο του BCM το 2010


Η δεκαετία του '80 ήταν κατά τη γνώμη του η κορυφή της αγγλικής σκακιστικής έκρηξης και το BCM τη ζούσε από μέσα. Το 1986 επιμελήθηκε και μια ανθολογία από τα τεύχη του 1923-1932 για τη σειρά επανεκδόσεων του περιοδικού. Από το 1983 ως το 1997 έγραφε παράλληλα την εβδομαδιαία στήλη σκακιού των Sunday Times και από το 1967 ως περίπου το 2002 της Birmingham Evening Mail. Το φορτίο στο γραφείο της Market Street ήταν τέτοιο που έγινε μέλος της λέσχης του Hastings μόνο όταν ημισυνταξιοδοτήθηκε, το 1993.

Σιμουλτανέ υπολογιστή με δημοσιογράφους, Λονδίνο 1980 Λονδίνο, Ιούλιος 1980. Το Video Chess της Texas Instruments παίζει σιμουλτανέ με έξι σκακιστικούς δημοσιογράφους. Όρθιος στο κέντρο ο David Levy, που βοήθησε στο πρόγραμμα. Κατά το δελτίο τύπου, από αριστερά John Roycroft, Michael Stean, Michael Basman, ο δεκανέας Hopkins και ο Bernard Cafferty, τότε της Birmingham Evening Mail


Ως το 1990 όμως τα πράγματα είχαν αλλάξει. Ο απόηχος του Fischer είχε σβήσει, έρχονταν οι υπολογιστές, ο χρόνος σκέψης μίκραινε. Η κυκλοφορία και τα κέρδη έπεφταν. Ο Murray Chandler αγόρασε το περιοδικό σε δύο στάδια και το 1991 μετέφερε την έδρα του στο Λονδίνο. Ο Cafferty δεν ήθελε να φύγει από το Hastings. Την ίδια χρονιά πήρε το βραβείο του προέδρου της BCF. Άφησε τη θέση του αρχισυντάκτη και έμεινε στο περιοδικό ως associate editor, συνεργάτης της σύνταξης, ως το 2011. Τον Δεκέμβριο του 2010 το BCM γιόρτασε τα τριάντα του χρόνια στο περιοδικό με μια μεγάλη συνέντευξη στο διαμέρισμά του, γεμάτο βιβλία, πάνω από τα απομεινάρια της προβλήτας του Hastings που είχε καεί λίγους μήνες πριν. Από εκεί είναι και οι περισσότερες από τις παραπάνω αναμνήσεις.

Τα σοβιετικά πρωταθλήματα με τον Taimanov

The Soviet Championships - Το εξώφυλλο της έκδοσης της Cadogan, 1998


Το βιβλίο του που αφορά πιο άμεσα τους αναγνώστες αυτής της στήλης βγήκε το 1998 από την Cadogan. Το The Soviet Championships καλύπτει σε 224 σελίδες κάθε πρωτάθλημα της ΕΣΣΔ, από το πρώτο της Μόσχας το 1920 ως τα τελευταία του 1991, με ιστορικό, πλήρη πίνακα αποτελεσμάτων και επιλογή σχολιασμένων παρτίδων για το καθένα. Ο καταμερισμός ήταν καθαρός. Το ιστορικό και τα αποτελέσματα τα έγραψε ο Cafferty, τις παρτίδες τις σχολίασε ο Mark Taimanov, πρωταθλητής της ΕΣΣΔ το 1956 και παίκτης πάνω από είκοσι τελικών ΕΣΣΔ. Οι φωτογραφίες ήρθαν από το αρχείο του BCM.


«Ο Mark Taimanov, που έπρεπε να τον είχα κερδίσει στο παγκόσμιο βετεράνων του 1998 στην Αυστρία, έγραψε τα σχόλια για το βιβλίο με όλα τα σοβιετικά πρωταθλήματα, για το οποίο εγώ έγραψα την ιστορία και το υπόβαθρο», είπε στο Chess Parrot. Από τους σοβιετικούς με τους οποίους δούλεψε, ο Taimanov ήταν ο μόνος με τον οποίο η συνεργασία ήρθε μετά το τέλος της ΕΣΣΔ. Με τον Botvinnik και τον Estrin είχε δουλέψει όσο υπήρχε ακόμη. Η παρτίδα της Αυστρίας, στο Grieskirchen τον Νοέμβριο του 1998, είναι στο τέλος του άρθρου. Ο Cafferty είχε τα λευκά και έχασε σε εξήντα δύο κινήσεις.


Το βιβλίο δεν έγινε ποτέ μπεστ-σέλερ, αλλά έγινε κάτι πιο ανθεκτικό, έργο αναφοράς. Το ιστορικό κάθε τουρνουά είναι σύντομο -ορισμένοι αναγνώστες το βρήκαν υπερβολικά σύντομο-, όμως για πρώτη φορά στα αγγλικά υπήρχαν σε έναν τόμο όλοι οι πίνακες και όλο το χρονολόγιο. Η πιο εύγλωττη απόδειξη είναι η διδακτορική διατριβή του David Hudson για την πολιτική ιστορία του σοβιετικού σκακιού ως το 1948. Ο Hudson παραπέμπει στο βιβλίο των Cafferty και Taimanov δεκαοκτώ φορές: για τη διοργάνωση του πρώτου πρωταθλήματος από τον Ilin Zhenevsky το 1920, για τον Zubarev που μπήκε στα τελικά της Μόσχας του 1925 παρά την κακή του θέση, για τη νίκη του Izmailov επί του Botvinnik το 1929, για το ματς Botvinnik – Levenfish του 1937, για τη σύλληψη του Petrovs, για την απουσία του Botvinnik το 1947. Ο Cafferty μάζευε σοβιετικές πηγές από τα φοιτητικά του χρόνια. Αυτό το βιβλίο ήταν ο απολογισμός τους.

Τα χρόνια του Hastings

Bernard Cafferty, Hastings 2014/15. Φωτογραφία: John Upham


Στο Hastings έμεινε ως το τέλος. Ήταν πρόεδρος της λέσχης Hastings & St Leonards από το 1999 ως το 2009, κέρδισε το πρωτάθλημά της το 1994 και το 2001 -και μοιράστηκε τον τίτλο το 1995 και το 1996- και ήταν πρωταθλητής του Sussex το 1996 και το 2003. Τη δεκαετία του '90 είχε τακτική επαφή με τον David Bronstein, που περνούσε τότε πολύ χρόνο στο Hastings. Ο Bronstein έγραψε αργότερα στα απομνημονεύματά του ότι ο Cafferty είχε αντισοβιετικές απόψεις, κάτι που ο ίδιος ποτέ δεν αρνήθηκε. Στη συνέντευξη του 2009, στα εβδομήντα πέντε του, έπαιζε ακόμη: «Εξακολουθώ να παίζω πού και πού την Άμυνα Alekhine, αλλά είναι πολύ εύκολο να προετοιμαστεί ο αντίπαλος, οπότε καμιά φορά δοκιμάζω τη Γαλλική και τη Σκανδιναβική». Η βάση του BritBase έχει παρτίδες του ως το 2022.

Οι παρτίδες


Έξι παρτίδες από τις σχεδόν δύο χιλιάδες που σώζονται, χωρίς σχόλια.


Clarke – Cafferty (0-1 στις 29), βρετανικό πρωτάθλημα 1957, 1ος γύρος: το ντεμπούτο του στο πρωτάθλημα.


Botvinnik – Cafferty (1/2-1/2 στις 34), σιμουλτανέ στο Birmingham, Ιανουάριος 1962: ισοπαλία με τον παγκόσμιο πρωταθλητή που θαύμαζε, λίγες μέρες μετά τη νίκη του Botvinnik στο Hastings 1961/62.


Miles – Cafferty (0-1 στις 77), Birmingham Post Cup 1973: Γαλλική με τον δεκαεπτάχρονο Miles, έναν χρόνο πριν ο Cafferty πάει μαζί του στη Μανίλα ως δεύτερος για τον τίτλο του παγκόσμιου πρωταθλητή νέων.


Nunn – Cafferty (0-1 στις 39), Birmingham International 1974: Άμυνα Alekhine, το άνοιγμά του για μισό αιώνα, απέναντι στον δεκαοκτάχρονο John Nunn.


Cafferty – Short (1-0 στις 31), βρετανικό πρωτάθλημα 1977, 5ος γύρος: ο αντίπαλος ήταν δώδεκα χρονών.


Cafferty – Taimanov (0-1 στις 62), παγκόσμιο βετεράνων 1998, 8ος γύρος: η παρτίδα που «έπρεπε να είχε κερδίσει», τη χρονιά που κυκλοφόρησε το κοινό τους βιβλίο.

abcdefgh87654321

Clarke, Peter (?) – Cafferty, Bernard (?), 0-1

1. Nf3 Nf6 2. g3 b6 3. Bg2 Bb7 4. c4 g6 5. d4 Bg7 6. Nc3 Ne4 7. Qd3 Nxc3 8. bxc3 O-O 9. h4 e5 10. dxe5 Nc6 11. Bg5 Qe8 12. Bf4 Nxe5 13. Bxe5 Bxe5 14. O-O-O Bg7 15. Ne1 Bxg2 16. Nxg2 Qe5 17. Nf4 Rfe8 18. e3 Rad8 19. Kb2 Qa5 20. Ne2 a6 21. Rd2 b5 22. cxb5 axb5 23. Qd5 Re5 24. Qb3 b4 25. Kc2 bxc3 26. Rd4 Rb5 27. Ra4 Rxb3 28. Rxa5 Rb2+ 29. Kd1 c2+ 0-1

Αποδόσεις εικόνων

  1. Hastings Congress 2013/14 — © John Upham Photography, με επιφύλαξη δικαιωμάτων.
  2. Ο Cafferty νέος — φωτογράφος, τόπος και χρονιά άγνωστα (BCN: «location, date and photographer unknown»).
  3. Σιμουλτανέ στο Burton, 14/12/1968 — φωτογράφος άγνωστος· από τη σελίδα ιστορίας του Derbyshire Chess (derbyshirechess.btck.co.uk/History/Exhibitions), μέσω BCN.
  4. Video Chess, Λονδίνο, Ιούλιος 1980 — δελτίο τύπου της Forman House Public Relations για την Texas Instruments, με την ένδειξη «No reproduction fee».
  5. Στο γραφείο της BCM — British Chess Magazine 130/8 (2010), σ. 428, σκανάρισμα BCN· φωτογράφος άγνωστος.
  6. Εξώφυλλο The Soviet Championships (Cadogan 1998) — © Cadogan/Everyman Chess· εικόνα εξωφύλλου από το Amazon.
  7. Hastings Congress 2014/15 — © John Upham Photography, με επιφύλαξη δικαιωμάτων.

Πηγές

  • John Upham, «Remembering FM Bernard Cafferty (27-vi-1934 – 04-xi-2026)», British Chess News, 5/11/2026 — ημερομηνία και τόπος θανάτου, εργογραφία, σκαναρίσματα BCM και Chess Parrot.
  • Harry Golombek, «Announcement», British Chess Magazine 101/3, Μάρτιος 1981, σ. 82.
  • «Bernard Cafferty – 30 years at his post!», British Chess Magazine 130/12, Δεκέμβριος 2010, σ. 622–625.
  • «Interview with a Chess Oracle», The Chess Parrot XXVI, Winter/Spring 2009.
  • John Saunders, BritBase, «Games Collection of FM Bernard Cafferty (1934-2026)» — πίνακας βρετανικών πρωταθλημάτων, τίτλοι.
  • Wikipedia, «Bernard Cafferty» (έκδοση 17/11/2026).
  • David J. Hudson, Storming Fortresses: A Political History of Chess in the Soviet Union, 1917-1948 — δεκαοκτώ παραπομπές στο Cafferty & Taimanov, The Soviet Championships (Cadogan 1998).
  • Cadogan, περιγραφή εκδότη για το The Soviet Championships (μέσω kwabc.org).
  • Παρτίδες: Lumbra's GigaBase (από BritBase, TheChessDog, BenBase, Codekiddy).