Από το Γκρόνινγκεν στη Χερσόνησο

Πριν από τα φετινά δώδεκα νεανικά τμήματα στη Κρήτη υπήρξε ένα τουρνουά εφήβων σε μια ολλανδική πόλη, χορηγία μιας καπνοβιομηχανίας. Η ιστορία των ευρωπαϊκών πρωταθλημάτων νέων και τα εννέα ελληνικά μετάλλια

Την Τρίτη αρχίζει στη Χερσόνησο το ευρωπαϊκό πρωτάθλημα νέων, με 1.245 δηλωμένα παιδιά σε δώδεκα τμήματα. Είναι η τριακοστή τέταρτη διοργάνωση από το 1991 και η τέταρτη στην Ελλάδα. Η ιστορία όμως αρχίζει νωρίτερα, σε μια εποχή που τα ευρωπαϊκά πρωταθλήματα νέων ήταν ένα μόνο τουρνουά, για εφήβους ως είκοσι χρονών και γινόταν κάθε χρόνο στην ίδια πόλη.

Το τουρνουά Niemeyer

Τον Ιανουάριο του 1963 η ολλανδική καπνοβιομηχανία Niemeyer χρηματοδότησε στο Γκρόνινγκεν ένα διεθνές τουρνουά για παίκτες κάτω των είκοσι. Το πρώτο το κέρδισε ο Ολλανδός Coenraad Zuidema. Το τουρνουά έγινε θεσμός και γινόταν κάθε χρόνο στις γιορτές των Χριστουγέννων. Το 1964/65 το μοιράστηκαν ο Hans Ree με τον Robert Hübner και το 1967/68 το πήρε ένας δεκαεξάχρονος από το Ζλατούστ, ο Anatoly Karpov.

Το 1970 η FIDE αποφάσισε να ιδρύσει επίσημο ευρωπαϊκό πρωτάθλημα εφήβων. Αντί να φτιάξει καινούργιο, υιοθέτησε το τουρνουά του Γκρόνινγκεν και η διοργάνωση του 1971/72 είναι η πρώτη που φέρει επίσημα τον τίτλο. Στη λίστα των νικητών της εικοσαετίας που ακολούθησε βρίσκονται ο John Nunn (1974/75), ο Vassily Ivanchuk (1986/87) και ο Boris Gelfand (1987/88). Το πρωτάθλημα κοριτσιών άρχισε το 1977/78 στο Νόβι Σαντ της Γιουγκοσλαβίας και για χρόνια γινόταν χωριστά, σε άλλη χώρα από των αγοριών.

Μετά το 1987 το τουρνουά των αγοριών έφυγε από το Γκρόνινγκεν και άρχισε να μετακινείται. Δύο φορές ήρθε στην Ελλάδα, στα Νιφοραίικα της Αχαΐας το 1999 και στο Ρίο το 2001. Και τις δύο φορές έγινε μαζί με το πρωτάθλημα κοριτσιών. Ένα από τα τελευταία του χρυσά, στο Ερεβάν το 1998, ήταν του Levon Aronian. Το πρωτάθλημα κάτω των είκοσι σταμάτησε μετά το 2002.

Μαμάια, 1991

Το πρωτάθλημα που ξέρουμε σήμερα, με τμήματα ανά ηλικία, έγινε για πρώτη φορά το 1991 στη Μαμάια της Ρουμανίας. Είχε οκτώ τμήματα, U10 ως U16 για αγόρια και κορίτσια. Τρεις από τις τέσσερις πρωταθλήτριες αγωνίστηκαν ακόμη με τη σημαία της Σοβιετικής Ένωσης. Το U18 προστέθηκε το 1994 και το U8 το 2007, οπότε φτάσαμε στα δώδεκα τμήματα που παίζονται και φέτος.

Από την πρώτη κιόλας χρονιά οι λίστες των νικητών άρχισαν να προλέγουν το μέλλον. Στη Μαμάια το U12 το κέρδισε ο Peter Leko, που την επόμενη χρονιά πήρε και το U14. Το 1993 το U10 πήγε στον Étienne Bacrot, που δύο χρόνια αργότερα κέρδισε το U12 στη Βερντέν, στη χώρα του. Το 1994 η πρωταθλήτρια του U10 κοριτσιών ήταν η Alexandra Kosteniuk και το 1995 η Nadezhda Kosintseva. Το 1996 στο U18 νίκησε ο Ruslan Ponomariov, έξι χρόνια πριν γίνει παγκόσμιος πρωταθλητής της FIDE.

Η χρονιά του Λιτοχώρου

Η πρώτη ελληνική διοργάνωση ήταν το 1999 στο Λιτόχωρο Πιερίας. Από εκείνη τη χρονιά βγήκαν μερικοί από τους μεγαλύτερους παίκτες της επόμενης εικοσαετίας. Το U10 το κέρδισε ο εννιάχρονος Sergey Karjakin, το U12 κοριτσιών η Nana Dzagnidze και το U14 κοριτσιών η Marie Sebag.

Το πιο απίθανο όμως έγινε στο U18. Ο Teimour Radjabov είχε ήδη κερδίσει δύο φορές το U10 και μία το U12 και στο Λιτόχωρο δεν αγωνίστηκε στην ηλικία του. Δώδεκα χρονών, έπαιξε στο τμήμα των δεκαοχτάχρονων και το κέρδισε. Στο U18 κοριτσιών πρωταθλήτρια για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά ήταν η Dana Reizniece, που σήμερα είναι στέλεχος της FIDE.

Τα δύο επόμενα χρόνια, το 2000 και το 2001, η διοργάνωση έμεινε στην Ελλάδα, στην Καλλιθέα Χαλκιδικής. Το 2000 ο Ian Nepomniachtchi κέρδισε το U10 και την επόμενη χρονιά, στο ίδιο μέρος, το U12. Το U10 κοριτσιών του 2000 το κέρδισε η Anna Muzychuk, το U12 η Valentina Gunina και το U14 κοριτσιών του 2001 η Kateryna Lahno. Η Ρωσία πήρε επτά από τα δέκα χρυσά της Καλλιθέας το 2000.

Δεκαετίες ρωσικής κυριαρχίας

Η Ρωσία κέρδισε στα ευρωπαϊκά νέων περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Από το 2006 ως το 2019 βρήκαμε πλήρεις τελικούς πίνακες για 160 τμήματα και τα 55 τα κέρδισαν Ρώσοι. Το 2018 στη Ρίγα πήραν επτά από τα δώδεκα χρυσά. Από τα παιδιά εκείνης της περιόδου ξεχωρίζουν η Alexandra Goryachkina, πρωταθλήτρια στο U12 κοριτσιών το 2010, στο U14 το 2011 και στο U18 το 2012, και ο Andrey Esipenko, που κέρδισε το U10 το 2012 και το U16 το 2017. Τη χρονιά του Esipenko στο U10, στην Πράγα, το U14 το πήρε ο Πολωνός Jan-Krzysztof Duda.

Το 2022, στην Αττάλεια, η Ρωσία δεν συμμετείχε με τη δική της σημαία. Πέντε από τα δώδεκα χρυσά πήγαν σε παίκτες που αγωνίζονταν με τη σημαία της FIDE, ανάμεσά τους στο U8 ο Roman Shogdzhiev, που μόλις πέτυχε τη δεύτερη νόρμα γκρανμαίτρ του. Από το 2023 τα χρυσά μοιράζονται πολύ περισσότερο. Στις τέσσερις τελευταίες διοργανώσεις η Πολωνία πήρε οκτώ, το Αζερμπαϊτζάν, η Γαλλία και η Ουκρανία από πέντε.

Μεγάλωσε και ο αριθμός των παικτών. Στο Mureck το 1998 οι τελικοί πίνακες των δέκα τμημάτων έχουν 521 ονόματα. Το ρεκόρ είναι της Πράγας το 2016, με 1.315. Ακολουθούν η Μπρατισλάβα το 2019 με 1.299 και πάλι η Πράγα το 2024 με 1.243. Οι 1.245 δηλωμένοι της Χερσονήσου βάζουν τη φετινή διοργάνωση ανάμεσά τους.

Οι Έλληνες στο βάθρο

Στις χρονιές για τις οποίες σώζονται πλήρεις τελικοί πίνακες, οι Έλληνες ανέβηκαν εννέα φορές στο βάθρο:

Το πρώτο ήρθε στην Καλλιθέα. Ο Δημήτρης Μαστροβασίλης τελείωσε δεύτερος στο U18 με 6½ στους 9, μισό βαθμό πίσω από τον Ρώσο Artyom Timofeev.

Ο Ιωαννίδης και η Αβραμίδου είναι οι μόνοι Έλληνες με δύο χρυσά. Ο Ιωαννίδης πήρε το U10 στην Albena το 2011 και επτά χρόνια αργότερα το U18 στη Ρίγα, με 7½ βαθμούς και τις δύο φορές. Στην Albena ο τίτλος κρίθηκε στην πρώτη σκακιέρα του τελευταίου γύρου, απέναντι στον Abdulla Gadimbayli από το Αζερμπαϊτζάν, πρωταθλητή του U8 το 2009 και το 2010. Η παρτίδα έληξε ισόπαλη με τριπλή επανάληψη στην 39η κίνηση, οι δύο τελείωσαν στους 7½ και το χρυσό πήγε στον Ιωαννίδη με τα κριτήρια ισοβαθμίας. Φέτος τον Οκτώβριο έγινε πρωταθλητής Ελλάδας στα Ψαρά.

Η πιο ελληνική στιγμή όμως ήταν στο Μπατούμι το 2014. Στο U14 κοριτσιών, με 78 παίκτριες, η Αβραμίδου τερμάτισε πρώτη με 8½ στους 9 και η Τσολακίδου δεύτερη. Η Αβραμίδου είχε ήδη κερδίσει το U12 στην Πράγα δύο χρόνια νωρίτερα. Η Τσολακίδου πρόσθεσε το χάλκινο του U16 στην Πράγα το 2016. Φέτος τον Οκτώβριο κατέκτησε το πρωτάθλημα Ελλάδας γυναικών στο Πόρτο Χέλι.

Το 2022 στην Αττάλεια η Λάμπου πήρε το U10 κοριτσιών με 8½ στους 9. Το τελευταίο ελληνικό μετάλλιο είναι το χάλκινο της Σίσκου στο U14 κοριτσιών, πέρυσι στη Budva.

Υπάρχουν και τα μετάλλια που χάθηκαν για λίγο. Τέταρτοι τερμάτισαν ο Άγγελος Σισμάνης στο U10 του 2000, ο Νικόλαος Γαλόπουλος στο U10 του 2003, ο Αντώνιος Παυλίδης στο U14 του 2007, η Ελισάβετ Παπαθανασίου στο U12 κοριτσιών του 2009 και το 2023 ο Δημήτριος Μακρίδης στο U16 και η Λάμπου στο U10 κοριτσιών.

Ξανά στην Ελλάδα

Η Ελλάδα δεν φιλοξένησε μόνο το Λιτόχωρο και την Καλλιθέα. Τα παγκόσμια πρωταθλήματα νέων έγιναν στην Κρήτη το 2002 και στο Ηράκλειο το 2004, ενώ η Θεσσαλονίκη φιλοξένησε τα ευρωπαϊκά ραπίντ και μπλιτς νέων το 2022 και το 2025. Ο διευθυντής εκείνων των δύο διοργανώσεων, ο Νίκος Καλέσης, είναι διευθυντής και στη Χερσόνησο.

Είκοσι πέντε χρόνια μετά την Καλλιθέα, το κλασικό πρωτάθλημα επιστρέφει στην Ελλάδα. Δέκα από τους δώδεκα περσινούς πρωταθλητές είναι πάλι εδώ. Από τους Έλληνες παίζουν η Σίσκου, που ανέβηκε στο U18, και η Λάμπου στο U14. Τι θα γίνει θα το δούμε από την Τρίτη.

Δύο παρτίδες

Η ισοπαλία του Ιωαννίδη στον τελευταίο γύρο της Albena και μία από τις νίκες της Αβραμίδου στο Μπατούμι, στον 4ο γύρο.

Αποδόσεις εικόνων

• «Zesde Niemeyer Jeugdschaaktoernooi te Groningen. Antoni Karpov (Rusland),,_Bestanddeelnr_920-9514.jpg)» — Jack de Nijs / Anefo, Nationaal Archief, CC0
• «Mount Olympus from Litochoro» — E.asphyx, CC BY 3.0
• «Alexandra Goryachkina 2011» — Wind87, CC BY-SA 3.0
• «Avramidou Anastasia (28933411034).jpg)» — Andreas Kontokanis, CC BY-SA 2.0
• «Stavroula Tsolakidou at the FIDE World Youth & Cadets Chess Championships 2015» — Andreas Kontokanis, CC BY-SA 2.0